Adhyaya 172
Chapter Arc: जनमेजय जिज्ञासा करता है—जब भीष्म शरशय्या पर शान्त पड़े थे और पाण्डव उनकी सेवा में उपस्थित थे, तब आगे क्या हुआ? उसी क्षण व्यास का आगमन कथा को नई दिशा देता है। → युधिष्ठिर दान-धर्म और धर्म-आगम सुनकर संशय-रहित हो चुके हैं, पर राज्य-व्यवस्था और कुटुम्ब-घाव अभी शेष हैं। व्यास, भीष्म से निवेदन कराते हैं कि युधिष्ठिर को नगर-प्रवेश और शासन-कार्य हेतु अनुमति दें—क्योंकि शोक-ग्रस्त मन को अब कर्तव्य में स्थिर करना है। → व्यास के वचन पर भीष्म की ‘अनुज्ञा’ निर्णायक बनती है—युधिष्ठिर को कृष्ण सहित आगे बढ़ने, प्रजा को रज्जयित करने, प्रकृतियों (मंत्री-वर्ग आदि) को सान्त्वना देने और सुहृदों का सत्कार करने का आदेश/उपदेश मिलता है। → युधिष्ठिर धृतराष्ट्र को अग्र में रखकर, पतिव्रता गान्धारी तथा ऋषियों, भ्राताओं और केशव के साथ हस्तिनापुर (वारणसाह्वय) में प्रवेश करते हैं; नगरजन, जनपद और वृद्ध मंत्री साथ होते हैं—राज्य पुनः व्यवस्था की ओर लौटता है। → नगर-प्रवेश के बाद शासन की वास्तविक कठिनाइयाँ—विजय के बाद का शोक, वैराग्य और प्रजा-धर्म—अब किस प्रकार निभेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमयहाभारत अनुशासनपवके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवता आदिके वंशका वर्णन नामक एक सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६५ ॥/ षट्षष्ट्यधिकशततमोड< ध्याय: भीष्मकी अनुमति पाकर युधिष्ठटिरका सपरिवार हस्तिनापुरको प्रस्थान जनमेजय उवाच शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरन्धरे । शयाने वीरशयने पाण्डवै: समुपस्थिते
ຈະນະເມຊະຍະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອພີສະມະ—ເສົາຫຼັກອັນໝັ້ນຄົງຂອງວົງກຸຣຸ—ໄດ້ນອນຢູ່ເທິງຕຽງລູກທະນູ, ແລະ ວິຣະບຸຣຸດນັ້ນນອນຢູ່ເທິງຕຽງນັກຮົບ ໂດຍມີພານດະວະທັງຫຼາຍມາຊຸມຮອບ (ເລື່ອງລາວຈຶ່ງດຳເນີນຕໍ່ໄປສູ່ສິ່ງທີ່ໄດ້ກ່າວ ແລະ ໄດ້ກະທຳໃນຂະນະອັນສັກສິດນັ້ນ)។ ພາບນີ້ເປັນກອບຂອງການຜັນຈາກຄວາມຮຸນແຮງໃນສະໜາມຮົບ ໄປສູ່ການສອນທາງທຳມະ; ເມື່ອຜູ້ຊະນະເຂົ້າໄປຫາຜູ້ເຖົ້າຜູ້ກຳລັງຈະດັບ ເພື່ອຂໍຄຳນຳ ແລະ ຄວາມສິ້ນສຸດແຫ່ງໃຈ».
Verse 2
युधिष्ठिरो महाप्राज्ञो मम पूर्वपितामह: । धर्माणामागमं श्रुत्वा विदित्वा सर्वसंशयान्
ຈະນະເມຊະຍະກ່າວວ່າ: «ຢຸທິສຖິຣະ—ຜູ້ມີປັນຍາຍິ່ງ, ບັນພະບຸຣຸດຂອງຂ້າພະເຈົ້າ—ໄດ້ຟັງຄຳອະທິບາຍອັນເປັນຫຼັກຖານຂອງທຳມະ ແລະ ໄດ້ເຂົ້າໃຈຈົນຂັດຂ້ອງສົງໄສທັງປວງຖືກຄລາຍ…»
Verse 3
दानानां च विधिं श्रुत्वा च्छिन्नर्मार्थसंशय: । यदन्यदकरोद् विप्र तन्मे शंसितुमरहसि
ຈະນະເມຊະຍະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ຟັງວິທີ ແລະ ລະບຽບຂອງການໃຫ້ທານຢ່າງຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຄວາມສົງໄສຂອງຂ້າພະເຈົ້າກ່ຽວກັບຄວາມໝາຍກໍຖືກຕັດຂາດໄປ. ໂອ ພຣາຫມັນ, ຂໍໃຫ້ທ່ານເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງວ່າ ຕໍ່ຈາກນັ້ນເຂົາໄດ້ເຮັດສິ່ງໃດອື່ນອີກ—ທ່ານສົມຄວນທີ່ຈະບອກເລື່ອງນີ້ແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ».
