Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 73

Devanagari script

तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः । दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः

Transliteration

tasmādudaṅmukho gaccha yatra te jalapakṣiṇaḥ | dṛśyaṃte vyomamārgeṇa pragacchataḥ samaṃtataḥ

Translation

ດັ່ງນັ້ນ ຈົ່ງໄປໂດຍຫັນໜ້າໄປທາງເໜືອ ໄປຫາບ່ອນທີ່ເຫັນນົກນໍ້າເຫຼົ່ານັ້ນ; ພວກມັນບິນຕາມເສັ້ນທາງແຫ່ງຟ້າ ແລະບິນວົນຢູ່ຮອບດ້ານທຸກທິດ.

Word by Word

• तस्मात्: therefore, from that (place)
• तस्मात्: Hetu/Apadana (Reason/Source)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गः; विभक्तिः—पञ्चमी; वचनम्—एकवचनम् (ablative: ‘therefore/from that’)

• उदङ्मुखः: north-facing
• उदङ्मुखः: Visheshana (Adjective of implied ‘त्वम्’)
• Type: Adjective
• Root: उदक् (उत्तर-दिक्) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; विभक्तिः—प्रथमा; वचनम्—एकवचनम्; समासः—बहुव्रीहिः (उदङ् मुखं यस्य सः = facing north)

• गच्छ: go
• गच्छ: Kriya (Command)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लकारः—लोट् (Imperative); पुरुषः—मध्यम; वचनम्—एकवचनम्; पदम्—परस्मैपदम्

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्धबोधक-अव्ययम् (relative adverb: where)

• ते: your
• ते: Sambandha (Possessor)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-एकवचनम् (enclitic: ‘of you/your’)

• जलपक्षिणः: water-birds
• जलपक्षिणः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: जल + पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; विभक्तिः—प्रथमा; वचनम्—बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (जले पक्षिणः)

• दृश्यन्ते: are seen
• दृश्यन्ते: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लकारः—लट् (Present); पुरुषः—प्रथम; वचनम्—बहुवचनम्; पदम्—आत्मनेपदम्; प्रयोगः—कर्मणि/भावे (passive sense: ‘are seen’)

• व्योममार्गेण: along the sky-path
• व्योममार्गेण: Karana (Path/means)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् + मार्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; विभक्तिः—तृतीया; वचनम्—एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (व्योम्नः मार्गः)

• प्रगच्छतः: of (you) going forth
• प्रगच्छतः: Sambandha (Genitive with samaṃtataḥ: ‘around (you) as you go’)
• Type: Verb
• Root: प्र + गम् (धातु) → प्रगच्छत् (शतृ)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः (present active participle); पुंलिङ्गः; षष्ठी; एकवचनम् (genitive: ‘of one who is going’)

• समन्ततः: on all sides
• समन्ततः: Kriya-vishesana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: परितोऽर्थक-अव्ययम् (adverb: on all sides)

Speaker

Māṃsāda (implied continuation)

Skanda Dialogue

Listener: Mahārāja (king)

Visual Art Cues

Scene: A guide instructs the king to walk facing north; overhead, flocks of water-birds wheel across the sky, indicating the direction toward the reservoir.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In tīrtha narratives, nature itself becomes a guide—signs like birds and directions lead seekers toward sanctified spaces.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse points toward a lake-region indicated by water-birds; the tīrtha name is not specified here.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is given; it provides route guidance (go north) as part of the pilgrimage storyline.