Adhyaya 134
Strī-dharma: Śiva’s Inquiry, Umā’s Consultation, and Gaṅgā’s Instruction
Upa-parva: Strī-dharma Anuśāsana (Instruction on Women’s Conduct / Pativratā-Dharma)
Chapter 134.0 opens with Maheśvara addressing Umā (Himavat’s daughter), praising her ascetic residence and dharma-knowledge, and requesting an exhaustive account of strī-dharma. Umā replies that her speech is enabled by Śiva’s power, yet she opts to consult sacred rivers, acknowledging that comprehensive knowledge is not easily monopolized. The rivers are enumerated with Gaṅgā highlighted as the foremost. Bhīṣma then reports that Gaṅgā, after honoring Umā, accepts the mandate to explain strī-dharma. Gaṅgā’s instruction frames marital dharma as established at marriage near the sacred fire, defining the wife as sahadharmacāriṇī (co-practitioner of dharma). The guidance emphasizes steadiness of mind, respectful service, restraint from extraneous desire, household and ritual duties, care for elders and dependents, charity/maintenance of vulnerable persons, and vow-observance. The discourse culminates in the strong normative claim that the husband functions as the primary relational ‘deity’ for the wife, with the ethic extending to supporting him even under hardship or crisis, interpreted as āpaddharma (duty in distress). The chapter closes with Śiva honoring Umā and the assembly dispersing.
Chapter Arc: Lomasha, as a keeper of hidden dharma, is invoked to reveal a “rahasya” that touches the unseen court of the Pitṛs—beginning with a stern warning about those who stray into forbidden desire. → The discourse sharpens into moral indictment: men attached to another’s wife, those who seek barren unions, and those who seize Brahmin property become alike in fault—rendered unfit for communion with ancestors, their offerings left unwelcomed. → The secret turns from prohibition to potent remedy: Lomasha proclaims a Kali-yuga-suited dharma of great fruit—simple gifts (tilodaka with honey, a lamp, and kṛsara) that directly gladden the Pitṛs and secure enduring merit. → Indra’s authority is cited to seal the teaching: the fruit of the sesame-vessel gift is praised; tilodaka in śrāddha is declared ‘akṣaya’; lamps and kṛsara satisfy the grandsires; the rite is honored in heaven and the Pitṛ-world as an ancient rishi-seen ordinance.
Shlokas
Verse 1
नील (0) ++_अस+- एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो<् ध्याय: लोमशद्ारा धर्मके रहस्यका वर्णन लोगश उवाच परदारेषु ये सक्ता अकृत्वा दारसंग्रहम् | निराशा: पितरस्तेषां श्राद्धकाले भवन्ति वै
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທີ່ບໍ່ເຂົ້າສູ່ການແຕ່ງງານອັນຊອບທຳ ແຕ່ກັບໄປຫຼົງໃຫຼ້ເມຍຂອງຜູ້ອື່ນ—ເມື່ອເຖິງເວລາພິທີ ສຣາດທະ, ບັນພະບຸລຸດຂອງເຂົາຍ່ອມຜິດຫວັງແທ້, ເພາະການຖວາຍບູຊາ ແລະ ຄວາມຕໍ່ເນື່ອງແຫ່ງໜ້າທີ່ໃນເຮືອນ ຖືກບໍ່ຮັກສາໂດຍອະທຳມະນັ້ນ.
Verse 2
परदाररतिर्यश्न यश्व वन्ध्यामुपासते । ब्रह्मस्वं हरते यश्ष समदोषा भवन्ति ते
ໂລກະສະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ທີ່ຫຼົງໃຫຼ້ເມຍຂອງຄົນອື່ນ, ຜູ້ທີ່ໄປສະແຫວງຫາການຮ່ວມເພດກັບຍິງທີ່ເປັນໝັນ, ແລະຜູ້ທີ່ລັກຊັບສິນຂອງພຣາຫມະນະ—ທັງສາມນີ້ ຖືກຖອດຄວາມຜິດທາງທຳມະເທົ່າກັນ.
Verse 3
असम्भाष्या भवन्त्येते पितृणां नाज संशय: । देवता: पितरश्रैषां नाभिनन्दन्ति तद्धवि:
ໂລກະສະ ກ່າວວ່າ: “ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສ—ຄົນເຊັ່ນນັ້ນ ກາຍເປັນຜູ້ທີ່ບັນພະບຸລຸດບໍ່ຄວນເອີ້ນສົນທະນາ. ເທວະດາ ແລະ ປິຕຣະ ບໍ່ຮັບຮອງດ້ວຍກຽດ ຄຳຖວາຍ ‘ຮະວິສ’ (havis) ຂອງເຂົາ.”
Verse 4
तस्मात् परस्य वै दारांस्त्यजेद् वन्ध्यां च योषितम् । ब्रह्मस्वं हि न हर्तव्यमात्मनो हितमिच्छता
ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ທີ່ປາຖະໜາຄວາມດີແທ້ແກ່ຕົນ ຄວນລະທິ້ງເມຍຂອງຄົນອື່ນ ແລະ ຄວນຫຼີກຫ່າງຈາກການຄົບຫາກັບຍິງທີ່ເປັນໝັນ; ທັງຍັງບໍ່ຄວນຍຶດເອົາຊັບສິນຂອງພຣາຫມະນະເລີຍ, ເພາະການເອົາຂອງທີ່ເປັນຂອງພຣາຫມະນະ ແມ່ນຂໍ້ຫ້າມສຳລັບຜູ້ທີ່ປາຖະໜາປະໂຫຍດທີ່ແທ້ຂອງຕົນ.
Verse 5
श्रूयतां चापरं गुहां रहस्यं धर्मसंहितम् । श्रद्दधानेन कर्तव्यं गुरूणां वचनं सदा,अब दूसरी धर्मयुक्त गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। सदा श्रद्धापूर्वक गुरुजनोंकी आज्ञाका पालन करना चाहिये
ບັດນີ້ຈົ່ງຟັງຄຳສອນລັບອີກປະການໜຶ່ງ—ເປັນຄຳສອນພາຍໃນທີ່ສອດຄ່ອງກັບທຳມະ. ຄວນປະຕິບັດຕາມຄຳຂອງຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່ ແລະອາຈານຢູ່ເສມອ ດ້ວຍຄວາມເຊື່ອຖືແລະຄວາມເຄົາລົບ.
Verse 6
द्वादश्यां पौर्णमास्यां च मासि मासि घृताक्षतम् । ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छेत तस्य पुण्यं निबोधत,प्रत्येक मासकी द्वादशी और पूर्णिमाके दिन ब्राह्मणोंको घृतसहित चावलोंका दान करे। इसका जो पुण्य है, उसे सुनो
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ໃນທຸກໆເດືອນ ໃນວັນດວາດະສີ ແລະວັນເດືອນເຕັມ (ປົວນະມາສີ) ຄວນນຳເຂົ້າສານທີ່ຄົນກັບນ້ຳມັນເນີຍ (ghee) ໄປຖວາຍແກ່ພຣາຫມັນ. ຈົ່ງຟັງແລະເຂົ້າໃຈບຸນຜົນທີ່ເກີດຈາກທານນີ້.
Verse 7
सोमश्न वर्धते तेन समुद्रश्न महोदधि: । अश्वमेधचतुर्भागं फलं सृजति वासव:,उस दानसे चन्द्रमा तथा महोदथधि समुद्रकी वृद्धि होती है और उस दाताको इन्द्र अश्वमेध यज्ञका चतुर्थाश फल देते हैं
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ດ້ວຍທານນັ້ນ ໂສມະ (ພຣະຈັນ) ຖືກຫຼ້ຽງດູ ແລະດ້ວຍເຫດນັ້ນມະຫາສະໝຸດອັນໃຫຍ່ກໍເພີ່ມພູນ. ແລະວາສະວະ (ອິນທຣະ) ປະທານຜົນແກ່ຜູ້ໃຫ້ ເທົ່າກັບໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງຜົນຈາກພິທີອັດສະວະເມດະ (Aśvamedha)—ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ການໃຫ້ອັນຊອບທຳພຽງຄັ້ງດຽວ ກໍອາດໃຫ້ບຸນຜົນກວ້າງໃຫຍ່ດັ່ງຈັກກະວານ ແລະດັ່ງພິທີບູຊາໄດ້.
