Adhyaya 9
Brahmā’s Tapasya, the Vision of Vaikuṇṭha, and the Lord’s Seed Instructions (Catuḥ-śloki)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശുകദേവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നത് ആത്മാവിന്റെ ദേഹാഭിമാനം മായയാണ്—സ്വപ്നംപോലെ—“ഞാൻ” “എന്റെ” എന്ന ഇരട്ടഭ്രമത്തിൽ നിന്നുള്ളത്. സൃഷ്ടിയുടെ പ്രഭാതത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ താമരാസനത്തിന്റെ മൂലവും സൃഷ്ടിവിധിയും കണ്ടെത്താനാകാതെ “തപ” എന്ന ദിവ്യാദേശം കേട്ട് ദീർഘ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ കാലവും ഗുണങ്ങളും അതീതമായ വൈകുണ്ഠം ദർശിപ്പിച്ച് അവിടെയുള്ളവരുടെ തേജസ്, ഐശ്വര്യം, ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ സേവനം എന്നിവ വർണ്ണിച്ചു ബ്രഹ്മാവിനെ പരമാനന്ദ ശരണാഗതിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിനെ ദ്വിതീയസൃഷ്ടി (വിസർഗ) ചെയ്യാൻ അധികാരപ്പെടുത്തുകയും ഭക്തിയാൽ സാക്ഷാത്കരിക്കേണ്ട ഗുഹ്യതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു: സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പും നടുവിലും ശേഷവും ഭഗവാനേ ഏകസത്യൻ; അവനോട് ബന്ധമില്ലാത്തതായി തോന്നുന്നത് മായ; അവൻ എല്ലാറ്റിനുള്ളിലും ഉള്ളവനും എല്ലാറ്റിനും അതീതനുമാണ്. ഭഗവാൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി ആരംഭിച്ച് ഭാഗവതം പരമ്പരയായി ബ്രഹ്മാ-നാരദ-വ്യാസരിലേക്ക് കൈമാറുന്നു; തുടർന്ന് ശുകദേവൻ ഈ ചതുഃശ്ലോകികളെ വിപുലപ്പെടുത്തി പരീക്ഷിത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാണ്ഡചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി നൽകും।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! പരമപുരുഷന്റെ ആത്മമായയുടെ സ്വാധീനം കൂടാതെ ശുദ്ധചൈതന്യമായ ആത്മാവിന് ജഡദേഹത്തോടുള്ള യഥാർത്ഥബന്ധം ഉണ്ടാകില്ല; അത് സ്വപ്നദർശി തന്റെ ദേഹപ്രവർത്തനം കാണുന്നതുപോലെ മാത്രമാണ്।
Verse 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
ഭഗവാന്റെ ബാഹ്യമായ മായയാൽ ജീവൻ പല രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. പ്രകൃതിഗുണങ്ങളിൽ രമിച്ച് ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭ്രമത്തിൽ വീഴുന്നു.
Verse 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
ജീവൻ തന്റെ സ്വഭാവസിദ്ധ മഹിമയിൽ സ്ഥാപിതനായി കാലവും മായയും അതീതമായ പരതത്ത്വത്തിൽ രമിക്കുമ്പോൾ മോഹം അകലുന്നു. അപ്പോൾ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന രണ്ടു ഭ്രമങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധാത്മാവായി പൂർണ്ണമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
Verse 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഭക്തിയോഗത്തിലെ കപടമില്ലാത്ത തപസ്സിൽ സന്തുഷ്ടനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിന് തന്റെ നിത്യവും ദിവ്യവുമായ രൂപം ദർശിപ്പിച്ചു. ഇതുതന്നെയാണ് ബന്ധിതജീവന്റെ ആത്മതത്ത്വശുദ്ധിയുടെ പരമ ലക്ഷ്യം.
