Adhyaya 5
Chapter 5: Dāruka’s Mission, Balarāma’s Yogic Departure, and Kṛṣṇa’s Niṣkramaṇa
Upa-parva: Mausala-parva (Dvārakā-praveśa, Rāma-yoga, and Kṛṣṇa-niṣkramaṇa episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Dāruka, Kṛṣṇa, and Babhru approach Balarāma (Rāma) seated alone in contemplation. Kṛṣṇa instructs Dāruka to go swiftly to the Kurus and inform Arjuna of the Yādavas’ death caused by a brahminical curse, urging Arjuna to come immediately. After Dāruka departs, Kṛṣṇa directs Babhru to escort and protect the women, warning that bandits may attack out of greed; Babhru, distressed and intoxicated, leaves but is suddenly killed by the divinely fated iron club associated with the hunter (lubdhaka). Kṛṣṇa returns to Dvārakā, tells Vasudeva to safeguard the women while awaiting Arjuna, and states his intent to undertake tapas with Rāma. Amid loud lamentation in the city, Kṛṣṇa reassures the women that Arjuna will arrive to relieve their distress. He then goes back to the forest and sees Balarāma in yoga releasing a great white serpent (nāga) from his mouth; the ocean and eminent nāgas, rivers, and Varuṇa receive and honor him. After Balarāma’s departure, Kṛṣṇa, aware through divine insight, recalls prior curse-threads (including Gandhārī’s words and the Durvāsas episode), reflects on the destruction of the Vṛṣṇis/Andhakas and the Kurus, recognizes the time for transition, restrains his senses, and enters deep yogic absorption. The hunter Jarā, mistaking him for game, shoots Kṛṣṇa in the foot; realizing the error, Jarā seeks forgiveness, and Kṛṣṇa consoles him. Kṛṣṇa then ascends to his own transcendent station as Nārāyaṇa, honored by gods, sages, siddhas, gandharvas, and apsarases.
Chapter Arc: दारुक के कुरुओं के पास जाकर समाचार देने के बाद, वृष्णि-भोज-अन्धक-कुकुर वीरों के विनाश का वज्र-समाचार पाण्डवों तक पहुँचता है; शोक और भय एक साथ उठते हैं। → अर्जुन, केशव का प्रिय सखा, भाइयों से अनुमति लेकर द्वारका की ओर निकलता है—मन में आशंका कि जहाँ कभी ‘नाथवती’ नगरी थी, वहाँ अब अनाथता का सन्नाटा होगा। → अर्जुन द्वारका पहुँचकर उसे ‘मृतनाथा’—स्वामी-विहीन—देखता है; और कृष्ण की रानियों को देखकर आँसू रोक नहीं पाता, भूमि पर गिर पड़ता