Adhyaya 132
अध्याय १३२ — कर्मणा मनसा वाचा: स्वर्गमार्गः तथा आयुर्विपाकः (Adhyāya 132 — The path to heaven through deed, mind, and speech; karmic results for lifespan)
Upa-parva: Śiva–Umā Saṃvāda (Ethics of Karma through Body, Speech, and Mind)
Umā initiates an inquiry into dharma and adharma as experienced by humans, asking how one becomes bound or liberated through the three instruments of agency—action, speech, and mind—and what qualities lead to svarga. Maheśvara affirms the question as universally beneficial and outlines a virtue-profile: truthfulness, freedom from acquisitive craving, equanimity, and dispassion as conditions for release from bonds. The discourse then itemizes svarga-oriented disciplines in three registers. (1) Deeds: non-injury to beings, compassion, self-control, non-theft, and sexual restraint (including avoidance of others’ partners and contentment with one’s lawful means). (2) Speech: abstention from falsehood (even for self-interest, gain, or amusement), avoidance of harsh, divisive, or slanderous words, and cultivation of gentle, truthful, conciliatory speech. (3) Mind: refusal to covet or rejoice in another’s property, mental non-violation regarding others’ partners, impartiality toward friend and enemy, and steady goodwill. Umā then raises a further problem of karmic differentiation—why longevity, short life, prosperity, low status, attractiveness, intelligence, and health vary among humans. Maheśvara begins the karma-phala explanation with a focused example: cruelty and habitual injury lead to suffering, social aversion, hellish states, and—upon return—short lifespan; conversely, non-violence and compassion yield favorable rebirths and long life, presented as an established ‘path of longevity’ grounded in abstention from harming living beings.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के धर्म-जिज्ञासा के उत्तर में ‘देव-रहस्य’ का द्वार खुलता है—अग्नि, लक्ष्मी और ऋषि-परंपरा स्वयं बताती है कि छोटे-से कर्म और घर-गृहस्थी की व्यवस्था भी महान फल दे सकती है। → व्रत-तिथि, आचरण और गृह-शुचिता के सूक्ष्म नियम सामने आते हैं: पूर्णिमा पर बलि/अग्निकार्य, अमावस्या पर वनस्पति-हिंसा का निषेध, अतिथि-सत्कार, दीप-प्रज्वलन, गो-ब्राह्मण-अहिंसा, और श्राद्ध-दैव-तीर्थ-पर्वों में विधि—इन सबमें चूक होने पर पाप-लेख और लक्ष्मी-त्याग का भय बढ़ता जाता है। → जमदग्नि का निर्णायक वचन—यज्ञों की बहुलता से भी बढ़कर ‘हृदय की शुद्धता’ है; शुद्ध मन से दिया गया अल्प दान भी ब्रह्मलोक-प्राप्ति का कारण बन सकता है। → देव-रहस्य का सार स्थिर होता है: बाह्य कर्म (तिथि-विधि, गृह-व्यवस्था, श्राद्ध-दान) तभी फलते हैं जब अंतःकरण निर्मल हो; धर्म का श्रेष्ठतम रूप अहिंसा, सत्कार, और शुद्ध-चित्त दान में प्रकट है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ २4 सप्तविशर्त्याधिेकशततमो< ध्याय: अग्नि
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອພຣະຈັນກໍາລັງຂຶ້ນ ຖ້າຜູ້ໃດຫັນໜ້າໄປທາງພຣະຈັນ ແລ້ວຖວາຍນ້ໍາເຕັມຝາມືໜຶ່ງ (ອັນຈະລິ) ພ້ອມກັບ ກີ (ghee) ແລະ ອັກຊະຕະ (ເຂົ້າສານບໍ່ແຕກ) ການຖວາຍນັ້ນຖືກນັບວ່າໄດ້ສໍາເລັດພິທີອັກນິໂຫຕຣ (Agnihotra) ແລ້ວ. ໂດຍການນັ້ນ ໄຟສັກສິດທັງສາມ—ເຊັ່ນ ກາຣຫະປັດຍະ (Gārhapatya) ແລະ ອື່ນໆ—ກໍຖືກເຫັນວ່າໄດ້ຮັບອາຫຸຕິຢ່າງຖືກຕ້ອງດີແລ້ວ.
