Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 97

Devanagari script

श्रुतिस्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोंधः काणः स्यादेकया विना । पुराणहीनाद्धृच्छून्यात्काणांधावपि तौ वरौ । श्रुतिस्मृत्युदितोधर्मः पुराणे परिगीयते

Transliteration

śrutismṛtī tu netre dve purāṇaṃ hṛdayaṃ smṛtam | śrutismṛtibhyāṃ hīnoṃdhaḥ kāṇaḥ syādekayā vinā | purāṇahīnāddhṛcchūnyātkāṇāṃdhāvapi tau varau | śrutismṛtyuditodharmaḥ purāṇe parigīyate

Translation

ສຣຸຕິ ແລະ ສມຣິຕິ ຖືກກ່າວວ່າເປັນດວງຕາສອງຂ້າງ ແລະ ປຸຣານະ ເປັນດວງໃຈ. ຜູ້ຂາດທັງສອງຄືຄົນຕາບອດ; ຂາດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງຄືຄົນຕາຂ້າງດຽວ. ແຕ່ຜູ້ຂາດປຸຣານະ ໃຈຈະວ່າງເປົ່າ—ເຖິງຄົນຕາຂ້າງດຽວ ແລະ ຄົນຕາບອດກໍຍັງດີກວ່ານັ້ນ. ທຳມະທີ່ສຣຸຕິ-ສມຣິຕິ ປະກາດໄວ້ ຖືກຂັບຮ້ອງແລະອະທິບາຍໃນປຸຣານະ.

Word by Word

• श्रुति: śruti
• श्रुति: Karta (Subject component)
• Type: Noun
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Feminine, Nominative, Singular) (द्वन्द्वसमासाङ्ग)

• स्मृती: śruti and smṛti (the two)
• स्मृती: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: स्मृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Feminine, Nominative, Dual); द्वन्द्वः: श्रुति+स्मृति (समाहार/इतरेतर)

• तु: indeed; but
• तु: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle: ‘indeed/but’)

• नेत्रे: two eyes
• नेत्रे: Predicate complement (सम्बन्ध/उपमान)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Neuter, Nominative, Dual)

• द्वे: two
• द्वे: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Neuter, Nominative, Dual)

• पुराणम्: Purāṇa
• पुराणम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Neuter, Nominative, Singular)

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: Predicate complement
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Neuter, Nominative, Singular)

• स्मृतम्: is regarded (as)
• स्मृतम्: Karma (Predicate: ‘is considered’)
• Type: Verb
• Root: √स्मृ (धातु) ‘to remember’ (कृदन्त: क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past Passive Participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Neuter, Nominative, Singular)

• श्रुति: śruti
• श्रुति: Viśeṣaṇa-aṅga
• Type: Noun
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी/षष्ठी-बहुवचन? (here: समासाङ्ग)

• स्मृतिभ्याम्: by śruti and smṛti
• स्मृतिभ्याम्: Karaṇa (Instrument)
• Type: Noun
• Root: स्मृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-द्विवचन (Feminine, Instrumental, Dual); द्वन्द्वः: श्रुति+स्मृति → श्रुतिस्मृतिभ्याम्

• हीनः: devoid (of)
• हीनः: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हीन (प्रातिपदिक; √हा (धातु) ‘to abandon’ (कृदन्त))
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• अन्धः: a blind man
• अन्धः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• काणः: one-eyed
• काणः: Predicate complement
• Type: Noun
• Root: काण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• स्यात्: would be
• स्यात्: Kriyā (Verb)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु) ‘to be’
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

• एकया: with one (of them)
• एकया: Karaṇa (Instrument)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-एकवचन (Feminine, Instrumental, Singular)

• विना: without
• विना: Apādāna/Viśeṣaṇa (Separation sense)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्गसदृश-निपात (preposition-like indeclinable: ‘without’)

• पुराण: Purāṇa
• पुराण: Viśeṣaṇa-aṅga
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासाङ्ग)

• हीनात्: from one devoid of Purāṇa
• हीनात्: Apādāna (Ablative source)
• Type: Adjective
• Root: हीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक?, पञ्चमी-एकवचन (Ablative, Singular); समासः: पुराण+हीन

• हृत्: heart
• हृत्: Viśeṣaṇa-aṅga
• Type: Noun
• Root: हृत्/हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासाङ्ग)

• शून्यात्: from one empty-hearted
• शून्यात्: Apādāna (Ablative source)
• Type: Adjective
• Root: शून्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-एकवचन (Neuter, Ablative, Singular); समासः: हृत्+शून्य

• काण: one-eyed
• काण: Karta (Subject component)
• Type: Noun
• Root: काण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Masculine, Nominative, Dual) (समासाङ्ग)

• अन्धौ: one-eyed and blind (the two)
• अन्धौ: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Masculine, Nominative, Dual); द्वन्द्वः: काण+अन्ध

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अप्यर्थक-निपात (particle: ‘also/even’)

• तौ: those two
• तौ: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Masculine, Nominative, Dual)

• वरौ: excellent/superior
• वरौ: Predicate complement
• Type: Adjective
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-द्विवचन (Masculine, Nominative, Dual)

• श्रुति: śruti
• श्रुति: Viśeṣaṇa-aṅga
• Type: Noun
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासाङ्ग)

• स्मृति: smṛti
• स्मृति: Viśeṣaṇa-aṅga
• Type: Noun
• Root: स्मृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासाङ्ग)

• उदितः: stated in śruti and smṛti
• उदितः: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उदित (प्रातिपदिक; √वद्/√उद्? here: √वद्/√वच् sense ‘stated’ via उद्+√इ (to arise) used as ‘arisen/uttered’)
• Form: कृदन्त-विशेषण; पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); समासः: श्रुति+स्मृति+उदित

• धर्मः: dharma
• धर्मः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• पुराणे: in the Purāṇa
• पुराणे: Adhikaraṇa (Location)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-एकवचन (Neuter, Locative, Singular)

• परिगीयते: is sung/recited
• परिगीयते: Kriyā (Verb)
• Type: Verb
• Root: परि+√गै (धातु) ‘to sing/recite’
• Form: लट् (Present), कर्मणि-प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa dialogue context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (pravacana audience)

Visual Art Cues

Scene: Allegorical tableau: a human figure representing the seeker; two radiant eyes labeled Śruti and Smṛti, and a glowing heart labeled Purāṇa; sages in Kāśī recite, with Gaṅgā flowing behind; dharma appears as a luminous path.

Characters & Entities

• Śruti
• Smṛti
• Purāṇa
• Dharma

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas are presented as the living heart that makes scriptural Dharma meaningful and accessible.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching appears in the Kāśīkhaṇḍa as part of Kāśī’s wider dharma-māhātmya, without naming a particular tīrtha in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

It implicitly recommends Purāṇa engagement (study/hearing) as essential for understanding Dharma.