है। → रुक्मिणी, सत्यभामा आदि रानियाँ दौड़कर अर्जुन को घेर लेती हैं, विलाप करती हैं; वे उसे उठाकर स्वर्ण-पीठ पर बैठाती हैं। अर्जुन गोविन्द की स्तुति करता है और स्त्रियों को आश्वासन देकर आगे (मातुल/संबंधी से भेंट हेतु) बढ़ता है। → द्वारका के भीतर शेष बचे जनों और कृष्ण-पत्नियों के भविष्य—रक्षा, प्रस्थान और अनाथ नगर की नियति—अभी अनिश्चित है।
Shlokas
Verse 1
हि 7 बछ। हा पञठ्चमो<ध्याय: अर्जुनका द्वारकामें आना और द्वारका तथा श्रीकृष्ण- पत्नियोंकी दशा देखकर दुखी होना वैशम्पायन उवाच दारुको5पि कुरून् गत्वा दृष्टवा पार्थान् महारथान् । आचष्ट मौसले वृष्णीनन्योन्येनोपसंहृतान्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຈະນະເມຊະຍະ, ດາຣຸກະກໍໄດ້ໄປຍັງແດນກຸຣຸ. ເມື່ອໄດ້ພົບພາຣຖະທັງຫຼາຍ—ນັກຮົບລົດສົງຄາມຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່—ເຂົາໄດ້ແຈ້ງວ່າ ໃນການຕໍ່ສູ້ດ້ວຍກະບອງ (ມໍສະລະ) ພວກວຣິສນິໄດ້ນຳພາຄວາມພິນາດມາສູ່ຕົນເອງ ໂດຍຖືກຂ້າກັນເອງ»។
Verse 2
श्रुत्वा विनष्टान् वार्ष्णेयान्ू सभोजान्धककौकुरान् । पाण्डवा: शोकसंतप्ता वित्रस्तमनसो5भवन्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ຍິນວ່າ ວີຣະຊົນວາຣສເນຍ—ພ້ອມດ້ວຍພວກໂພຊະ, ອັນທະກະ, ແລະ ກໍກຸຣະ—ຖືກທຳລາຍສິ້ນ ພວກປານດະວະຖືກເຜົາໄໝ້ດ້ວຍຄວາມໂສກ ແລະ ຈິດໃຈພາຍໃນກໍສັ່ນສະທ້ານດ້ວຍຄວາມຫວາດຫວັນ»។
Verse 3
ततोडर्जुनस्तानामन्त्रय केशवस्य प्रिय: सखा । प्रययौ मातुल द्रष्ट नेदमस्तीति चाब्रवीत्
ຕໍ່ມາ ອາຣຊຸນ—ມິດສະນິທອັນເປັນທີ່ຮັກຂອງ ເກສະວະ—ໄດ້ລາພວກເຂົາ ແລະ ອອກເດີນທາງໄປພົບລຸງຝ່າຍແມ່. ໃນຍາມຈາກໄປ ເຂົາກ່າວວ່າ: «ມັນບໍ່ອາດເປັນໄປໄດ້»—ຍັງບໍ່ຍອມເຊື່ອໃນທັນທີວ່າ ວົງຍາດຸຈະພິນາດພ້ອມກັນທັງສິ້ນ।
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें श्रीकृष्णका परमधामगमनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ແລ້ວອາຈຸນ ວິລະຊົນ ພ້ອມດ້ວຍ ດາຣຸກ ໄດ້ໄປຮອດຖິ່ນພຳນັກຂອງວຣິສນິ. ທີ່ນັ້ນ ລາວເຫັນນະຄອນດວາຣະກາ—ຂາດເຈົ້ານາຍ ແລະຂາດສະຫງ່າລາສີ—ດັ່ງແມ່ຍິງເປັນໝ້າຍ, ຄວາມງາມແລະຄວາມປອດໄພກໍຈາງຫາຍໄປ.
Verse 5
या: सम ता लोकनाथेन नाथवत्य: पुराभवन् । तास्त्वनाथास्तदा नाथ पार्थ दृष्टवा विचुक्रुशु:,इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि अर्जुनागमने पञ्चमो<5थध्याय:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແມ່ຍິງເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ເຄີຍຢູ່ຢ່າງມີຜູ້ຄຸ້ມຄອງ ໂດຍມີ “ເຈົ້າແຫ່ງໂລກ” ເປັນຜູ້ອຸປະຖຳ, ບັດນີ້ກໍກາຍເປັນຜູ້ຂາດທີ່ພຶ່ງ. ເມື່ອເຫັນເຈົ້າ ໂອ ປາຣຖະ—ຜູ້ເຄີຍເປັນທີ່ພຶ່ງ—ພວກນາງກໍຮ້ອງໄຫ້ດ້ວຍຄວາມທຸກທົນ.