Verse 2
स्थितो हााभिमुखो मर्त्य: पौर्णमास्यां बलिं हरेत् । अग्निकार्य कृतं तेन हुताश्चास्याग्नयस्त्रय:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ໃນຄືນວັນເພັງ (ປົວນະມາສີ) ຖ້າຜູ້ໃດຢືນຫັນໜ້າໄປທາງພຣະຈັນ ແລ້ວຖວາຍບະລິ (bali) ເປັນອາຫຸຕິ ດ້ວຍການນັ້ນກໍຖືກນັບວ່າໄດ້ປະກອບພິທີໄຟຕາມຄວນແລ້ວ; ແທ້ຈິງ ໄຟສັກສິດທັງສາມຂອງຜູ້ນັ້ນກໍຖືກເຫັນວ່າໄດ້ຮັບເຄື່ອງບູຊາຢ່າງຄົບຖ້ວນ.
Verse 3
वनस्पति च यो हन्यादमावास्यामबुद्धिमान् । अपि होकेन पत्रेण लिप्यते ब्रह्म॒हत्यया,जो मूर्ख अमावास्याके दिन किसी वनस्पतिका एक पत्ता भी तोड़ता है, उसे ब्रह्महत्याका पाप लगता है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າຜູ້ໂງ່ຄົນໜຶ່ງໄປເຮັດຮ້າຍຕົ້ນໄມ້ໃນວັນອະມາວາສະຍາ (Amāvāsyā) ແມ່ນແຕ່ດຶງໃບອອກພຽງໃບດຽວ ກໍຖືກປະທັບດ້ວຍບາບບຣະຫມະຫັດຍາ (brahmahatyā) ອັນໜັກຫນ່ວງທີ່ສຸດ»។
Verse 4
दन्तकाष्ठ॑ तु यः खादेदमावास्यामबुद्धिमान् | हिंसितश्रन्द्रमास्तेन पितरश्रोद्धिजन्ति च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໂງ່ທີ່ໃຊ້ໄມ້ຂັດແຂ້ວ (dantakāṣṭha) ໃນວັນອະມາວາສະຍາ (Amāvāsyā) ຖືກກ່າວວ່າເປັນການລ່ວງເກີນທີ່ກະທົບຕໍ່ພຣະຈັນ; ແລະ ພິຕຣະ (Pitṛs) ວິນຍານບັນພະບຸລຸດ ກໍຖືກລົບກວນດ້ວຍການປະພຶດນັ້ນເຊັ່ນກັນ.
Verse 5
हव्यं न तस्य देवाश्च प्रतिगृह्नन्ति पर्वसु । कुप्यन्ते पितरश्चास्य कुले वंशो5स्य हीयते
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນວັນບຸນ ແລະ ວັນປະກອບພິທີອັນສັກສິດ ເທວະດາບໍ່ຮັບເອົາຮາວິດ (ເຄື່ອງບູຊາ) ທີ່ຄົນປະເພດນັ້ນຖວາຍ. ບັນພະບຸລຸດຂອງເຂົາກໍບໍ່ພໍໃຈ ແລະ ໃນຕະກູນຂອງເຂົາ ສາຍສະກຸນກໍຖອຍຫຼັງ».
Verse 6
श्रीरुवाच प्रकीर्ण भाजनं यत्र भिन्नभाण्डमथासनम् । योषितश्वैव हन्यते कश्मलोपहते गृहे
ພຣະສຣີ (ລັກສະມີ) ກ່າວວ່າ: «ເຮືອນໃດທີ່ພາຊະນະກະຈັດກະຈາຍ ເຄື່ອງໃຊ້ແຕກຫັກ ແມ່ນແຕ່ອາສະນະກໍຂາດຂີດ ແລະ ບ່ອນທີ່ແມ່ຍິງຖືກຕີຖືກດ່າ—ເຮືອນນັ້ນຖືກບາບເຮັດໃຫ້ມົນທິນ. ໃນເວລາບຸນ ແລະ ວັນປະກອບພິທີອັນສັກສິດ ເທວະດາ ແລະ ບັນພະບຸລຸດ ຈະຫັນກັບໄປດ້ວຍຄວາມຜິດຫວັງ; ພວກເຂົາບໍ່ຮັບການບູຊາຈາກເຮືອນນັ້ນ».
Verse 7
देवता: पितरश्वैव उत्सवे पर्वणीषु वा । निराशा: प्रतिगच्छन्ति कश्मलोपहताद गृहात्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອເຮືອນໜຶ່ງຖືກຄວາມມົນທິນທາງສິນທຳ ແລະ ຄວາມລະສ່ຳລະສາຍຄອບງຳ ເທວະດາ ແລະ ບັນພະບຸລຸດບໍ່ຮັບການບູຊາຂອງມັນ. ແມ່ນແຕ່ໃນວັນບຸນ ຫຼື ວັນປະກອບພິທີອັນສັກສິດ ພວກເຂົາກໍຈາກໄປດ້ວຍຄວາມຜິດຫວັງຈາກເຮືອນທີ່ບາບເຮັດໃຫ້ມົນທິນນັ້ນ; ເພາະຄວາມເຄົາລົບທີ່ເກີດຈາກຊີວິດຄອບຄົວທີ່ເສື່ອມຊົມ ບໍ່ໃຫ້ຜົນ».
