Adhyaya 92
Śrāddha-utpatti and Nivāpa–Agni Precedence (श्राद्धोत्पत्तिः—निवापेऽग्निपूर्वकत्वम्)
Upa-parva: Śrāddha–Nivāpa–Tarpana-vidhi (Ancestral Rite Procedure Unit)
Bhīṣma explains that sages engaged in pitṛyajña performed nivāpa offerings and tarpaṇa using tīrtha-water. The narrative presents a ritual problem: ancestors and deities become distressed by undigested (ajīrṇa) offering-food, and they appeal to Soma. Soma directs them to Svayaṃbhū (Brahmā), who indicates Agni as the remedy. Agni agrees to ‘digest’ the offering in conjunction with the ancestors, establishing the rule that offerings should be preceded by Agni (agni-pūrvaka). The chapter then states protective consequences: when nivāpa is offered with Agni established, brahmarākṣasas and other disruptive beings do not violate the offering, and hostile forces withdraw. Procedurally, Bhīṣma specifies the piṇḍa order—first to the father, then grandfather, then great-grandfather—and recitation elements (Sāvitrī, and formulae such as “somāya” and “pitṛmate”). It also includes boundary conditions for participation near the nivāpa, and a practical tarpaṇa sequence: honoring one’s lineage first, then friends and relations, with water offerings performed at a river; temporal guidance is given for the dark fortnight’s mid-period, with stated benefits (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī) for one devoted to the ancestors. The unit closes by naming revered rishis and identifying the rite as a superior śrāddha-vidhi that releases pretas through the piṇḍa-connection, before transitioning to a forthcoming discussion on dāna.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—यम ने राजा शशबिन्दु को जिन ‘काम्य’ श्राद्धों का उपदेश दिया था, उन्हें सुनो; नक्षत्र-योग के अनुसार श्राद्ध का फल बदलता है। → भीष्म क्रमशः नक्षत्रों के साथ श्राद्ध-दान के विशिष्ट फल जोड़ते जाते हैं—कृत्तिका में अग्न्याधान सहित श्राद्ध, रोहिणी में संतान-प्राप्ति, मृगशिरा में तेज, आर्द्रा में क्रूर कर्म की प्रवृत्ति, चित्रा में रूपवान पुत्र, स्वाती में वाणिज्य-जीविका, विशाखा में बहुपुत्रता, अनुराधा में राजचक्र/राज्य-व्यवस्था का प्रवर्तन, धनिष्ठा में राज्य-भाग, वारुण नक्षत्र में वैद्य-सिद्धि, पूर्व/उत्तर भाद्रपदा में पशुधन, रेवती में बहुमूल्य संपदा, अश्विनी में अश्व-लाभ, भरणी में उत्तम आयु आदि। → उपदेश का शिखर तब आता है जब यह नक्षत्र-श्राद्ध-विधान केवल सिद्धांत नहीं रहता—भीष्म बताते हैं कि शशबिन्दु ने इसे सुनकर वैसा ही आचरण किया और ‘अक्लेशेन’ पृथ्वी को जीतकर सुशासन किया; अर्थात् विधि का फल प्रत्यक्ष राजसिद्धि बनकर प्रकट हुआ। → अध्याय श्राद्ध-कल्प के रूप में निष्कर्ष देता है कि पितृ-पूजन, दान और काल/नक्षत्र की संगति से इच्छित फल (संतान, तेज, व्यापार, राज्य, आयु, पशुधन, वैद्य-सिद्धि) प्राप्त होते हैं; शशबिन्दु का उदाहरण प्रमाण-रूप में स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकोननवतितमो< ध्याय: विभिन्न नक्षत्रोंमें श्राद्ध करनेका फल भीष्म उवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे । तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ! ຈົ່ງຟັງຂ້າ. ຍະມະເຄີຍສອນກະສັດ ຊາຊະບິນດຸ ເຖິງພິທີ śrāddha ແບບກາມຍະ (kāmya) ທີ່ຕ້ອງປະຕິບັດຕາມນັກສັດຣະ (nakṣatra) ແຕ່ລະດວງ ແລະໃຫ້ຜົນແຕກຕ່າງກັນ. ຂ້າຈະບອກເລົ່າໃຫ້ເຈົ້າຟັງ”
Verse 2
श्राद्ध यः कृत्तिकायोगे कुर्वीत सततं नर: । अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वर:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດປະຕິບັດພິທີ śrāddha ເປັນປະຈໍາໃນຍາມທີ່ນັກສັດຣະ ກຣິດຕິກາ (Kṛttikā) ປະກົດຮ່ວມກັນ ແລະຕັ້ງໄຟສັກສິດ ພ້ອມກັບບຸດຊາຍ ຖວາຍບູຊາແກ່ບັນພະບຸລຸດ ຜູ້ນັ້ນຈະພົ້ນຈາກໄຂ້ເຈັບ ແລະຄວາມຮ້ອນຮົນໃນໃຈ.
Verse 3
अपत्यकामो रोहिण्यां तेजस्कामो मृगोत्तमे । क्रूरकर्मा ददच्छाद्धमाद्रायां मानवो भवेत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດປາຖະໜາລູກຫຼານ ຄວນເຮັດພິທີ śrāddha ໃນນັກສັດຕະຣາ Rohiṇī; ຜູ້ໃດປາຖະໜາຄວາມສະຫວ່າງໄສ ແລະພະລັງ ຄວນເຮັດໃນ Mṛgaśīrṣa ອັນເປັນຍອດໃນບັນດາ “mṛga” ນັກສັດຕະຣາ. ແຕ່ຜູ້ໃດຖວາຍທານ śrāddha ໃນ Ārdrā ຈະເອົາໃຈໄປສູ່ການກະທຳໂຫດຮ້າຍ; ດັ່ງນັ້ນ ບໍ່ຄວນເຮັດ śrāddha ໃນ Ārdrā».
Verse 4
धनकामो भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध पुनर्वसौ । पुष्टिकामो5थ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानव:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດປາຖະໜາຊັບສິນ ຄວນເຮັດ śrāddha ໃນເວລາທີ່ເປັນນັກສັດຕະຣາ Punarvasu. ແລະຜູ້ໃດປາຖະໜາການຫຼ້ຽງດູບຳລຸງ ແລະຄວາມອຸດົມສົມບູນ ຄວນປະກອບ śrāddha ໃນນັກສັດຕະຣາ Puṣya».
Verse 5
आश्लेषायां ददच्छाद्धं धीरान् पुत्रान् प्रजायते । ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດຖວາຍ śrāddha ໃນນັກສັດຕະຣາ Āśleṣā ຈະໄດ້ຮັບພອນໃຫ້ມີລູກຊາຍທີ່ໝັ້ນຄົງ ແລະກ້າຫານ. ແລະຜູ້ໃດເຮັດ śrāddha ພ້ອມຖວາຍ piṇḍa ໃນນັກສັດຕະຣາ Maghā ຈະເປັນຜູ້ເດັ່ນທີ່ສຸດໃນບັນດາຍາດພີ່ນ້ອງ—ໄດ້ກຽດສັກສີ ແລະຄວາມເປັນໜ້າເປັນຕາ ໂດຍຄວາມສັດຊື່ຕໍ່ໜ້າທີ່ບູຊາບັນພະບຸລຸດ».
Verse 6
फल्गुनीषु ददच्छाद्धं सुभग: श्राद्धदो भवेत् । अपत्यभागुनत्तरासु हस्तेन फलभाग् भवेत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດຖວາຍ śrāddha ໃນນັກສັດຕະຣາ Phalgunī ຈະເປັນຜູ້ມີໂຊກ ແລະມີມົງຄຸນ. ຜູ້ໃດເຮັດ śrāddha ໃນ Uttara-Phalgunī ຈະໄດ້ພອນເລື່ອງລູກຫຼານ; ແລະຜູ້ໃດເຮັດໃນ Hasta ຈະໄດ້ຮັບສ່ວນແຫ່ງຜົນທີ່ປາຖະໜາ».
Verse 7
चित्रायां तु ददच्छाद्धं लभेद् रूपवत: सुतान् | स्वातियोगे पितृनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດຖວາຍທານ śrāddha ໃນນັກສັດຕະຣາ Citrā ຈະໄດ້ລູກຊາຍຮູບງາມ. ແລະຜູ້ໃດບູຊາພິຕຣະ (Pitṛs) ໃນເວລາທີ່ Svātī ປະສານກັນ (yoga) ຈະດຳລົງຊີວິດດ້ວຍການຄ້າ—ເຈີຣິນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍພານິດ.»
Verse 8
बहुपुत्रो विशाखासु पुत्रमीहन् भवेन्नर: । अनुराधासु कुर्वाणो राजचक्रं प्रवर्तयेत्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດປະກອບພິທີສຣາດທະໃນນັກສັດຕະຣາ ວິສາຄາ ຖ້າປາດຖະນາບຸດ ຈະໄດ້ບຸດຫຼາຍ. ແລະຜູ້ທຳສຣາດທະໃນນັກສັດຕະຣາ ອະນຸຣາທາ ຈະເປັນຜູ້ປົກຄອງວົງລໍ້ແຫ່ງຣາຊະອຳນາດໃນຊາດຕໍ່ໄປ.
Verse 9
आधिपत्य॑ व्रजेन्मर्त्यो ज्येष्ठायामपवर्जयन् । नर: कुरुकुलश्रेष्ठ ऋद्धो दमपुर:सर:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ຜູ້ປະເສີດແຫ່ງວົງກຸຣຸ, ມະນຸດຜູ້ໃດໃນນັກສັດຕະຣາ ເຈຍສະຖາ (Jyeṣṭhā) ປະກອບການຖວາຍປິນດະ (piṇḍa) ໂດຍກ່ອນໜ້ານັ້ນຄວບຄຸມອິນທຣີຍ໌ ຈະໄດ້ຄວາມຮັ່ງມີ ແລະເຖິງອຳນາດແຫ່ງການເປັນເຈົ້ານາຍ.
Verse 10
मूले त्वारोग्यमृच्छेत यशो55षाढासु चोत्तमम् | उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທຳສຣາດທະໃນນັກສັດຕະຣາ ມູລາ (Mūla) ຈະໄດ້ສຸຂະພາບ. ຖ້າໃນ ປູຣວາສາດາ (Pūrvāṣāḍhā) ຈະໄດ້ຊື່ສຽງອັນຍິ່ງ. ແລະຜູ້ທຳພິທີບູຊາບັນພະບຸຣຸດໃນ ອຸດຕະຣາສາດາ (Uttarāṣāḍhā) ຈະເດີນຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນໂດຍປາດຈາກຄວາມໂສກ.
Verse 11
श्राद्ध त्वभिजिता कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात् । श्रवणेषु ददच्छाद्धं प्रेत्य गच्छेत् स सद्गोतिम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທຳສຣາດທະໃນນັກສັດຕະຣາ ອະພິຈິດ (Abhijit) ຈະໄດ້ຄວາມສຳເລັດໃນວິຊາແພດ. ແລະຜູ້ໃດຖວາຍທານສຣາດທະໃນນັກສັດຕະຣາ ສຣາວະນະ (Śravaṇa) ຫຼັງຄວາມຕາຍຈະໄປສູ່ຄະຕິອັນດີງາມ.
Verse 12
राज्यभागी धनिष्ठायां भवेत नियतं नरः । नक्षत्रे वारुणे कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທຳສຣາດທະດ້ວຍຄວາມເຄັ່ງຄັດໃນວິໄນ ໃນນັກສັດຕະຣາ ທະນິສຖາ (Dhaniṣṭhā) ຈະໄດ້ຮັບສ່ວນແຫ່ງຣາຊະອຳນາດແລະການປົກຄອງແນ່ນອນ. ແລະຜູ້ທຳສຣາດທະໃນດາວຂອງວາຣຸນະ—ສະຕະພິຊາ (Śatabhiṣā)—ຈະໄດ້ຄວາມສຳເລັດໃນສິລະປະແຫ່ງການຮັກສາ ແລະເປັນແພດຜູ້ສຳເລັດ.
Verse 13
पूर्वप्रोष्ठपदा: कुर्वन् बहून् विन्दत्यजाविकान् । उत्तरासु प्रकुर्वाणो विन्दते गा: सहस्रश:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດປະກອບພິທີ ສຣາດທະ ໃນເວລາທີ່ນັກສັດຕະຣາ ປູຣວະໂປຣສຖະປະດາ (ປູຣວະພາດຣະປະດາ) ຄອບງຳ ຈະໄດ້ແກະແລະແບ້ຫຼາຍ; ແລະຜູ້ໃດປະກອບໃນ ອຸດຕະຣາໂປຣສຖະປະດາ (ອຸດຕະຣະພາດຣະປະດາ) ຈະໄດ້ງົວເປັນພັນໆ».
Verse 14
बहुकुप्यकृतं वित्तं विन्दते रेवतीं श्रित: । अश्रिनीष्वश्वान् विन्देत भरणीष्वायुरुत्तमम्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດອາໄສນັກສັດຕະຣາ ເຣວະຕີ (ແມ່ນຄື ປະກອບສຣາດທະໃນເຣວະຕີ) ຈະໄດ້ຊັບສິນຫຼາຍປະເພດ ເກີນກວ່າຄຳແລະເງິນ. ປະກອບໃນ ອັສວິນີ ຈະໄດ້ມ້າ; ແລະປະກອບໃນ ພະຣະນີ ຈະໄດ້ອາຍຸອັນປະເສີດ».
Verse 15
इमं श्राद्धविधिं श्रुत्वा शशबिन्दुस्तथाकरोत् । अक्लेशेनाजयच्चापि महीं सोडनुशशास ह
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອກະສັດ ສະສະບິນດຸ ໄດ້ຟັງວິທີສຣາດທະນີ້ແລ້ວ ກໍໄດ້ປະພຶດຕາມ. ໂດຍບໍ່ຕ້ອງທົນທຸກລຳບາກ ພຣະອົງກໍຊະນະແຜ່ນດິນ ແລະຕໍ່ມາກໍຖືກຄອງອຳນາດປົກຄອງມັນ».
Verse 89
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे एकोननवतितमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນ ສຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາຍໃນ ອະນຸສາສະນະປະວະ—ໃນພາກ ທຳມະແຫ່ງທານ ແລະໃນຄຳສອນວ່າດ້ວຍພິທີສຣາດທະ—ບົດທີ 89 ຈົບລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
A procedural dilemma: offering-food causes distress (ajīrṇa) to ancestors and deities, raising the question of how the rite should be structured so that the offering becomes beneficial rather than burdensome.
Dharma is enacted through disciplined method: correct mediation (Agni), correct sequence (piṇḍa order), and mindful speech (mantra/formulae) convert intention into a stable, socially transmissible practice.
Yes. The chapter attributes protective stability to Agni-preceded offerings (non-violation by brahmarākṣasas and withdrawal of disruptive forces) and states benefits for pitṛ-devotion (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī), alongside the claim that pretas are released through the piṇḍa-connection.