Verse 6
षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रह: । पूर्वकालमें लोकनाथ श्रीकृष्णके द्वारा सुरक्षित होनेके कारण जो सबसे अधिक सनाथा थीं, वे ही भगवान् श्रीकृष्णकी सोलह हजार अनाथा स्त्रियाँ अर्जुनको रक्षकके रूपमें आया देख उच्चस्वरसे करुण क्रन्दन करने लगीं ।।
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແມ່ຍິງສິບຫົກພັນຄົນ ຜູ້ເຄີຍຢູ່ໃນການຄຸ້ມຄອງຂອງ ວາສຸເທວະ—ໃນຍາມທີ່ ພຣະກຣິສນະ ເຈົ້າແຫ່ງໂລກ ຍັງປະທັບຢູ່ ພວກນາງເຄີຍປອດໄພທີ່ສຸດ—ບັດນີ້ກໍກາຍເປັນຜູ້ຂາດທີ່ພຶ່ງຢ່າງແທ້ຈິງ. ເມື່ອເຫັນອາຈຸນມາຮອດ ດັ່ງຜູ້ຈະຄຸ້ມຄອງ, ແມ່ຍິງສິບຫົກພັນຜູ້ເປັນໝ້າຍ ແລະບໍ່ມີຜູ້ປົກປ້ອງ ກໍຮ້ອງໄຫ້ດັງກ້ອງຢ່າງນ່າສົງສານ. ສຽງຄຳຄວນຂອງພວກນາງເພີ່ມຂຶ້ນທັນທີເມື່ອເຫັນອາຈຸນເຂົ້າມາ; ແລະເມື່ອສາຍຕາຂອງອາຈຸນຕົກໃສ່ພວກນາງ ນ້ຳຕາກໍເຕັມດວງຕາຂອງລາວ. ຖືກພາກຈາກລູກໆ ແລະຈາກ ພຣະສີກຣິສນະ, ແມ່ຍິງຜູ້ອ່ອນແອເຫຼົ່ານັ້ນໂສກເສົ້າຈົນອາຈຸນແທບບໍ່ອາດທົນເບິ່ງໄດ້.
Verse 7
तास्तु दृष्टवैव कौरव्यो बाष्पेणापिहितेक्षण: । हीना: कृष्णेन पुत्रैश्ननाशकत् सो$भिवीक्षितुम्
ເມື່ອແມ່ຍິງຊາວກຸຣຸເຫັນລາວ ສຽງຄຳຄວນຂອງພວກນາງກໍເພີ່ມຂຶ້ນ. ແລະເມື່ອອາຈຸນເຫັນພວກນາງ ດວງຕາຂອງລາວກໍຖືກນ້ຳຕາປົກຄຸມ. ພວກນາງຖືກພາກຈາກພຣະກຣິສນະ ແລະຈາກລູກໆ, ເປັນຜູ້ອ່ອນແອ ແລະບໍ່ມີຜູ້ປົກປ້ອງ; ສະພາບນັ້ນສະຫງົບບໍ່ໄດ້ຈົນອາຈຸນບໍ່ອາດຈ້ອງເບິ່ງໄດ້.
Verse 8
सतां वृष्ण्यन्धकजलां हयमीनां रथोडुपाम् । वादित्ररथघोषौधां वेश्मतीर्थमहाह्ददाम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ດວາຣະກາ ປານດັ່ງແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ສາຍດຽວ. ຊາວສາຕະວະ—ວຣິສນິ ແລະ ອັນທະກະ—ເປັນດັ່ງນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳ; ມ້າເປັນດັ່ງປາ; ລົດຮົບເປັນດັ່ງເຮືອ. ສຽງດົນຕີ ແລະສຽງລົດຮົບກະຫຶມ ເປັນດັ່ງສຽງນ້ຳໄຫຼຮ້ອງຄືນຢ່າງບໍ່ຂາດ. ເຮືອນເຮືອນປານດັ່ງທ່າຂ້າມອັນສັກສິດ ແລະອ່າງນ້ຳໃຫຍ່. ແຕ່ເມື່ອອາຈຸນ ຜູ້ມີປັນຍາ ແລະສາຍຕາແຈ້ງ ເຫັນດວາຣະກາອັນເປັນດັ່ງແມ່ນ້ຳນັ້ນ ວ່າວ່າງເປົ່າຈາກວິລະຊົນວຣິສນິ, ລາວກໍເຫັນມັນນ່າຢ້ານດັ່ງ ໄວຕະຣະນີ—ຂາດສະຫງ່າລາສີ ແລະຂາດຄວາມຊື່ນບານ, ດັ່ງສະຫວນບົວໃນລະດູໜາວ.
