Adhyaya 8
Book 7 operationalizes the mandala theory as a living Saptanga ecology: the vijigīṣu must continuously decide between accommodation and coercion so that the state’s limbs—especially mitra (alliances) and bala (armed capacity)—are not squandered. Chapter 7.8, in this micro-unit, addresses the pivot between saṃdhi (treaty) and vikrama (offensive exertion). Kautilya’s method is not moralizing but diagnostic: the correct instrument follows from comparative advantage (sama/viṣama lābha). The king is instructed to disengage with a stated reason once objectives are met, to offload punitive action onto forest-frontier forces against a rival’s vulnerable periphery, and to reconfigure compacts via an intermediary when movement or campaign constraints exist. The placement is strategic: it prevents the vijigīṣu from either fetishizing peace or romanticizing war, instead treating both as interchangeable tools for preserving and enlarging artha under dharmic order (yogakṣema).
Sutras
Sutra 1
यातव्योऽभियास्यमानः संधिकारणमादातुकामो विहन्तुकामो वा सामवायिकानामन्यतमं लाभद्वैगुण्येन पणेत ॥ कZ_०७.८.०१ ॥
പുറപ്പെടേണ്ട സമയത്ത് (അല്ലെങ്കിൽ എതിരാളി സമീപിക്കുമ്പോൾ), സന്ധിയുടെ കാരണം/അടിസ്ഥാനം നേടണമെന്നോ ആക്രമിക്കണമെന്നോ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, സഖ്യസംഘം (സാമവായിക)യിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു അംഗത്തോട് ഇരട്ട ലാഭം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് വിലപേശണം।
Sutra 2
पणमानः क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवायपरोपकारशरीराबाधांश्चास्य वर्णयेत् ॥ कZ_०७.८.०२ ॥
വിലപേശുമ്പോൾ അവൻ മറുവശത്തോട് തന്റെ നഷ്ടങ്ങൾ, ചെലവുകൾ, വീട്ടിൽ നിന്ന് അകന്ന് കഴിഞ്ഞത്, തിരിച്ചടിയുടെ അപകടങ്ങൾ, ചെയ്ത സേവനങ്ങൾ/ഉപകാരങ്ങൾ, ശരീരക്ലേശങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കണം.
Sutra 3
प्रतिपन्नमर्थेन योजयेत् ॥ कZ_०७.८.०३ ॥
സമ്മതി ലഭിച്ചാൽ അത് വ്യക്തമായ വസ്തുനിബന്ധനകൾ/പ്രതിഫലം (സമ്പത്ത്) കൊണ്ട് ബന്ധിപ്പിക്കണം.
Sutra 4
वैरं वा परैर्ग्राहयित्वा विसंवादयेत् ॥ कZ_०७.८.०४ ॥
അല്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരെ വൈരം ഏറ്റെടുക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ച് (ലക്ഷ്യത്തെ) ഭിന്നത/വൈരോധ്യത്തിലേക്ക് തള്ളണം.
Sutra 5
दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामः स्वारब्धां वा यात्रासिद्धिं विघातयितुकामो मूले यात्रायां वा प्रहर्तुकामो यातव्यसंहितः पुनर्याचितुकामः प्रत्युत्पन्नार्थकृच्छ्रस्तस्मिन्नविश्वस्तो वा तदात्वे लाभमल्पमिच्छेत् आयत्यां प्रभूतम् ॥ कZ_०७.८.०५ ॥
വീണ്ടും തുടങ്ങാൻ പ്രയാസമുള്ള സംരംഭത്തിലുള്ള ഒരു പക്ഷത്തെ കൂടുതൽ നഷ്ടത്തിലും ചെലവിലും കുടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ; അല്ലെങ്കിൽ മറുവശം ആരംഭിച്ച യാത്ര/അഭിയാനത്തിന്റെ വിജയം തടയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ; അല്ലെങ്കിൽ അടിത്തറയിൽ തന്നെ അല്ലെങ്കിൽ യാത്രക്കിടയിൽ പ്രഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ; അല്ലെങ്കിൽ താൻ കൂച് ചെയ്യേണ്ടിവന്നതിനാൽ വീണ്ടും ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ; അല്ലെങ്കിൽ തൽക്ഷണ ധനകഷ്ടത്തിൽ ആയതിനാൽ ആ പക്ഷത്തെ വിശ്വസിക്കാത്തുവെങ്കിൽ—ഇപ്പോൾ ചെറിയ ലാഭവും പിന്നീടു വലിയ ലാഭവും തേടണം.