Verse 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
ജഗത്തിന്റെ പരമഗുരുവായ ആദിദേവൻ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ പദ്മാസനം ആശ്രയിച്ച് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ആലോചിച്ചു. എന്നാൽ ആ ആസനത്തിന്റെ മൂലവും, പ്രപഞ്ചനിർമ്മാണത്തിനുള്ള ശരിയായ ദിശയും വിധിയും അവൻ കണ്ടെത്തിയില്ല.
Verse 6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
ഹേ നൃപാ, ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ബ്രഹ്മാവ് ജലത്തിൽ സമീപത്തുനിന്ന് രണ്ടുതവണ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ട രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളുള്ള വാക്ക് കേട്ടു. സ്പർശവർണങ്ങളിൽ പതിനാറാമത്തെയും ഇരുപത്തൊന്നാമത്തെയും ചേർന്ന് ‘തപ’ ആയി—ഇത് നിഷ്കിഞ്ചനരുടെ ധനമെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
ആ ശബ്ദം കേട്ട് ബ്രഹ്മാവ് വക്താവിനെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു നാലുദിക്കിലും തിരഞ്ഞു. എന്നാൽ തനിക്കുപുറമെ ആരെയും കാണാതിരുന്നതിനാൽ, തന്റെ പദ്മാസനത്തിൽ സ്ഥിരമായി ഇരുന്ന്, ഉപദേശിച്ചതുപോലെ തപസ്സിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നതേ ഹിതമെന്ന് വിചാരിച്ചു।
Verse 8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
അമോഘദർശനനായ ബ്രഹ്മാവ് ദേവഗണനപ്രകാരം ആയിരം വർഷം ദിവ്യ തപസ്സു ചെയ്തു. ആകാശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന അതീന്ദ്രിയ നാദത്തെ ദിവ്യമെന്നു സ്വീകരിച്ച് പ്രാണം, മനസ്സ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയെ ജയിച്ചു; അവന്റെ തപസ്സു സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും ഉപദേശമായി, അതുകൊണ്ട് അവൻ തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു।
Verse 9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ തപസ്സിൽ ഭഗവാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്ന പരമധാമമായ വൈകുണ്ഠം അവനു ദർശിപ്പിച്ചു. ആ ധാമം ദുഃഖം, മോഹം, ഭയം എന്നിവയിൽ നിന്നു വിമുക്തമാണ്; ആത്മസാക്ഷാത്കാരമുള്ള മഹാപുരുഷന്മാർ അതിനെ ആരാധിച്ചു സ്തുതിക്കുന്നു।
Verse 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
ആ ധാമത്തിൽ രജസും തമസും പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; സത്ത്വവും അവയുടെ മിശ്രണമില്ലാത്ത ശുദ്ധസത്ത്വമാണ്. അവിടെ കാലത്തിന്റെ ആധിപത്യം ഇല്ല; പിന്നെ മായ എന്ന ബാഹ്യശക്തി എങ്ങനെ കടക്കും? അവിടെ ഹരിയുടെ അനുവ്രത ഭക്തരെ ദേവരും അസുരരും വിവേചനമില്ലാതെ ആരാധിക്കുന്നു।
Verse 11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
വൈകുണ്ഠവാസികൾക്ക് ആകാശനീലിമപോലെ ദീപ്തമായ വർണ്ണം. അവരുടെ കണ്ണുകൾ താമരദളങ്ങളെപ്പോലെ; വസ്ത്രങ്ങൾ പീതവർണ്ണം; രൂപം മനോഹരം, ദേഹം സുന്ദരമായി ഘടിതം. എല്ലാവരും ചതുര്ഭുജർ; മുത്തുമാലകളും രത്നജടിത പദകാഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു।
Verse 12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
ചില ദിവ്യജനങ്ങൾ പ്രവാളം, വൈദൂര്യം, മൃണാലംപോലെ കാന്തിയോടെ ദീപ്തരായി; തലയിൽ മാലയും കാതിൽ മിനുങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളും ധരിച്ചു.