Verse 9
रत्नशैवलसंघातां वज्रप्राकारमालिनीम् | रथ्यास्रोतोजलावर्ता चत्वरस्तिमितह्ददाम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ດວາຣະກາ ປາກົດດັ່ງແມ່ນ້ຳໜຶ່ງ—ກອງແກ້ວມະນີເປັນດັ່ງຝັ່ງທີ່ມີສາຫຼ່າຍສົ່ງປະກາຍ, ກຳແພງລ້ອມເມືອງແຂງດັ່ງຄັນດິນວັດຊະຣະ. ຖະໜົນແລະຊອກຊອຍເປັນດັ່ງກະແສນ້ຳແລະວົງນ້ຳວຽນ, ສາມແຍກສີ່ແຍກເປັນດັ່ງສະນ້ຳນິ່ງ. ເມື່ອກ່ອນ ວຣິສນິ ແລະ ອັນທະກະ ເຕັມຢູ່ພາຍໃນດັ່ງນ້ຳເຕັມແມ່ນ້ຳ; ມ້າເປັນດັ່ງປາ, ລົດສົງຄາມເປັນດັ່ງເຮືອ; ສຽງດົນຕີແລະສຽງຄືກຄືນຂອງລົດ ເປັນດັ່ງສຽງນ້ຳໄຫຼ. ເຮືອນເຮືອນເປັນດັ່ງທ່າຂ້າມອັນສັກສິດ ແລະອ່າງນ້ຳໃຫຍ່; ກອງແກ້ວມະນີສ່ອງປະກາຍດັ່ງຟອງນ້ຳເປັນກຸ່ມ. ແຕ່ບັດນີ້ ເມື່ອຂາດວີຣະບຸລຸດວຣິສນິ ອາຣຊຸນຜູ້ສະຫລາດເຫັນດວາຣະກາອັນເປັນແມ່ນ້ຳນັ້ນ ນ່າຢ້ານດັ່ງແມ່ນ້ຳໄວຕະຣະນີ—ສິ້ນສະຫງ່າລາສີ ແລະສິ້ນຄວາມຊື່ນບານ ດັ່ງສະບົວໃນລະດູໜາວ.
Verse 10
रामकृष्णमहाग्राहां द्वारकां सरितं तदा । कालपाशग्रहां भीमां नदीं वैतरणीमिव
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນເວລານັ້ນ ດວາຣະກາ ປາກົດດັ່ງແມ່ນ້ຳໜຶ່ງ ທີ່ມີຈະລະເຂ້ໃຫຍ່ຄື ບະລະຣາມ ແລະ ກຣິສນະ; ນ່າຢ້ານດັ່ງຖືກຄອບງຳໂດຍບ່ວງແຫ່ງກາລະ ແລະຄ້າຍແມ່ນ້ຳໄວຕະຣະນີ. ເມື່ອເຫັນເມືອງທີ່ວ່າງເປົ່າຈາກວີຣະບຸລຸດວຣິສນິ ອາຣຊຸນຜູ້ສະຫລາດເຫັນມັນທັງນ່າຢ້ານ ແລະອ້າງວ້າງ—ສະຫງ່າລາສີເກົ່າສິ້ນໄປ ດັ່ງສະບົວໃນລະດູໜາວ ທີ່ຂາດຄວາມຊື່ນບານ.
Verse 11
ददर्श वासविर्धीमान् विहीनां वृष्णिपुड़वै: । गतश्रियं निरानन्दां पद्मिनीं शिशिरे यथा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ອາຣຊຸນຜູ້ສະຫລາດ ບຸດແຫ່ງວາສະວີ (ທິດາຂອງອິນທຣະ) ໄດ້ເຫັນດວາຣະກາ ທີ່ຂາດຫາຍຈາກວີຣະບຸລຸດວຣິສນິຜູ້ເລີດ. ສະຫງ່າລາສີຂອງມັນໄດ້ຈາກໄປ ແລະຄວາມຊື່ນບານກໍສິ້ນ—ດັ່ງສະບົວໃນລະດູໜາວ.
Verse 12
तां दृष्टवा द्वारकां पार्थस्ताश्न कृष्णस्य योषित: । सस्वन बाष्पमुत्सूज्य निपपात महीतले
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນດວາຣະກາ ແລະບັນດາມະເຫສີຂອງກຣິສນະ ປາຣຖະ (ອາຣຊຸນ) ປ່ອຍນ້ຳຕາໄຫຼ ພ້ອມສຽງສະອື້ນ; ຖືກຄວາມໂສກຄອບງຳ ລາວລົ້ມສະຫລົບລົງກັບພື້ນດິນ.
Verse 13
सात्राजिती ततः सत्या रुक्मिणी च विशाम्पते । अभिपत्य प्ररुरुदु: परिवार्य धनंजयम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວ ສັດຍະພາມາ ທິດາຂອງສັດຣາຊິດ ແລະ ຣຸກມິນີ ດ້ວຍ, ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ໄດ້ຮີບຮ້ອນວິ່ງເຂົ້າມາ; ພວກນາງລ້ອມຮອບ ທະນັນຊະຍະ (ອາຣຊຸນ) ແລະຮ້ອງໄຫ້ຄຳຄວນດັງໆ.
Verse 14
ततस्तं काउ्चने पीठे समुत्थाप्योपवेश्य च । अनब्रुवन्त्यो महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे,तदनन्तर अर्जुनको उठाकर उन्होंने सोनेकी चौकीपर बिठाया और उन महात्माको घेरकर बिना कुछ बोले उनके पास बैठ गयीं
ຈາກນັ້ນ ພວກນາງໄດ້ຍົກທ່ານຂຶ້ນ ແລະໃຫ້ນັ່ງເທິງຕັ່ງຄຳ. ພວກນາງລ້ອມຮອບບຸລຸດໃຈກວ້າງນັ້ນ ຢູ່ໃກ້ຊິດຄອຍປະຄອງ ໂດຍບໍ່ເວົ້າຫຍັງ—ຄວາມເຄົາລົບ ຄວາມອົດກັ້ນ ແລະຄວາມໂສກເສົ້າຖືກກັກໄວ້ໃນຄວາມງຽບ.
Verse 15
ततः संस्तूय गोविन्द कथयित्वा च पाण्डव: । आश्रचास्य ताः स्त्रियश्वापि मातुल॑ द्रष्टमभ्यगात्
ຈາກນັ້ນ ປານດະວະ (ອາຈຸນ) ໄດ້ສັນລະເສີນ ໂກວິນດະ ແລະເລົ່າເຫດການທັງຫມົດ. ທ່ານຍັງໄດ້ປອບໃຈບັນດານາງເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍ. ເມື່ອໃຫ້ຄວາມອົບອຸ່ນແລະຄວາມໝັ້ນໃຈແກ່ພວກນາງແລ້ວ ທ່ານຈຶ່ງອອກເດີນທາງໄປພົບລຸງຝ່າຍແມ່—ດ້ວຍຄວາມຮັບຜິດຊອບແລະເມດຕາກາງຊາກພິບັດ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance-and-compassion dilemma under collapse: how to prioritize protection of vulnerable dependents while acknowledging that catastrophic outcomes are already set in motion by earlier śāpa and accumulated karma.
Even the most capable agents must operate within kāla and moral causality; the text emphasizes disciplined action (delegation, protection, truthful communication) alongside detachment and yogic composure when outcomes cannot be reversed.
No explicit phalāśruti is stated here; the meta-function is structural and soteriological: it frames Kṛṣṇa’s departure as a yogic transition to his own station, integrating political history with a mokṣa-oriented narrative closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.