Verse 4
जनमेजयने पूछा--विप्रवर! कुरुकुलके धुरन्धर वीर भीष्मजी जब वीरोंके सोनेयोग्य बाणशय्यापर सो गये और पाण्डवलोग उनकी सेवामें उपस्थित रहने लगे
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: ເມື່ອພີສະມະ ຈົບການສອນທາງທຳ ແລ້ວນິ່ງງຽບ ສະພາກະສັດທັງມວນກໍນິ່ງສະຫງົບຢູ່ຊົ່ວຄາວ—ງຽບສະຫງົບ ແລະ ບໍ່ໄຫວຕົວ ດັ່ງພາບວາດທີ່ຕິດຕາຍຢູ່ເທິງຜືນຜ້າ.
Verse 5
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा व्यास: सत्यवतीसुतः । नृपं शयानं गाड़ेयमिदमाह वचस्तदा,तब दो घड़ीतक ध्यान करनेके पश्चात् सत्यवती-नन्दन व्यासने वहाँ सोये हुए गंगानन्दन महाराज भीष्मजीसे इस प्रकार कहा--
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: ຫຼັງຈາກຄິດພິຈາລະນາຢູ່ຊົ່ວຄາວ ວຽາສະ ບຸດຂອງສັດຍະວະຕີ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວກັບພີສະມະ ກະສັດຜູ້ເກີດຈາກແມ່ນ້ຳຄົງຄາ ຜູ້ນອນຢູ່ເທິງທີ່ນອນຂອງຕົນ ດ້ວຍຖ້ອຍຄຳດັ່ງນີ້.
Verse 6
राजन् प्रकृतिमापन्न: कुरुराजो युधिष्ठिर: । सहितो भ्रातृभि: सर्व: पार्थिवैश्वानुयायिभि:
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ! ຢຸທິສຖິຣະ ກະສັດແຫ່ງກຸຣຸ ບັດນີ້ໄດ້ກັບຄືນສູ່ຄວາມສະຫງົບຕາມທຳມະຊາດ—ສະຫງົບ ແລະ ປາດຈາກຄວາມສົງໄສ. ພ້ອມດ້ວຍພີ່ນ້ອງທັງຫມົດ ແລະ ມີບັນດາກະສັດພັນທະມິດ ແລະ ຜູ້ຕິດຕາມຢູ່ຂ້າງຫຼັງ, ພວກເຂົານັ່ງຢູ່ນີ້ເພື່ອຮັບໃຊ້ພຣະອົງ. ດັ່ງນັ້ນ ຂໍໃຫ້ພຣະອົງປະທານອະນຸຍາດໃຫ້ເຂົາເຈົ້າເດີນທາງກັບໄປຫາຮັສຕິນາປຸຣະ».
Verse 7
उपास्ते त्वां नरव्यात्र सह कृष्णेन धीमता । तमिमं पुरयानाय समनुज्ञातुमहसि
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ເສືອໃນຫມູ່ມະນຸດ! ຢຸທິສຖິຣະ ນັ່ງຢູ່ຮັບໃຊ້ພຣະອົງ ພ້ອມກັບ ກຣິສນະ ຜູ້ມີປັນຍາ. ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຄວນປະທານອະນຸຍາດໃຫ້ເຂົາເດີນທາງໄປສູ່ນະຄອນ (ຮັສຕິນາປຸຣະ).»