Verse 13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
വൈകുണ്ഠലോകങ്ങളെ ചുറ്റി മഹാത്മ ഭക്തരുടെ തിളങ്ങുന്ന വിമാനനിരകൾ വിരാജിച്ചു; ദിവ്യവർണ്ണമുള്ള സുന്ദരികൾ മിന്നലുപോലെ ദീപ്തരായി—മേഘവും മിന്നലും അലങ്കരിച്ച ആകാശംപോലെ എല്ലാം തോന്നി.
Verse 14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
അവിടെ ദിവ്യരൂപിണിയായ ലക്ഷ്മീദേവി ഉരുഗായ ഭഗവാന്റെ കമലപാദങ്ങളിൽ പ്രേമസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ടു, നാനാവിധ വിഭൂതികളാൽ ആദരം അർപ്പിക്കുന്നു; വസന്താനുയായി ഭ്രമരങ്ങളുടെ പ്രേരണയിൽ ഊഞ്ഞാലിൽ ഇരുന്ന്, സഖികളോടൊപ്പം പ്രഭുവിന്റെ പ്രിയകർമ്മങ്ങളുടെ മഹിമ പാടുന്നു.
Verse 15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
ബ്രഹ്മാവ് വൈകുണ്ഠലോകങ്ങളിൽ ആ വിഭുവായ ഭഗവാനെ ദർശിച്ചു—അവൻ സമസ്ത സാത്വത ഭക്തസമൂഹത്തിന്റെ അധിപതി, ശ്രീപതി, യജ്ഞപതി, ജഗത്പതി; നന്ദ, സുനന്ദ, പ്രബല, അർഹണ മുതലായ അഗ്ര പാർഷദന്മാർ അവനെ സേവിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
ഭഗവാൻ തന്റെ പ്രിയ ഭൃത്യന്മാരോടു പ്രസാദാഭിമുഖനായി ചായ്ന്നുനിന്നു; അവന്റെ ദൃഷ്ടി തന്നെ മധുരമദിരപോലെ മയക്കുന്ന ആകർഷണം, പ്രസന്നഹാസവും അരുണാഭമായ കണ്ണും മുഖവും കൊണ്ട് ശോഭിച്ചു. കിരീടവും കുണ്ഡലവും ധരിച്ച, ചതുര്ഭുജനായ, പീതാംബരം അണിഞ്ഞ, വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ശ്രീദേവിയുടെ ചിഹ്നങ്ങളാൽ ലക്ഷിതനായവൻ ആയിരുന്നു.
Verse 17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
ഭഗവാൻ പരമാർഹമായ ആസനത്തിൽ ആസീനനായി, നാല്, പതിനാറ്, അഞ്ച്, ആറു ശക്തികളാലും മറ്റ് ക്ഷണഭംഗുര ഗൗണശക്തികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിലും, സ്വധാമത്തിൽ സ്വയം രമിക്കുന്ന സത്യ പരമേശ്വരൻ അവൻ തന്നെയായിരുന്നു।
Verse 18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
ഭഗവാന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ദർശനത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അന്തഃകരണം ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി; പ്രേമോന്മാദത്തിൽ ദേഹം രോമാഞ്ചിതമായി, കണ്ണുകൾ പ്രേമാശ്രുക്കളാൽ നിറഞ്ഞു. വിശ്വസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രഭുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു—ഇതുതന്നെ പരമഹംസന്റെ പരമസിദ്ധിയിലേക്കുള്ള മാർഗമാണ്।
Verse 19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
തന്റെ മുന്നിൽ പ്രീതിയോടെ നിലകൊണ്ട കവിയായ ബ്രഹ്മാവിനെ—പ്രജാസൃഷ്ടിക്ക് യോഗ്യനായി, തന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് അധീനനായി—കണ്ട് ഭഗവാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി. സ്നേഹത്തോടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൈ സ്പർശിച്ച്, ലഘുഹാസത്തിൽ ദീപ്തമായ പ്രിയവാണിയിൽ അവനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വേദഗർഭ ബ്രഹ്മാ! സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നീ ദീർഘകാലം ചെയ്ത തപസ്സാൽ ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പ്രസന്നനായി; എന്നാൽ കപടയോഗികൾ, അഥവാ വഞ്ചകസാധകർ എന്നെ എളുപ്പത്തിൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയില്ല।
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
നിനക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ, ഹേ ബ്രഹ്മാ! വരദാതാവായ എന്നിൽ നിന്നു നിനക്ക് അഭിലഷിതമായ വരം ചോദിക്ക. ജീവികളുടെ എല്ലാ തപസ്സിന്റെയും പരിശ്രമത്തിന്റെയും പരമഫലം ഒടുവിൽ എന്നെ സാക്ഷാത്കരിച്ച് ദർശിക്കുന്നതുതന്നെയാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക।
Verse 22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
പരമസിദ്ധിയും ഉന്നത നൈപുണ്യവും എന്നത് എന്റെ ധാമങ്ങളെ നേരിട്ട് ദർശിക്കുന്നതുതന്നെ. എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം രഹസ്യമായി കഠിനതപസ് ചെയ്ത് വിനയത്തോടെ നിന്നതിനാൽ ഇത് സാധ്യമായി.
Verse 23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
ഓ നിർമലനായ ബ്രഹ്മാ, നീ കര്ത്തവ്യത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായപ്പോൾ തപസ് ചെയ്യുവാൻ ആദ്യം കല്പിച്ചത് ഞാനാണ്. തപസ്സ് തന്നെയാണ് എന്റെ ഹൃദയവും ആത്മാവും; അതിനാൽ തപസും ഞാനും അഭിന്നം.
Verse 24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
ഈ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ഞാൻ ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതേ ശക്തിയാൽ അതിനെ നിലനിർത്തുന്നു; അതേ ശക്തിയാൽ വീണ്ടും എല്ലാം ലയിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ വീര്യം തപസ്സുതന്നെ.
Verse 25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഭഗവാനേ, നിങ്ങൾ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയഗുഹയിൽ പരമാധ്യക്ഷനായി വസിക്കുന്നു. തടസ്സമില്ലാത്ത ഉന്നത പ്രജ്ഞയാൽ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും നിങ്ങൾ അറിയുന്നു.
Verse 26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
എങ്കിലും നാഥാ, എന്റെ മനസ്സിലെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റണമേ. ദയവായി അറിയിക്കൂ—നിങ്ങൾ പരമാതീത സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ടിട്ടും, സ്വഭാവത്തിൽ രൂപരഹിതനായിട്ടും, എങ്ങനെ ലോകത്തിൽ സാധാരണ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു?
Verse 27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
ദയവായി അറിയിക്കണമേ—സ്വാത്മമായായോഗംകൊണ്ട് നാനാശക്തികളെ വിപുലമാക്കി സംഹാരം, സൃഷ്ടി, ഗ്രഹണം, ധാരണം (പാലനം) എന്നിവ നിങ്ങൾ സ്വയം എങ്ങനെ നടത്തുന്നു?
Verse 28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
ഹേ മാധവാ, അപ്രമാദമായ നിന്റെ സങ്കൽപ്പം ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകില്ല. ചിലന്തി സ്വന്തം ശക്തിയാൽ വല നെയ്യുന്നതുപോലെ നീയും നിന്റെ ശക്തിയാൽ ലീല ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ അവയെക്കുറിച്ചുള്ള തത്ത്വബോധം എനിക്കു നല്കണമേ.
Verse 29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
ദയവായി ഉപദേശിക്കണമേ—ഭഗവാന്റെ ശിക്ഷണത്താൽ ഞാൻ അലംഭാവമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കട്ടെ; നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ജീവസൃഷ്ടി ചെയ്താലും ആ കർമങ്ങളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെടാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
ഹേ പ്രഭു അജ (അജന്മാ), സുഹൃത്ത് സുഹൃത്തിനോട് കൈകുലുക്കുന്നതുപോലെ നീ എന്നോടും കൈകുലുക്കി സമാനമെന്നപോലെ ആദരിച്ചു. ഞാൻ വിവിധ ജീവികളുടെ സൃഷ്ടികാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും നിന്റെ സേവയിൽ സ്ഥിരനായി ഇരിക്കട്ടെ; എനിക്കു വ്യാകുലത വരാതിരിക്കട്ടെ, എന്നാൽ ‘ഞാനാണ് പരമൻ’ എന്ന ഗർവ്വം ഉയരാതിരിക്കണമേ.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—എന്നെ സംബന്ധിച്ച പരമഗുഹ്യമായ ജ്ഞാനം, അനുഭവസഹിതമായ വിജ്ഞാനത്തോടെ കൂടിയതു, രഹസ്യത്തോടെയും അതിന്റെ ഉപകരണങ്ങളോടെയും കൂടി ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു; നീ ഇത് സൂക്ഷ്മമായി സ്വീകരിക്ക.