Sutra 6
मित्रोपकारममित्रोपघातमर्थानुबन्धमवेक्षमाणः पूर्वोपकारकं कारयितुकामो भूयस्तदात्वे महान्तं लाभमुत्सृज्यायत्यामल्पमिच्छेत् ॥ कZ_०७.८.०६ ॥
സുഹൃത്തിനുള്ള ഉപകാരം, ശത്രുവിനുള്ള പ്രഹാരം, വിഭവങ്ങളുടെ തുടർഫലങ്ങൾ എന്നിവ കണക്കിലെടുത്ത്, മുൻ ഉപകാരത്തിന് പ്രത്യുപകാരം ഉണ്ടാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അവൻ തൽക്ഷണ വലിയ ലാഭം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭാവിയിൽ ചെറിയ ലാഭം തിരഞ്ഞെടുക്കണം.
Sutra 7
दूष्यामित्राभ्यां मूलहरेण वा ज्यायसा विगृहीतं त्रातुकामस्तथाविधमुपकारं कारयितुकामः सम्बन्धावेक्षी वा तदात्वे चायत्यां च लाभं न प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_०७.८.०७ ॥
ശത്രുവോ മൂലഹരനോ (വേര് നശിപ്പിക്കുന്നവൻ) അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ള പക്ഷമോ ആക്രമിച്ച ഒരാളെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ അത്തരം ഉപകാരം ചെയ്യിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ബന്ധധർമ്മം പരിഗണിക്കുന്നവൻ—അപ്പോൾതന്നെയോ പിന്നീടോ ലാഭം സ്വീകരിക്കരുത്।
Sutra 8
कृतसंधिरतिक्रमितुकामः परस्य प्रकृतिकर्शनं मित्रामित्रसंधिविश्लेषणं वा कर्तुकामः पराभियोगाच्छङ्कमानो लाभमप्राप्तमधिकं वा याचेत ॥ कZ_०७.८.०८ ॥
സന്ധി ചെയ്ത ശേഷം അത് ലംഘിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ്—എതിരാളിയുടെ പ്രകൃതികളെ (രാജ്യഘടകങ്ങളെ) ക്ഷയിപ്പിക്കാനോ, അവന്റെ മിത്ര-അമിത്ര സന്ധി-ബന്ധങ്ങളെ പിളർത്താനോ—പ്രതിക്രമണത്തെ ഭയന്ന്, ഇതുവരെ ലഭിക്കാത്ത ലാഭമോ അല്ലെങ്കിൽ കരാറിലേതിലും കൂടുതലായ ലാഭമോ ആവശ്യപ്പെടണം।
Sutra 9
तमितरस्तदात्वे चायत्यां च क्रममवेक्षेत ॥ कZ_०७.८.०९ ॥
മറ്റേ പക്ഷം ഇപ്പോഴും ഭാവിയിലും അവന്റെ നടപടികളുടെ ക്രമം (സാധ്യമായ പദ്ധതി) വിലയിരുത്തണം।
Sutra 10
तेन पूर्वे व्याख्याताः ॥ कZ_०७.८.१० ॥
ആ തത്വംകൊണ്ട് മുൻപുള്ള കാര്യങ്ങൾ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Sutra 11
अरिविजिगीष्वोस्तु स्वं स्वं मित्रमनुगृह्णतोः शक्यकल्यभव्यारम्भिस्थिरकर्मानुरक्तप्रकृतिभ्यो विशेषः ॥ कZ_०७.८.११ ॥
ശത്രുവും വിജിഗീഷുവും (ജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) തത്തത്തം മിത്രത്തെ അനുഗ്രഹിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ, മിത്രങ്ങളിൽ വ്യത്യാസം ഇങ്ങനെ: സാധ്യമായ പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നവൻ, ദോഷരഹിത പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നവൻ, ശുഭഫലസാധ്യതയുള്ള പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നവൻ, നിർവഹണത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവൻ, കൂടാതെ പ്രകൃതികൾ (രാജ്യഘടകങ്ങൾ) അനുരക്ത/വിശ്വസ്തമായവൻ।
Sutra 12
शक्यारम्भी विषह्यं कर्मारभते कल्यारम्भी निर्दोषम् भव्यारम्भी कल्याणोदयम् ॥ कZ_०७.८.१२ ॥
സാധ്യമായതു ആരംഭിക്കുന്നവൻ നിലനിൽക്കാവുന്ന സംരംഭം ആരംഭിക്കുന്നു; യുക്തമായതു ആരംഭിക്കുന്നവൻ ദോഷരഹിത സംരംഭം ആരംഭിക്കുന്നു; പ്രതീക്ഷാജനകമായതു ആരംഭിക്കുന്നവൻ മംഗളഫലം നൽകുന്ന സംരംഭം ആരംഭിക്കുന്നു.