Verse 8
एवमुक्तो भगवता व्यासेन पृथिवीपति: । युधिष्ठटिरं सहामात्यमनुजज्ञे नदीसुत:,भगवान् व्यासके ऐसा कहनेपर पृथ्वीपालक गंगापुत्र भीष्मने मन्त्रियोंसहित राजा युधिष्ठिरको जानेकी आज्ञा दी
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຖືກພຣະວະຍາສະຜູ້ຄວນເຄົາລົບ ກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ພີສະມະ—ຜູ້ເກີດຈາກແມ່ນ້ຳ ແລະເປັນເຈົ້າແຫ່ງແຜ່ນດິນ—ໄດ້ອະນຸຍາດໃຫ້ພຣະຣາຊາຢຸທິສຖິຣະ ພ້ອມດ້ວຍມະນະຕຣີ ອອກເດີນທາງໄປ.
Verse 9
उवाच चैन मधुरं नृपं शान्तनवो नृप: । प्रविशस्व पुरी राजन् व्येतु ते मानसो ज्वरः
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວ ເຈົ້າຊາຍສານຕະນະວະ (ພີສະມະ) ໄດ້ກ່າວດ້ວຍຖ້ອຍຄຳອ່ອນໂຍນແກ່ພຣະຣາຊາວ່າ: “ຂໍພຣະອົງເຂົ້າເມືອງຫຼວງໃນບັດນີ້; ຂໍໃຫ້ໄຂ້ຮ້ອນໃນໃຈ—ຄວາມກັງວົນ—ຈົ່ງສະຫງົບຫາຍໄປ.”
Verse 10
यजस्व विविधीर्यज्निर्बन्वन्नैः स्वाप्तदक्षिणै: । ययातिरिव राजेन्द्र श्रद्धादमपुर:सर:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ຂໍພຣະຣາຊາ ຈົ່ງປະກອບຍັດຍາຫຼາຍປະເພດ ມີເຄື່ອງບູຊາອາຫານອຸດົມ ແລະມີທານແກ່ພຣາຫມະນຜູ້ປະກອບພິທີຢ່າງພຽງພໍ. ເຫມືອນພຣະຣາຊາຢະຍາຕິ ຂໍໃຫ້ການບູຊາຂອງພຣະອົງນຳໂດຍສັດທາ ແລະການສຳລວມອິນຊີ.”
Verse 11
क्षत्रधर्मरत: पार्थ पितृन् देवांश्व तर्पय । श्रेयसा योक्ष्यसे चैव व्येतु ते मानसो ज्वर:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ປາຣຖະ, ຈົ່ງໝັ້ນຄົງໃນທຳຂອງກະສັດນັກຮົບ (ກະສັດຕຣິຍະ) ແລະບຳເນົາພິທີຕາມຄວນ ເພື່ອທຳໃຫ້ປິຕຣິ (ບັນພະບຸລຸດ) ແລະເທວະທັງຫຼາຍພໍໃຈ. ພຣະອົງຈະໄດ້ຮັບສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດແທ້; ດັ່ງນັ້ນ ຂໍໃຫ້ໄຂ້ຮ້ອນໃນໃຈຂອງພຣະອົງຈົ່ງຫາຍໄປ.”
Verse 12
रज्जयस्व प्रजा: सर्वा: प्रकृती: परिसान्त्वय । सुहृद: फलसत्कारैरर्चयस्व यथाहत:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ຈົ່ງເຮັດໃຫ້ປະຊາຊົນທັງປວງພໍໃຈ ແລະຈົ່ງຮັກພັກດີ. ຈົ່ງປອບໂຍນ ແລະປະສານໃຈມະນະຕຣີ ແລະອົງປະກອບສຳຄັນຂອງລັດ. ຈົ່ງໃຫ້ກຽດແກ່ຜູ້ປາດຖະນາດີຕໍ່ພຣະອົງ ຕາມຄວາມຄວນ ໂດຍຂອງຂວັນເປັນໝາກໄມ້ ແລະການຕ້ອນຮັບຢ່າງເຄົາລົບ.”