Verse 8
दानेनैतेन तेजस्वी वीर्यवांश्ष भवेन्नर: । प्रीतश्न॒ भगवान् सोम इष्टान् कामान् प्रयच्छति,उस दानसे मनुष्य तेजस्वी और बलवान होता है और भगवान् सोम प्रसन्न होकर उसे अभीष्ट कामनाएँ प्रदान करते हैं
ດ້ວຍການໃຫ້ທານນີ້ ມະນຸດຈະເປັນຜູ້ສະຫວ່າງໄສ ແລະມີກຳລັງກ້າຫານ. ໂສມະເທວະຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ເມື່ອພໍໃຈໃນຄວາມເອື້ອເຟື້ອ ຈະປະທານເປົ້າໝາຍທີ່ປາດຖະໜາ ແລະຄວາມປາດຖະໜາອັນຮັກໃຫ້ແກ່ຜູ້ໃຫ້—ຊີ້ວ່າທານອັນຊອບທຳໃຫ້ທັງຄຸນຄ່າພາຍໃນ ແລະພຣະພອນຈາກເທວະ.
Verse 9
श्रूयतां चापरो धर्म: सरहस्यो महाफल: । इदं कलियुगं प्राप्प मनुष्याणां सुखावह:,अब दूसरे महान् फलदायक रहस्ययुक्त धर्मका वर्णन सुनो। जो इस कलियुगको पाकर मनुष्योंके लिये सुखकी प्राप्ति करानेवाला है
ບັດນີ້ຈົ່ງຟັງທຳມະອີກປະການໜຶ່ງ—ມີນັຍະລັບພາຍໃນ ແລະໃຫ້ຜົນຍິ່ງໃຫຍ່. ເມື່ອມາຮອດຍຸກກະລິ (Kali) ມັນຈະເປັນແຫຼ່ງແຫ່ງຄວາມຜາສຸກສຳລັບມະນຸດ ນຳພາຄວາມສະດວກແລະຄວາມສຸກມາໃຫ້.
Verse 10
कल्यमुत्थाय यो मर्त्य: स्नात: शुक्लेन वाससा । तिलपात्र प्रयच्छेत ब्राह्मणेभ्य: समाहित:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ເປັນມະນຸດຜູ້ໃດ ຕື່ນຂຶ້ນໃນຍາມອະຮຸນ, ອາບນ້ຳ, ນຸ່ງເຄື່ອງຂາວສະອາດ, ແລະຮວບຮວມໃຈໃຫ້ໝັ້ນ ແລ້ວຖວາຍພາຊະນະເມັດງາ (tilapātra) ແກ່ພຣາຫມັນ—ຜູ້ນັ້ນໄດ້ກະທຳທານຢ່າງມີວິໄນ ສອດຄ່ອງກັບທຳມະ ໂດຍພິເສດຜູກພັນກັບພິທີບູຊາບັນພະບຸລຸດ»។
Verse 11
तिलोदकं च यो दद्यात् पितृणां मधुना सह । दीपकं कृसरं चैव श्रूयतां तस्य यत् फलम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດຖວາຍນ້ຳງາ (tilodaka) ແກ່ພິຕຣະ (Pitṛs) ພ້ອມນ້ຳເຜິ້ງ ແລະຍັງໃຫ້ໂຄມໄຟ ກັບ kṛsara (ເຂົ້າປົນຖົ່ວ) ອີກ—ຈົ່ງຟັງບັດນີ້ເຖິງຜົນບຸນທີ່ເກີດແກ່ເຂົາ»។
Verse 12
तिलपात्रे फलं प्राह भगवान् पाकशासन: । गोप्रदानं च यः कुर्याद् भूमिदानं च शाश्वतम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ພຣະຜູ້ເປັນປາກະສາສະນະ (Pākaśāsana—ອິນທຣະ) ໄດ້ປະກາດຜົນຂອງການຖວາຍພາຊະນະເມັດງາ. ຜູ້ໃດທຳທານໂຄ ແລະທານທີ່ດິນອັນຍືນຍົງເປັນນິດ—ເທວະທັງຫຼາຍກໍຖືວ່າ ບຸນນັ້ນກໍມີຢູ່ໃນການຖວາຍພາຊະນະເມັດງາເຊັ່ນກັນ»។
Verse 13
अग्निष्टोमं च यो यज्ञ यजेत बहुदक्षिणम् । तिलपात्र॑ सहैतेन सम॑ मन्यन्ति देवता:
«ຜູ້ໃດປະກອບພິທີຍັດ Agniṣṭoma ພ້ອມທັງທັກສິນາຫຼາຍ—ເທວະທັງຫຼາຍຖືວ່າ ບຸນຂອງເຂົາເທົ່າກັບການຖວາຍພາຊະນະເມັດງາ»។
Verse 14
तिलोदकं सदा श्राद्धे मन्यन्ते पितरो$क्षयम् । दीपे च कृसरे चैव तुष्यन्तेडस्थ पितामहा:
«ພິຕຣະທັງຫຼາຍເຫັນວ່າ ການຖວາຍນ້ຳງາໃນພິທີ śrāddha ເປັນທານອັນບໍ່ສິ້ນສຸດ (akṣaya). ແລະດ້ວຍການໃຫ້ໂຄມໄຟ ແລະ kṛsara ບັນພະບຸລຸດຊັ້ນປູ່ຍ່າຕາຍາຍກໍພໍໃຈ»។
Verse 15
स्वर्गे च पितृलोके च पितृदेवाभिपूजितम् । एवमेतन्मयोद्दिष्टमृषिदृष्टं पुरातनम्
ຄໍາສອນນີ້ໄດ້ຮັບການນັບຖືຢ່າງສູງໃນສະຫວັນ ແລະໃນໂລກແຫ່ງບັນພະບຸລຸດ (Pitṛ-loka) ໂດຍທັງເທວະດາ ແລະປິຕຣະ (Pitṛs) ຢ່າງເທົ່າທຽມກັນ. ດັ່ງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຖະແຫຼງມັນໄວ້—ເປັນຫຼັກທໍາອັນເກົ່າແກ່ ທີ່ບັນດາລິສີໃນອະດີດໄດ້ເຫັນ ແລະຮັບຮອງ.
Verse 129
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि लोमशरहस्ये एकोनत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໃນ «ສຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນອະນຸສາສະນະປະຣະວະ (Anuśāsana Parva) ໃນພາກວ່າດ້ວຍທໍາແຫ່ງການໃຫ້ (ທານະທໍາ) ໃນ «ຄໍາສອນລັບ» ທີ່ໂລມະສະ (Lomaśa) ໄດ້ເລົ່າໄວ້ ບົດທີ 129 ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ.
Frequently Asked Questions
How strī-dharma should be authoritatively articulated: the chapter frames the issue as both a content question (marital/household obligations) and a method question (legitimacy through consultation and delegated testimony).
That marriage is a shared dharmic institution formed at the wedding rite, requiring disciplined speech and conduct, service to elders and dependents, sustained ritual-household order, and steadiness of loyalty during prosperity and distress.
Yes: Umā explicitly states that no single agent easily encompasses all knowledge, and therefore consults the rivers; this models a Mahābhārata-style epistemology where Dharma is validated through qualified speakers, deliberation, and tradition-linked exemplars.