Sutra 13
स्थिरकर्मा नासमाप्य कर्मोपरमते ॥ कZ_०७.८.१३ ॥
പ്രവർത്തനത്തിൽ സ്ഥിരനായവൻ പൂർത്തിയാക്കുന്നതിന് മുമ്പ് ആ പ്രവർത്തനം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.
Sutra 14
अनुरक्तप्रकृतिः सुसहायत्वादल्पेनाप्यनुग्रहेण कार्यं साधयति ॥ कZ_०७.८.१४ ॥
ഘടകങ്ങൾ വിശ്വസ്തമായിരിക്കുന്ന ഒരു രാജ്യം, നല്ല സഹായ-പിന്തുണ ശൃംഖലകളാൽ, അല്പമായ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടുപോലും ലക്ഷ്യം സാധിക്കുന്നു.
Sutra 15
त एते कृतार्थाः सुखेन प्रभूतं चोपकुर्वन्ति ॥ कZ_०७.८.१५ ॥
ഇത്തരം കൂട്ടാളികൾ ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ച ശേഷം എളുപ്പത്തിൽ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുകയും ധാരാളം സഹായം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Sutra 16
अतः प्रतिलोमा नानुग्राह्याः ॥ कZ_०७.८.१६ ॥
അതുകൊണ്ട് വിരുദ്ധമായി നിലകൊള്ളുന്നവരെ അനുഗ്രഹിക്കരുത്.
Sutra 17
तयोरेकपुरुषानुग्रहे यो मित्रं मित्रतरं वानुगृह्णाति सोऽतिसंधत्ते ॥ कZ_०७.८.१७ ॥
അവരിൽ രണ്ടുപേരിൽ, ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയോട് പ്രത്യേക അനുകൂലം കാണിച്ച് ഒരു മിത്രനെയോ ‘കൂടുതൽ അടുപ്പമുള്ള’ മിത്രനെയോ അനുകൂലിക്കുന്നവൻ അതിസന്ധി (അതി-സഖ്യം/അതി-ബദ്ധത) ചെയ്യുന്നു.
Sutra 18
मित्रादात्मवृद्धिं हि प्राप्नोति क्षयव्ययप्रवासपरोपकारानितरः ॥ कZ_०७.८.१८ ॥
മിത്രനിൽ നിന്ന് തീർച്ചയായും സ്വന്തം വളർച്ച/ഉന്നതി ലഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ മറ്റവൻ (അമിത്രൻ) നാശം, ചെലവ്, പ്രവാസം/നിര്വാസനം, കൂടാതെ മറ്റുള്ളവരുടെ താൽപര്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ‘സഹായം’ കൊണ്ടുവരുന്നു.
Sutra 19
कृतार्थश्च शत्रुर्वैगुण्यमेति ॥ कZ_०७.८.१९ ॥
ശത്രു, തന്റെ ലക്ഷ്യം സാധിച്ചാൽ, ദോഷമുള്ളവൻ/വിശ്വസിക്കാനാകാത്തവൻ ആകുന്നു.
Sutra 20
मध्यमं त्वनुगृह्णतोर्यो मध्यमं मित्रं मित्रतरं वानुगृह्णाति सोऽतिसंधत्ते ॥ कZ_०७.८.२० ॥
മധ്യമ രാജാവിനെ സ്വന്തവശത്താക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾക്കിടയിൽ, ആരെങ്കിലും മധ്യമന്റെ മിത്രത്തിനോ അതിലും അടുത്ത മിത്രത്തിനോ അനുഗ്രഹം/ഉപകാരം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ അതിസന്ധി (അതിയായി ചേർന്നു പിടിക്കൽ) ചെയ്യുന്നു.
Sutra 21
मित्रादात्मवृद्धिं हि प्राप्नोति क्षयव्ययप्रवासपरोपकारानितरः ॥ कZ_०७.८.२१ ॥
മിത്രനിൽ നിന്ന് തീർച്ചയായും സ്വന്തം വളർച്ച/ഉന്നതി ലഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ മറ്റവൻ (അമിത്രൻ) നാശം, ചെലവ്, പ്രവാസം/നിര്വാസനം, കൂടാതെ മറ്റുള്ളവരുടെ താൽപര്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ‘സഹായം’ കൊണ്ടുവരുന്നു.
Sutra 22
मध्यमश्चेदनुगृहीतो विगुणः स्यादमित्रोऽतिसंधत्ते ॥ कZ_०७.८.२२ ॥
മധ്യരാജാവിന് അനുഗ്രഹം (പ്രത്യേക സഹായം) ലഭിച്ചാൽ, അവൻ ‘വിഗുണൻ’ (വിശ്വസിക്കാനാകാത്ത/ദുരാചാരമുള്ള) ആകാം; ശത്രു പ്രതികരണമായി അതിസന്ധി (അതിയായ സന്ധി/അതിർത്തി കവിഞ്ഞ സഖ്യം) ചെയ്യുന്നു.
Sutra 23
कृतप्रयासं हि मध्यमामित्रमपसृतमेकार्थोपगतं प्राप्नोति ॥ कZ_०७.८.२३ ॥
കാരണം മധ്യരാജാവ് ഇതിനകം ശ്രമം നടത്തിയ, (മറ്റിടങ്ങളിൽ നിന്ന്) പിന്മാറിയ, ഒറ്റ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് ഏകോപിതനായ ശത്രുവിനെ കൈവരിക്കുന്നു.
Sutra 24
तेनोदासीनानुग्रहो व्याख्यातः ॥ कZ_०७.८.२४ ॥
ഇതിനാൽ ഉദാസീനൻ (നിഷ്പക്ഷൻ)നെ അനുകൂലിക്കുന്ന നയം വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Sutra 25
मध्यमोदासीनयोर्बलांशदाने यः शूरं कृतास्त्रं दुःखसहमनुरक्तं वा दण्डं ददाति सोऽतिसंधीयते ॥ कZ_०७.८.२५ ॥
മധ്യനോ ഉദാസീനനോക്ക് സൈന്യവിഹിതം (ദളം) നൽകുമ്പോൾ, വീരമായ, നന്നായി ആയുധസജ്ജമായ, കഷ്ടം സഹിക്കുന്ന, അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തിപരമായി വിശ്വസ്തമായ സേനയെ നൽകുന്നവൻ—അവൻ അതിസന്ധി (അതിർത്തി കവിഞ്ഞ പ്രതിബദ്ധത) ചെയ്യുന്നു.
Sutra 26
विपरीतोऽतिसंधत्ते ॥ कZ_०७.८.२६ ॥
വിപരീത പക്ഷവും അതിസന്ധി ചെയ്യുന്നു.
Sutra 27
यत्र तु दण्डः प्रहितस्तं वा चार्थमन्यांश्च साधयति तत्र मौलभृतश्रेणीमित्राटवीबलानामन्यतममुपलब्धदेशकालं दण्डं दद्यात् अमित्राटवीबलं वा व्यवहितदेशकालम् ॥ कZ_०७.८.२७ ॥
അയച്ച ദണ്ഡം (സൈന്യബലം) ആ ലക്ഷ്യവും മറ്റ് ലക്ഷ്യങ്ങളും സാധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്ത്, ലഭ്യമായ ദേശ-കാലത്തിന് അനുയോജ്യമായി മൗല (വംശപരമ്പരാഗത), ഭൃത (കൂലിപ്പട), ശ്രേണി (ഗിൽഡ്), മിത്ര അല്ലെങ്കിൽ ആടവീ (വന്യജന) ബലങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ ദണ്ഡമായി നൽകണം; അല്ലെങ്കിൽ ദേശ-കാലം ദൂരെയായി/വേർതിരിച്ച് ശത്രുവിന്റെ ആടവീബലം ഉപയോഗിക്കണം।
Sutra 28
यं तु मन्येत कृतार्थो मे दण्डं गृह्णीयादमित्राटव्यभूम्यनृतुषु वा वासयेदफलं वा कुर्यादिति दण्डव्यासङ्गापदेशेन नैनमनुगृह्णीयात् ॥ कZ_०७.८.२८ ॥
എന്നാൽ രാജാവ് ‘കൃതാർത്ഥൻ/തൃപ്തൻ’ എന്ന് കരുതുന്ന ഒരാൾ—ദണ്ഡം (ബലപ്രയോഗാധികാരം) കൈവശപ്പെടുത്താൻ സാധ്യതയുള്ളവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുദേശം/വനം/സീമാഭൂമി എന്നിവിടങ്ങളിൽ അകാലത്ത് പാർപ്പിക്കപ്പെടുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ഫലഹീനനാകുന്നവൻ—ഇത്തരം ആളെ ‘ദണ്ഡ-വ്യാസംഗം’ (ദണ്ഡത്തിൽ അത്യധികാസക്തി/കുരുങ്ങൽ) എന്ന ന്യായം പറഞ്ഞ് ഇനി അനുകൂലിക്കരുത്.
Sutra 29
एवमवश्यं त्वनुग्रहीतव्ये तत्कालसहमस्मै दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०७.८.२९ ॥
എങ്കിലും അവനെ നിർബന്ധമായി അനുകൂലിക്കേണ്ടിവന്നാൽ, രാജാവ് അവന് ആ സമയം-സന്ദർഭത്തിന് യോജിക്കുന്ന രൂപത്തിൽ മാത്രമേ ദണ്ഡം (അധികാരം/ബലം) നൽകാവൂ.
Sutra 30
आसमाप्तेश्चैनं वासयेद् योधयेच्च बलव्यसनेभ्यश्च रक्षेत् ॥ कZ_०७.८.३० ॥
പ്രവർത്തനം പൂർത്തിയാകുന്നതുവരെ അവനെ (മേൽനോട്ടത്തിൽ) പാർപ്പിച്ച് വയ്ക്കണം, ആവശ്യമായാൽ യുദ്ധത്തിൽ നിയോഗിക്കണം, കൂടാതെ സൈന്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദുരന്തങ്ങൾ/അവ്യവസ്ഥകൾ നിന്ന് അവനെ സംരക്ഷിക്കണം.
Sutra 31
कृतार्थाच्च सापदेशमपस्रावयेत् ॥ कZ_०७.८.३१ ॥
അവനിലൂടെ ലക്ഷ്യം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, യുക്തമായ ഒരു ന്യായം പറഞ്ഞ് അവനെ നീക്കിക്കളയണം/പിന്വലിക്കണം.
Sutra 32
दूष्यामित्राटवीदण्डं वास्मै दद्यात् ॥ कZ_०७.८.३२ ॥
അല്ലെങ്കിൽ ഉപദ്രവകാരിയായ ശത്രുവിനെയോ അട്ടവി/സീമാന്ത വനപ്രദേശത്തെയോ ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രത്യേക ശിക്ഷാനടപടി/ദണ്ഡാധികാരം അവനു ഏല്പിക്കണം.
Sutra 33
यातव्येन वा संधायैनमतिसंदध्यात् ॥ कZ_०७.८.३३ ॥
അല്ലെങ്കിൽ, ആരോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടതുണ്ടോ (യാതവ്യ), അവനുമായി സന്ധി ചെയ്ത്, അതിന് മീതെ/അതിനെ മറികടന്ന് മറ്റൊരു (അതിസന്ധി) കരാർ വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കണം.
Sutra 34
समहीनविशिष्टानामित्युक्ताः संधिविक्रमाः ॥ कZ_०७.८.३४च्द् ॥
ഇങ്ങനെ സമം, ഹീനം, വിശിഷ്ടം (ഉന്നതം) എന്ന നിലകളെ സംബന്ധിച്ച് സന്ധിയും വിക്രമവും വിവരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
Strategic stability with controlled escalation: the king avoids wasteful wars when peace yields equal benefit, yet avoids stagnation by pressing advantage when asymmetry favors expansion—thereby protecting revenue, manpower, and alliance credibility.
Not a fixed legal fine here; the implied danda is political-strategic: ministers/commanders who cause loss through wrong choice of saṃdhi/vikrama invite royal sanction (dismissal, confiscation, or punishment) and, more critically, expose the realm to depletion of kośa and bala and erosion of mitra.