Verse 13
अनु त्वां तात जीवन्तु मित्राणि सुहृदस्तथा । चैत्यस्थाने स्थितं वृक्षं फलवन्तमिव द्विजा:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ ຂໍໃຫ້ມິດສະຫາຍ ແລະຜູ້ຫວັງດີຂອງເຈົ້າ ດຳລົງຊີວິດຢູ່ໄດ້ໃນຮົ່ມເງົາການຄຸ້ມຄອງຂອງເຈົ້າ—ເຫມືອນນົກທັງຫຼາຍມາຊຸມນຸມ ແລະສ້າງຮັງຢູ່ເທິງຕົ້ນໄມ້ທີ່ອຸດົມດ້ວຍໝາກ ຊຶ່ງຢືນຢູ່ຂ້າງສະຖານທີ່ສັກສິດ»។
Verse 14
आगन्तव्यं च भवता समये मम पार्थिव । विनिवृत्ते दिनकरे प्रवृत्ते चोत्तरायणे,'पृथ्वीनाथ! जब सूर्यनारायण दक्षिणायनसे निवृत्त हो उत्तरायणपर आ जाये, उस समय तुम फिर हमारे पास आना”
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ, ເຈົ້າຈົ່ງມາພົບຂ້ອຍອີກຄັ້ງຕາມເວລາທີ່ນັດໝາຍ—ເມື່ອດວງອາທິດຫັນກັບຈາກເສັ້ນທາງທາງໃຕ້ ແລະເຂົ້າສູ່ເສັ້ນທາງທາງເໜືອ (ອຸດຕະຣາຍະນະ)»។
Verse 15
तथेत्युक्त्वा च कौन्तेय: सो5भिवाद्य पितामहम् । प्रययौँ सपरीवारो नगरं नागसाह्दयम्,तब “बहुत अच्छा” कहकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर पितामहको प्रणाम करके परिवारसहित हस्तिनापुरकी ओर चल दिये
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «‘ເຊັ່ນນັ້ນແລ້ວ’ ລູກຂອງກຸນຕີ ກ່າວຂຶ້ນ; ແລ້ວກໍກົ້ມກາບຄາລະວະຕໍ່ປິຕາມະຫະ. ຈາກນັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ ແລະຄອບຄົວ ລາວໄດ້ອອກເດີນທາງໄປສູ່ນະຄອນທີ່ເອີ້ນວ່າ ນາກະສາຫະວະຍະ (ຫາສຕິນາປຸຣະ)»។
Verse 16
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारी च पतिव्रताम् । सह तैर््रषिशभि: सर्वैर्गभ्रातृभि: केशवेन च
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ, ຢຸດທິສຖິຣະ ຜູ້ເປັນຍອດແຫ່ງວົງກຸຣຸ ໄດ້ນຳພະຣາຊາ ທຣິຕະຣາສຕຣະ ໄວ້ຂ້າງໜ້າ ແລະນຳນາງ ການທາຣີ ຜູ້ສັດຊື່ຕໍ່ສາມີ ໄວ້ຂ້າງໜ້າດ້ວຍ; ແລ້ວເຂົ້າສູ່ຫາສຕິນາປຸຣະ ພ້ອມກັບບັນດາຣິຊີທັງປວງ, ພີ່ນ້ອງຂອງລາວ, ເກສະວະ (ກຣິດສະນະ), ປະຊາຊົນເມືອງແລະຊົນນະບົດ, ພ້ອມທັງລັດຖະມົນຕີຜູ້ເຖົ້າແກ່»។
Verse 17
पौरजानपदैश्वैव मन्त्रिवृद्धैश्व पार्थिव । प्रविवेश कुरुश्रेष्ठ: पुरं वारणसाह्वयम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ, ພ້ອມກັບຊາວເມືອງ ແລະປະຊາຊົນຈາກເຂດບ້ານນອກຮອບໆ, ພ້ອມທັງລັດຖະມົນຕີຜູ້ເຖົ້າແກ່, ຜູ້ຍອດແຫ່ງກຸຣຸ ໄດ້ເຂົ້າສູ່ນະຄອນທີ່ເອີ້ນວ່າ ວາຣະນະສາຫະວະຍະ (ຫາສຕິນາປຸຣະ)»។
Verse 166
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि भीष्मानुज्ञायां षट्षष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ»—ໂດຍສະເພາະໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງທານ ແລະການໃຫ້ທານ—ໃນບົດບາດແຫ່ງການອະນຸຍາດ/ຄຳຍອມຮັບຂອງພີສະມະ ບົດທີໜຶ່ງຮ້ອຍຫົກສິບຫົກ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດລົງ.