Adhyaya 91
Śrāddha-pravṛtti-kathana and Varjya-dravya-nirdeśa (Origin and Prohibitions in Śrāddha)
Upa-parva: Śrāddha-vidhi (Pitṛyajña) Anuśāsana
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about the origin, timing, nature, and exclusions of śrāddha, including which roots, fruits, and grains are to be avoided. Bhīṣma replies with an etiological account: from Svāyambhuva Atri’s lineage comes Dattātreya; from him Nimi; Nimi’s son Śrīmān dies after severe tapas, and Nimi, overwhelmed by grief, performs śauca and then reflects on a śrāddha procedure. On amāvāsyā he invites and honors brāhmaṇas, prepares right-turning seats, offers a saltless śyāmāka-based meal, places darbha with southern tips, and gives piṇḍa while uttering name and gotra. Concerned he has done something unprecedented, he invokes Atri, who consoles him: the pitṛyajña is sanctioned by Brahmā/Svayaṃbhu and will be taught in an ‘uttama’ form. Atri outlines key invocations (Agni, Aryaman, Soma, Varuṇa, Viśvedevāḥ) and frames the pitṛ-deities as Svayaṃbhu-created, with allotted shares. The chapter then enumerates Viśvedevā names and provides a detailed list of items and conditions to avoid in śrāddha—specific grains, pungent substances and vegetables (notably onion/garlic), certain meats and unpurified foods, sprouts, particular fruits (e.g., jambū), and the presence of censured persons or disruptions—stating that such offerings are not approved by pitṛs and devas. Atri departs after delivering the guidance.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का जिज्ञासु प्रश्न उठता है—श्राद्ध में ऐसा क्या दिया जाए जो पितरों के लिए ‘अक्षय’ तृप्ति बन जाए, और किस हवि का फल सबसे दीर्घकालिक है? → भीष्म श्राद्ध-कल्प के ‘काम्य’ हविष्यों की सूची और उनके फल बताने लगते हैं—गव्य (दूध-दही), सर्पिषा-युक्त पायस, विशेष तिथियाँ-नक्षत्र (त्रयोदशी, मघा), और विधि-विधान (हाथी की छाया, कर्णव्यजन से वायु) जैसे सूक्ष्म नियमों के साथ; साधारण दान और विधिपूर्वक दान के फल में अंतर उभरता जाता है। → पितरों की वाणी-सा भाव प्रकट होता है—‘क्या हमारे कुल में कोई ऐसा जन्मेगा जो दक्षिणायन में त्रयोदशी को घृत-युक्त पायस दे?’—यहीं अध्याय का शिखर है, जहाँ श्राद्ध का कर्म केवल दान नहीं, वंश-धर्म और स्मृति-ऋण का आह्वान बन जाता है। → भीष्म निष्कर्ष रूप में बताते हैं कि पितृ-क्षय तिथि पर जल, मूल, फल, अन्न, मांस आदि—विशेषतः मधु-सम्मिश्र—जो भी श्रद्धा से अर्पित हो, वह ‘अनन्त्य’ (दीर्घ/अक्षय) फल की ओर ले जाता है; साथ ही गया-यात्रा और अक्षय-वट की महिमा से ‘अक्षय’ तृप्ति का मार्ग दृढ़ होता है। → युधिष्ठिर की जिज्ञासा अगले प्रसंग की ओर संकेत करती है—इन दानों/तिथियों में कौन-सा विधान सर्वश्रेष्ठ है और किन परिस्थितियों में कौन-सा विकल्प ग्राह्य है?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा अि<-छऋाज अष्टाशीतितमो<् ध्याय: श्राद्धमें पितरोंके तृप्तिविषयका वर्णन युधिछिर उवाच किंस्विद् दत्तं पितृभ्यो वै भवत्यक्षयमी श्वर । कि हविदश्विररात्राय किमानन्त्याय कल्पते
ຢຸທິສຖິຣະ ທູນຖາມວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງຜູ້ຄວນເຄົາລົບ! ຂອງຖວາຍໃດທີ່ຖວາຍແດ່ພິຕຣະ (Pitṛs) ແລ້ວກາຍເປັນອະຄະຍະ ບໍ່ຮູ້ສິ້ນ? ດ້ວຍທານໃດ ບັນພະບຸລຸດຈຶ່ງພໍໃຈດົນນານ, ແລະດ້ວຍທານໃດ ຈຶ່ງພໍໃຈຕະຫຼອດການ?»
