Adhyaya 125
Sāma (Sāntva) and Dāna: The Brāhmaṇa’s Conciliatory Release from a Rākṣasa
Upa-parva: Dāna-Dharma & Sāma-Upadeśa (Persuasion versus Gift) — Instructional Unit within Anuśāsana-parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma whether conciliation (sāma/sāntva) or giving (dāna) is superior, requesting a discriminating principle. Bhīṣma replies that different persons are satisfied by different means; an agent should understand disposition (prakṛti) and adopt one method accordingly. He then enumerates the strengths of sāntva and introduces an ancient exemplum: a learned brāhmaṇa is seized in a forest by a rākṣasa intending to consume him. Remaining unpanicked, the brāhmaṇa employs respectful speech. The rākṣasa, pleased by verbal honor, offers release if the brāhmaṇa answers a question: why is the rākṣasa ‘thin like a deer’ (harīṇaḥ kṛśaḥ). The brāhmaṇa delivers a sequence of diagnostic possibilities—social isolation, loss of friends through one’s own faults, being despised by the proud, inability to reconcile the angry, being exploited by others, mis-timing of good counsel, and other forms of social frustration—each framed as a plausible cause of the rākṣasa’s emaciation. The rhetorical strategy is both soothing and analytically attentive, transforming threat into dialogue. Ultimately, the rākṣasa reciprocates the honor, befriends the brāhmaṇa, provides him with resources, and releases him—demonstrating sāntva as a strategic, non-violent instrument grounded in psychological insight and controlled speech.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को नमस्कार/अभिवादन के सूक्ष्म भेद से आरम्भ कराते हैं—देह की मुद्रा भी धर्म का संकेत है। → व्यास और मैत्रेय के संवाद में प्रश्न तीखा होता जाता है: ब्राह्मणत्व का आधार क्या है—जन्म, तप, श्रुत, या आचरण? और भिक्षा/दान का लेन-देन किस धर्म-तर्क पर टिका है? → निर्णायक प्रतिपादन: ब्राह्मणत्व के कारण तप, श्रुत और ‘योनि’ (उत्पत्ति) बताए गए; साथ ही दान देने वाले और योग्य ग्रहण करने वाले—दोनों को समान पुण्य, क्योंकि ‘एक पहिये से रथ नहीं चलता’—धर्म-चक्र परस्पर-आश्रय से घूमता है। → सत्पुरुषों द्वारा निर्मित मार्ग (दान, यज्ञ-वाहक, स्वर्ग-नेता) को अपनाने की शिक्षा देकर अध्याय भिक्षा-धर्म को सामाजिक-आध्यात्मिक व्यवस्था के रूप में स्थिर करता है।
Shlokas
Verse 1
- आदरणीय पुरुषके चरणोंको हाथसे पकड़कर जो नमस्कार किया जाता है
ການນົບນ້ອມໂດຍໃຊ້ມືຈັບທີ່ຕີນຂອງຜູ້ຄວນເຄົາລົບ ແລ້ວກ່າວຄຳນົບນ້ອມ ເອີ້ນວ່າ «ອະພິວາທະນະ»; ການປະນົມມືທັງສອງ ນຳໄປແຕະທີ່ໜ້າຜາກ ແລ້ວກົ້ມສະຫຼຸດຫົວຕໍ່ຜູ້ຄວນບູຊາ ເອີ້ນວ່າ «ປຣະນາມ». ພີສະມະກ່າວວ່າ—ເມື່ອຖືກກ່າວດັ່ງນັ້ນ ໄມເຕຣຍະ—ຜູ້ນັບຖືການປະພຶດທີ່ຖືກທຳ—ໄດ້ຕອບກັບ. ລາວເກີດໃນຕະກູນມັ່ງຄັ່ງ ເປັນຜູ້ມີປັນຍາ ແລະຮູ້ຫຼາຍຟັງຫຼາຍ.