Verse 32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
ഞാൻ എങ്ങനെയോ—എന്റെ നിത്യസ്വരൂപം, ദിവ്യസത്ത, രൂപം, ഗുണങ്ങൾ, ലീലകൾ—അങ്ങനെ തന്നെയുള്ള തത്ത്വവിജ്ഞാനം എന്റെ നിർഹേതുക കൃപയാൽ നിനക്കുള്ളിൽ ഉണരട്ടെ।
Verse 33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
ഹേ ബ്രഹ്മാ, സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പ് ഞാൻ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; എന്നെക്കൂടാതെ ഒന്നുമില്ല—സത്-അസത് പോലും ഇല്ല, സൃഷ്ടിയുടെ കാരണമായ പ്രകൃതിയും ഇല്ല. ഇപ്പോൾ കാണുന്നതും ഞാൻ തന്നെ; പ്രളയത്തിന് ശേഷം ശേഷിക്കുന്നതും ഞാൻ തന്നെ.
Verse 34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
ഹേ ബ്രഹ്മാ, എന്നോടുള്ള ബന്ധമില്ലാതെ മൂല്യമുള്ളതായി തോന്നുന്നതിന് യാഥാർത്ഥ്യമില്ല. അതിനെ എന്റെ മായയായി അറിയുക—ഇരുട്ടിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന പ്രതിബിംബം പോലെ.
Verse 35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
ഹേ ബ്രഹ്മാ, മഹാഭൂതങ്ങൾ സൂക്ഷ്മ-സ്ഥൂലമായ എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രവേശിച്ചിട്ടും പ്രവേശിക്കാത്തതുപോലെ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ഞാൻ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട എല്ലാറ്റിനുള്ളിലും ഉണ്ട്; അതേ സമയം എല്ലാറ്റിനും പുറത്തുമാണ്.
Verse 36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
പരമ തത്ത്വത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നവൻ ഇത്രയേ ചോദിക്കേണ്ടത്—എല്ലായിടത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും, അന്വയ-വ്യതിരേകങ്ങളാൽ നേരിട്ടും പരോക്ഷമായും നിലകൊള്ളുന്നതെന്തോ അതിനെക്കുറിച്ച്.