Verse 2
भीष्म उवाच हवींषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदु: । तानि मे शृणु काम्यानि फलं चैव युधिष्ठिर
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ, ຈົ່ງຟັງເຮົາເຖິງບັນດາຂອງຖວາຍ (havis) ທີ່ນັກຮູ້ພິທີ śrāddha ຮັບຮູ້ວ່າເໝາະສົມສຳລັບ śrāddha. ຈົ່ງຟັງດ້ວຍວ່າ ອັນໃດຄວນເລືອກເພື່ອຜົນທີ່ປາຖະໜາ ແລະມັນໃຫ້ຜົນຢ່າງໃດ»
Verse 3
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! श्राद्धवेत्ताओंने श्राद्ध-कल्पमें जो हविष्य नियत किये हैं, वे सब-के-सब काम्य हैं। मैं उनका तथा उनके फलका वर्णन करता हूँ, सुनो ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຢຸທິສຖິຣະ, ຂອງຖວາຍທີ່ນັກຮູ້ພິທີ śrāddha ກຳນົດໄວ້ໃນຄຳພີພິທີ śrāddha ນັ້ນ ລ້ວນໃຫ້ຜົນສົມປາຖະໜາ. ເຮົາຈະພັນລະນາມັນ ແລະຜົນທີ່ມັນໃຫ້—ຈົ່ງຟັງ. ໂອ ພຣະຣາຊາ, ເມື່ອປະກອບ śrāddha ດ້ວຍງາ (til), ເຂົ້າ, ເຂົ້າບາເລ (yava), ຖົ່ວດຳ (māṣa), ນ້ຳ, ແລະຮາກກັບໝາກໄມ້, ພິຕຣະ (Pitṛs) ຈະພໍໃຈຕະຫຼອດໜຶ່ງເດືອນ»
Verse 4
वर्धमानतिलं श्राद्धमक्षयं मनुरब्रवीत् | सर्वेष्वेव तु भोज्येषु तिला: प्राधान्यत: स्मृता:
ມະນຸ ໄດ້ກ່າວວ່າ śrāddha ທີ່ໃຊ້ງາ (til) ຢ່າງອຸດົມນັ້ນ ເປັນ śrāddha ອະຄະຍະ ບໍ່ຮູ້ສິ້ນ. ໃນບັນດາອາຫານທັງປວງທີ່ເກີ່ຍວກັບ śrāddha ນັ້ນ ງາຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນຂອງສຳຄັນທີ່ສຸດ.
Verse 5
गव्येन दत्तं श्राद्धे तु संवत्सरमिहोच्यते । यथा गव्यं तथा युक्त पायसं सर्पिषा सह
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໃນພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ຖ້າຖວາຍອາຫານທີ່ເຮັດຈາກຜະລິດຕະພັນຂອງງົວ ກໍຖືກກ່າວໄວ້ວ່າ ຈະເຮັດໃຫ້ບັນພະບຸລຸດ (Pitṛ) ອິ່ມໃຈໄດ້ຕະຫຼອດໜຶ່ງປີ. ແລະຜົນທີ່ສອນໄວ້ສໍາລັບອາຫານຈາກງົວ ກໍຄວນເຂົ້າໃຈວ່າ ເທົ່າກັນກັບພາຍະສະ (pāyasa) ຄືຂ້າວນົມທີ່ປຸງຮ່ວມກັບເນີຍໃສ (ghee) ດ້ວຍ.
Verse 6
गाथाश्षचाप्यत्र गायन्ति पितृगीता युधिष्ठिर । सनत्कुमारो भगवान् पुरा मय्यभ्यभाषत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ທີ່ນີ້ ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ, ບັນດາຜູ້ຮູ້ກໍຮ້ອງຂັບກາຖາເກົ່າແກ່ບົດໜຶ່ງ—ກາຖາທີ່ພິດຣຶ (Pitṛ) ຮ້ອງໄວ້. ດົນນານມາແລ້ວ ພຣະສະນັດກຸມາຣ (Sanatkumāra) ຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ໄດ້ກ່າວກາຖານີ້ແກ່ຂ້ອຍເອງ.
Verse 7
अपि न: स्वकुले जायाद् यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् । मवासु सर्पि:संयुक्त पायसं दक्षिणायने
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ມີຜູ້ໜຶ່ງເກີດຂຶ້ນໃນສາຍຕະກູນຂອງພວກເຮົາ ຜູ້ຈະຖວາຍພິທີວັນທີ 13 ແຫ່ງຈັນທະຄະຕິໃຫ້ແກ່ພວກເຮົາ—ໃນຊ່ວງທີ່ດວງອາທິດເດີນທາງສູ່ທິດໃຕ້ ໂດຍຖວາຍພາຍະສະ (pāyasa) ທີ່ປົນເນີຍໃສ (ghee) ເປັນທານບູຊາ.» ດັ່ງນີ້ແຫຼະ ພິດຣຶ (Pitṛ) ພາກັນຄິດຄະນຶງ: «ຈະມີລູກຫຼານຜູ້ໃດເກີດຂຶ້ນບໍ, ເມື່ອລະດູການແລະການປະກົບຕາມຈັນທະຄະຕິຖືກຕ້ອງ, ຈະຫຼ້ຽງດູພວກເຮົາດ້ວຍການຖວາຍທີ່ກໍານົດໄວ້ນີ້?»
Verse 8
आजेन वापि लौहेन मघास्वेव यतव्रत: । हस्तिच्छायासु विधिवत् कर्णव्यजनवीजितम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໃຫ້ເຂົາຮັກສາວຣະຕະດ້ວຍວິໄນອັນເຂັ້ມງວດ ແລະປະກອບສຣາດທະຂອງພວກເຮົາໃຫ້ຖືກຕ້ອງ ໃນນັກສັດຕຣະມະຄາ (Maghā) ນັ້ນເອງ—ນັ່ງຢູ່ໃນເງົາທີ່ຊ້າງທອດລົງ ແລະໃຫ້ລົມພັດດ້ວຍຫູຊ້າງດັ່ງພັດພິທີ—ຖວາຍທັງພາຍະສະຈາກເຂົ້າ ຫຼືອາຫານຈາກຜັກລາວຫາ-ຊາກ (lauhā-śāka) ຕາມພິທີທຸກປະການ.»
Verse 9
एष्टव्या बहव: पुत्रा यद्येको5पि गयां व्रजेत् । यत्रासौ प्रथितो लोकेष्वक्षय्यकरणो वट:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຄວນປາຖະໜາໃຫ້ມີລູກຊາຍຫຼາຍໆ, ເພາະແມ່ນວ່າໃນນັ້ນມີພຽງຄົນດຽວກໍຕາມ ທີ່ໄປຈາລິກສູ່ຄຣະສະຖານກະຍາ (Gayā)—ບ່ອນທີ່ມີອັກຊະຍະວັດ (Akṣayavaṭa) ອັນໂດ່ງດັງໃນໂລກ, ທີ່ເລົ່າລືວ່າເຮັດໃຫ້ຜົນຂອງສຣາດທະບໍ່ເສື່ອມ—ກໍສາມາດຮັບປະກັນປະໂຫຍດອັນຍືນຍົງໃຫ້ແກ່ບັນພະບຸລຸດ. ດັ່ງນັ້ນ ການມີລູກຫຼານຈຶ່ງຖືກສັນລະເສີນ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ເພື່ອສືບສາຍຕະກູນ, ແຕ່ເພື່ອຄວາມສາມາດໃນການຮັກສາພິທີບູຊາບັນພະບຸລຸດ ແລະມອບບຸນກຸສົນອັນຍືນຍົງ.
Verse 10
आपो मूलं फलं॑ मांसमन्नं वापि पितृक्षये । यत् किंचिन्मधुसम्मिश्र॑ तदानन्त्याय कल्पते
ພີສະມະອະທິບາຍວ່າ ໃນພິທີລະລຶກບັນພະບຸລຸດ (pitṛkṣaya) ສິ່ງໃດກໍຕາມທີ່ນໍາໄປຖວາຍ—ນ້ໍາ, ຮາກ, ໝາກໄມ້, ຊີ້ນ, ຫຼືອາຫານປຸງສຸກ—ເມື່ອປົນນ້ໍາເຜິ້ງແລ້ວ ຈະເປັນທານທີ່ໃຫ້ຄວາມອິ່ມໃຈຍືນຍາວແກ່ບັນພະບຸລຸດ. ຈຸດເນັ້ນທາງທຳມະຄື ການຖວາຍດ້ວຍໃຈສັດຊື່ ແລະການຈັດການໃຫ້ຖືກຕ້ອງ ເພື່ອເຄົາລົບສາຍຕະກູນ ແລະຮັກສາທຳມະດ້ວຍຄວາມກະຕັນຍູ ແລະການລະລຶກ.
Verse 87
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນອະນຸສາສະນະປະວະ ຂອງມະຫາພາຣະຕະອັນຄວນເຄົາລົບ ພາກທານະທຳ ບົດທີ 87 ອັນກ່ຽວກັບວິທີປະຕິບັດພິທີ śrāddha ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 88
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पेडष्टाशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक अद्डासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນສຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາກອະນຸສາສະນະປະວະ—ໃນພາກທານະທຳ—ບົດທີ 88 ອັນກ່ຽວກັບຫຼັກການ ແລະວິທີປະຕິບັດພິທີ śrāddha ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
Nimi’s dilemma is whether instituting a new ritual response to grief risks dharma-saṃkara (normative confusion) and social sanction; Atri resolves it by grounding the rite in Svayaṃbhu/Brahmā’s prior authorization.
Grief is disciplined through duty: ancestral rites are framed as a sanctioned pathway that converts personal loss into structured obligation, emphasizing correctness of intention, procedure, and purity constraints.
A formal phalaśruti is not foregrounded; instead, the meta-claim is ritual efficacy through legitimacy—Atri states the pitṛyajña is Svayaṃbhu-ordained, and improper offerings are described as not accepted by pitṛs and devas, implying loss of intended merit.