Verse 8
अंगिरा उवाच यस्तु संवत्सरं पूर्ण दद्याद् दीपं करञ्जके । सुवर्चलामूलहस्त: प्रजा तस्य विवर्धते
ອັງຄິຣາກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດຖວາຍປະທີບ (ໂຄມໄຟ) ຢູ່ໃຕ້ຕົ້ນກະຣັນຈະ (karañja) ຕະຫຼອດໜຶ່ງປີເຕັມ ແລະ ຖືຮາກຂອງສຸວັຣຈະລາ (suvarcalā) ໄວ້ໃນມື—ລູກຫຼານຂອງຜູ້ນັ້ນຈະເພີ່ມພູນ».
Verse 9
गार्ग्य उवाच आतिथ्यं सततं कुर्याद् दीपं दद्यात् प्रतिश्रये । वर्जयानो दिवा स्वापं न च मांसानि भक्षयेत्
ກາຣກະຍະກ່າວວ່າ: «ຄວນເຮັດອາຕິຖະຍະ (ການຕ້ອນຮັບແຂກ) ຢ່າງສະເໝີ. ໃນທີ່ພັກອາໄສຄວນຈຸດປະທີບ (ແສງໄຟ). ຈົ່ງຫຼີກເວັ້ນການນອນກາງວັນ ແລະ ຢ່າກິນຊີ້ນ».
Verse 10
गोब्राह्मणं न हिंस्याच्च पुष्कराणि च कीर्तयेत् । एष श्रेष्ठतमो धर्म: सरहस्यो महाफल:
ກາກຍະ ກ່າວວ່າ: «ບໍ່ຄວນເຮັດຮ້າຍງົວ ແລະ ພຣາຫມັນ; ແລະຄວນສວດ/ເອີ້ນນາມສະຖານທີ່ສັກສິດ ປຸສກະຣະ (Puṣkara) ຢ່າງສະໝໍ້າເສມ. ນີ້ແມ່ນທຳມະອັນສູງສຸດ—ມີທັງເຫດຜົນພາຍໃນ ແລະ ຄວາມລັບອັນສັກສິດ—ແລະໃຫ້ຜົນທາງຈິດວິນຍານອັນຍິ່ງໃຫຍ່».
Verse 11
अपि क्रतुशतैरिष्टवा क्षयं गच्छति तद्धवि: । नतु क्षीयन्ति ते धर्मा: श्रद्दधानै: प्रयोजिता:
ແມ່ນແຕ່ຈະໄດ້ປະກອບພິທີບູຊາຍັນ (yajña) ເປັນຮ້ອຍໆຄັ້ງ ຜົນຂອງເຄື່ອງບູຊາ (havis) ນັ້ນກໍຍ່ອມຫຼຸດລົງ ແລະ ໝົດໄປໃນທ້າຍທີ່ສຸດ. ແຕ່ທຳມະທີ່ປະພຶດດ້ວຍສັດທາ—ວິໄນແຫ່ງຄວາມປະພຶດຖືກຕ້ອງ—ບໍ່ເຄີຍຫຼຸດລົງ; ເມື່ອຜູ້ມີສັດທາປະຕິບັດ ມັນຍືນຍົງ ແລະ ບໍ່ຜັນຜວນໃນພະລັງທາງສິນທຳຂອງມັນ.
Verse 12
इदं च परम॑ गुहां सरहस्यं निबोधत । श्राद्धकल्पे च दैवे च तैर्थिके पर्वणीषु च
ກາກຍະ ກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງເຂົ້າໃຈອັນນີ້ດ້ວຍ—ຄຳສອນອັນສູງສຸດທີ່ເຊື່ອງໄວ້ ພ້ອມທັງເຫດຜົນພາຍໃນຂອງມັນ. ມັນໃຊ້ໄດ້ໃນພິທີ śrāddha, ໃນພິທີບູຊາແດ່ເທວະ, ໃນການປະພຶດທີ່ກ່ຽວກັບຕີຣຖະ (tīrtha) ແລະ ໃນວັນງານບຸນອັນສັກສິດ (parvan)».
Verse 13
रजस्वला च या नारी श्रित्रिकापुत्रिका च या । एताभिश्षक्षुषा दृष्टं हविरनाश्रन्ति देवता:
ກາກຍະ ກ່າວວ່າ: «ແມ່ຍິງທີ່ຢູ່ໃນໄລຍະມີປະຈຳເດືອນ, ແລະແມ່ຍິງທີ່ປ່ວຍເປັນ śvitra ຫຼື kāputrikā (ໂລກຜິວໜັງ)—ເມື່ອເຄື່ອງບູຊາ (havis) ຖືກເຫັນໂດຍນາງເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານເທວະບໍ່ຮັບປະທານຂອງບູຊານັ້ນ».
Verse 14
पितरश्न न तुष्यन्ति वर्षाण्यपि त्रयोदश । यह परम गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। श्राद्धमें
ກາກຍະ ກ່າວວ່າ: «ພິຕຣະ (Pitṛs) ບໍ່ພໍໃຈ ແມ່ນແຕ່ຕະຫຼອດສິບສາມປີ. ຈົ່ງຟັງຄຳສອນອັນລັບລຶກທີ່ສຸດນີ້. ຖ້າໃນວັນ śrāddha, ວັນຍັນ/ຍັດ (yajña), ໃນການປະພຶດທີ່ກ່ຽວກັບຕີຣຖະ (tīrtha), ຫຼືໃນວັນງານບຸນ (parvan), ເຄື່ອງບູຊາ (havis) ທີ່ຈັດເພື່ອເທວະ ຖືກເຫັນໂດຍແມ່ຍິງມີປະຈຳເດືອນ, ແມ່ຍິງເປັນໂລກຂີ້ທູດ, ຫຼືແມ່ຍິງບໍ່ມີບຸດ, ເທວະຈະບໍ່ຮັບເຄື່ອງບູຊານັ້ນ ແລະພິຕຣະຈະບໍ່ພໍໃຈຕະຫຼອດສິບສາມປີ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນວັນ śrāddha ແລະວັນຍັນ ຄວນອາບນ້ຳໃຫ້ບໍລິສຸດ ນຸ່ງຜ້າຂາວ ໃຫ້ພຣາຫມັນອ່ານຄຳອວຍພອນ (svasti) ແລະສວດພາຣະຕະ (Bhārata); ເຮັດແບບນີ້ແລ້ວ ເຄື່ອງບູຊາສຳລັບເທວະ ແລະພິຕຣະ ຈະກາຍເປັນອັນບໍ່ໝົດສິ້ນ».
Verse 15
धौग्य उवाच भिन्नभाण्डं च खट्वां च कुक्कुटं शुनकं॑ तथा । अप्रशस्तानि सर्वाणि यश्न वृक्षो गृहेरुह:
ທ່ານ ທໍາມະຍະ ກ່າວວ່າ: «ພາຊະນະແຕກ, ຕຽງແຕກ, ໄກ່ຕົວຜູ້, ແລະ ໝາ—ພ້ອມທັງ ຕົ້ນໄມ້ໃດໆທີ່ເຕີບຂຶ້ນຢູ່ໃນເຂດເຮືອນ—ລ້ວນຖືກນັບວ່າເປັນອັບມົງຄຸນ. ໃນເຮືອນທີ່ຈັດລະບຽບດີ ຄົນເກົ່າແກ່ມັກຫຼີກລ້ຽງ ເພາະເຊື່ອວ່າມັນລົບກວນຄວາມສະຫງົບ ແລະ ຄວາມເໝາະສົມໃນຄອບຄົວ.»
Verse 16
भिन्नभाण्डे कलिं प्राहुः: खट्वायां तु धनक्षय: । कुक्कुटे शुनके चैव हविर्नाश्रन्ति देवता: । वृक्षमूले ध्रुवं सत्त्वं तस्माद् वृक्ष न रोपयेत्
ທ່ານ ທໍາມະຍະ ກ່າວວ່າ: «ເຂົາກ່າວກັນວ່າ ພາຊະນະແຕກເປັນທີ່ສະຖິດຂອງ ກາລີ (ຄວາມຂັດແຍ້ງ ແລະ ຄວາມເສື່ອມ). ການຢູ່ກັບຕຽງແຕກນໍາມາຊຶ່ງການເສຍຊັບ. ຖ້າໄກ່ຕົວຜູ້ ແລະ ໝາ ອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນ ເທວະດາຈະບໍ່ຮັບຮາວິສ (ເຄື່ອງບູຊາ) ຢູ່ນັ້ນ. ແລະບ່ອນໃດທີ່ມີຮາກໄມ້ຢູ່ໃນທີ່ຢູ່ອາໄສ ຍ່ອມມີສັດອາໄສແນ່ນອນ (ເຊັ່ນ ງູ ແລະ ແມງປ່ອງ); ດັ່ງນັ້ນ ບໍ່ຄວນປູກຕົ້ນໄມ້ໃນເຮືອນ.»
Verse 17
जगदग्निरुवाच यो यजेदश्वमेधेन वाजपेयशतेन ह । अवाक्शिरा वा लम्बेत सत्र॑ वा स्फीतमाहरेत्
ຈະມະດັກນິ ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແຕ່ຊາຍຄົນໜຶ່ງຈະປະກອບພິທີອັດສະວະເມດະ ຫຼື ວາຊະເປຍະ ເປັນຮ້ອຍຄັ້ງ; ຫຼືຈະທຳຕະປະສະຍາອັນຮຸນແຮງ—ຫ້ອຍຕົວຈາກຕົ້ນໄມ້ໂດຍຫົວລົງ—ຫຼືຈັດຕັ້ງສັດຕຣະ (ພິທີບູຊາຕໍ່ເນື່ອງ) ທີ່ຮຸ່ງເຮືອງ; ແຕ່ຖ້າໃຈບໍ່ບໍລິສຸດ ຄົນບາບນັ້ນຍ່ອມໄປນະລົກແນ່ນອນ. ເພາະການບູຊາ, ຄວາມຈິງ, ແລະ ຄວາມບໍລິສຸດໃນໃຈ ມີຄ່າເທົ່າກັນ—ແຕ່ຄວາມບໍລິສຸດໃນໃຈແມ່ນສູງສຸດ.»
Verse 18
न यस्य हृदयं शुद्ध॑ नरक स ध्रुवं ब्रजेत् । तुल्य॑ यज्ञश्न॒ सत्यं च हृदयस्य च शुद्धता
ທ່ານ ທໍາມະຍະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດທີ່ໃຈບໍ່ບໍລິສຸດ ຍ່ອມໄປນະລົກແນ່ນອນ. ການບູຊາ, ຄວາມຈິງ, ແລະ ຄວາມບໍລິສຸດໃນໃຈ ມີຄ່າເທົ່າກັນ; ແຕ່ຄວາມບໍລິສຸດໃນໃຈແມ່ນມາດຕະຖານສູງສຸດແຫ່ງຄວາມຊອບທໍາຂອງຄົນ.»
Verse 19
शुद्धेन मनसा दत्त्वा सक्तुप्रस्थं द्विजातये । ब्रह्मलोकमनुप्राप्त: पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
ດ້ວຍໃຈທີ່ບໍລິສຸດ ຊາຍຄົນໜຶ່ງໄດ້ຖວາຍ ສັດຕຸ (ແປ້ງຂ້າວບາເລຍຄົ້ວ) ຈໍານວນໜຶ່ງປຣັສຖະ ແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ ແລ້ວບັນລຸໂລກຂອງພຣະພຣົມ. ຕົວຢ່າງດຽວນີ້ກໍພຽງພໍ ເພື່ອຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມສໍາຄັນອັນຊີ້ຂາດຂອງຄວາມບໍລິສຸດພາຍໃນ ໃນການໃຫ້ທານ.
Verse 126
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवताओंका रहस्यविषयक एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ບົດທີ 126 ວ່າດ້ວຍຄວາມລັບອັນເກືອບກັບເທວະດາ ໃນພາກ «ທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ» ອັນຢູ່ໃນ ອະນຸສາສນະປະຣະວະ ຂອງ ມະຫາພາຣະຕະ ອັນສັກສິດ ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 127
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये सप्तविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ບົດທີ 127 ໃນ ອະນຸສາສນະປະຣະວະ ຂອງ ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ—ຢູ່ໃນພາກ «ທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ» (Dāna-dharma) ແລະໃນຄຳສອນທີ່ເອີ້ນວ່າ «ເທວະຣະຫັດສະຍະ» (ຄວາມລັບກ່ຽວກັບເທວະດາ) ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dharma-sankat: since humans act through deed, speech, and mind, which precise patterns in these three domains lead to bondage versus liberation, and how do they concretely determine outcomes such as svarga and lifespan?
Ethical causality is comprehensive: non-injury, truthfulness, and restraint must be integrated across action, speech, and thought; inner intention and mental non-appropriation are treated as morally operative, not merely external behavior.
Rather than a formal phalaśruti formula, the chapter embeds a results-framework: virtues are repeatedly marked as “svarga-gāmin” and non-violence is explicitly identified as a recognized ‘path of long life,’ positioning comprehension as guidance toward auspicious karmic outcomes and liberation from bonds.