Verse 37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
ഹേ ബ്രഹ്മാ, പരമ സമാധിയോടെ ഈ നിശ്ചയം दृഢമായി സ്വീകരിക്ക; ഭാഗികമോ അന്തിമമോ ആയ പ്രളയങ്ങളിൽ അഹങ്കാരം നിന്നെ ഒരിക്കലും മോഹിപ്പിക്കുകയില്ല।
Verse 38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ജീവികളുടെ നേതാവായ പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ച്, ഹരി തന്റെ ദിവ്യരൂപം കാണിച്ച ശേഷം, അദ്ദേഹം നോക്കിനിൽക്കേ അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Verse 39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
ഹരി അന്തർധാനം ചെയ്തപ്പോൾ, ഭക്തരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് പരമാനന്ദവിഷയനായ ഹരിയെ നമസ്കരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവ് കൈകൂപ്പി, മുൻപുപോലെ ജീവികളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ വിശ്വം വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
ഒരിക്കൽ പ്രജാപതിയും ധർമ്മപിതാവുമായ ബ്രഹ്മാവ്, സകല പ്രജകളുടെയും മംഗളം ആഗ്രഹിച്ച്, തന്റെ കര്ത്തവ്യസാധനാഭിലാഷത്തോടെ നിയമ-യമങ്ങളിൽ സ്വയം സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ അതിപ്രിയമായ അവകാശി പുത്രനായ നാരദൻ, പിതാവിനെ സേവിക്കാൻ എപ്പോഴും സന്നദ്ധനായി, ശീലം, വിനയം, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം എന്നിവകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞകൾ കർശനമായി അനുസരിക്കുന്നു।
Verse 42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
ഹേ രാജാവേ, മഹാഭാഗവത മഹാമുനി നാരദൻ മായേശ്വരനായ വിഷ്ണുവിന്റെ മായാശക്തികളെ അറിയുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു തന്റെ പിതാവായ ബ്രഹ്മാവിനെ അത്യന്തം സന്തോഷിപ്പിച്ചു।
Verse 43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
ലോകങ്ങളുടെ പ്രപിതാമഹനായ പിതാവ് ബ്രഹ്മാവ് സന്തുഷ്ടനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട ദേവർഷി നാരദൻ, നിങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നതുതന്നെ വിശദമായി ചോദിച്ചു।
Verse 44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
അതിനുശേഷം, ദശലക്ഷണങ്ങളുള്ള ഈ ഭാഗവതപുരാണം—സ്വയം ഭഗവാൻ ഉപദേശിച്ചതിനെ—സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രീതിയോടെ തന്റെ പുത്രൻ നാരദനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
ഹേ നൃപാ, പരമ്പരയായി നാരദൻ സരസ്വതി നദീതീരത്ത് ഭക്തിയോടെ പരബ്രഹ്മനായ ഭഗവാനെ ധ്യാനിച്ച അമിതതേജസ്സുള്ള വ്യാസദേവനോട് ഭാഗവതം ഉപദേശിച്ചു।
Verse 46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
ഹേ രാജാവേ, വൈരാജപുരുഷനിൽ നിന്നു ഈ വിശ്വം എങ്ങനെ പ്രകടമായി എന്ന നിങ്ങളുടെ ചോദ്യം ഉൾപ്പെടെ മറ്റു ചോദ്യംകളെയും, മുമ്പ് പറഞ്ഞ നാലു ശ്ലോകങ്ങളുടെ വ്യാഖ്യാനത്തിലൂടെ ഞാൻ സമഗ്രമായി വിശദമായി ഉത്തരം പറയും।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s perplexity shows that creative authority is not autonomous; it must be aligned with the Lord’s will. “Tapa” signifies disciplined absorption in devotional austerity that purifies intention, grants realization, and becomes the medium through which the Lord empowers visarga (secondary creation). The chapter explicitly equates this potency with the Lord’s own operative energy in creating, maintaining, and withdrawing the cosmos.
It establishes a categorical distinction between the spiritual realm and material cosmology. Vaikuṇṭha is not a refined material planet but a domain where kāla (time as decay/compulsion) and the guṇas cannot dominate; hence fear and misery rooted in temporality and ignorance do not arise. This supports the Bhāgavatam’s claim that liberation is positive engagement in the Lord’s service, not mere negation.
They are the foundational teachings summarized in SB 2.9.33–36: (1) Bhagavān alone exists before, during, and after creation; (2) anything appearing valuable without relation to Him is māyā; (3) the Lord is simultaneously within and outside all beings and elements; and (4) the seeker must search for the Absolute in all circumstances—directly and indirectly—up to this conclusion.
By teaching simultaneous immanence and transcendence: the universal elements ‘enter and do not enter’ the cosmos, and likewise the Lord pervades everything as inner controller while remaining beyond all. The world is real insofar as it is related to Him (sambandha); it becomes illusory when treated as independent of Him.
Brahmā taught Nārada, who taught Vyāsadeva, establishing guru-paramparā. This matters because the Bhāgavatam’s knowledge is presented as realized, devotional revelation (not speculation), safeguarded through disciplined succession and meditation in bhakti.