Verse 2
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! व्यासजीके ऐसा कहनेपर कर्मपूजक मैत्रेयने जो अत्यन्त श्रीसम्पन्न कुलमें उत्पन्न हुए बहुश्रुत विद्वान थे, उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ—ໂອ ພຣະຣາຊາ! ເມື່ອພຣະວະຍາສະກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ໄມເຕຣຍະ—ຜູ້ນັບຖືການກະທຳອັນຖືກທຳ—ຜູ້ເກີດໃນຕະກູນມັ່ງຄັ່ງ ແລະເປັນນັກປັນຍາຜູ້ຟັງຫຼາຍຮູ້ຫຼາຍ ໄດ້ຕອບດັ່ງນີ້: ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ—“ໂອ ມະຫາປັນຍາ! ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສ ສິ່ງທີ່ທ່ານກ່າວນັ້ນ ເປັນຄວາມຈິງຕາມນັ້ນ. ໂອ ທ່ານຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່! ຖ້າທ່ານອະນຸຍາດ ຂ້າພະເຈົ້າຂໍເວົ້າອີກເລັກນ້ອຍ.”
Verse 3
व्यास उवाच यद् यदिच्छसि मैत्रेय यावद् यावद् यथा यथा । ब्रृहि तत्त्वं महाप्राज्ञ शुश्रेषे वचनं तव
ວະຍາສະກ່າວວ່າ—“ໄມເຕຣຍະ ຜູ້ມະຫາປັນຍາ! ສິ່ງໃດທີ່ເຈົ້າປາດຖະໜາຈະເວົ້າ—ຈະຫຼາຍປານໃດ ແລະຈະເວົ້າແນວໃດກໍຕາມ—ຈົ່ງເວົ້າເຖີດ. ຈົ່ງກ່າວຄວາມຈິງແຫ່ງເລື່ອງນັ້ນ; ຂ້າພະເຈົ້າພ້ອມຈະຟັງຖ້ອຍຄຳຂອງເຈົ້າ.”
Verse 4
मैत्रेय उवाच निर्दोष निर्मल चैवं वचनं दानसंहितम् । विद्यातपो भ्यां हि भवान् भावितात्मा न संशय:
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ—“ໂອ ມຸນີ! ຖ້ອຍຄຳທີ່ທ່ານໄດ້ກ່າວວ່າດ້ວຍທານນັ້ນ ບໍ່ມີມົນທິນ ແລະບໍລິສຸດຜ່ອງໃສ. ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສວ່າ ດ້ວຍວິຊາ ແລະຕະປະ (ຕະບະ) ທ່ານໄດ້ຂັດເກົາຈິດໃຈຂອງຕົນໃຫ້ບໍລິສຸດຢ່າງສູງສຸດ.”
Verse 5
भवतो भावितात्मत्वाल्लाभो<यं सुमहान् मम । भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव
ໄມເຕຣຍະ ກ່າວວ່າ: «ເນື່ອງຈາກອັດຕາພາຍໃນຂອງທ່ານໄດ້ຖືກຝຶກຝົນບໍ່ຂາດ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງເປັນກຳໄລອັນໃຫຍ່ຫຼວງແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ. ແລະອີກຄັ້ງ ດ້ວຍປັນຍາທີ່ແຈ້ງຊັດກວ່າເກົ່າ ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນທ່ານເປັນຜູ້ທີ່ຕະປະ ແລະວິໄນທາງວິນຍານ ສົມບູນພູນຜົນຢ່າງອຸດົມ».
Verse 6
आप शुद्धचित्त हैं, इसलिये आपके समागमसे मुझे यह महान् लाभ पहुँचा है। यह बात मैं समृद्धिशाली तपवाले महर्षिके समान बुद्धिसे बारंबार विचारकर प्रत्यक्ष देखता हूँ ।।
ໄມເຕຣຍະ ກ່າວວ່າ: «ທ່ານມີຈິດໃຈບໍລິສຸດ; ດັ່ງນັ້ນ ການໄດ້ພົບພາກັບທ່ານ ເຮັດໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຮັບປະໂຫຍດອັນໃຫຍ່. ຂ້າພະເຈົ້າຄິດທົບທວນເລື່ອງນີ້ຊ້ຳໆ ດ້ວຍປັນຍາອັນແຍກແຍະເຫັນຈິງ ເຊັ່ນມະຫາຣິສີຜູ້ມີຕະປະອຸດົມ ແລະຂ້າພະເຈົ້າເຫັນມັນແຈ້ງຊັດດ້ວຍຕາຕົນເອງ. ແທ້ຈິງ ແຕ່ພຽງໄດ້ເຫັນໜ້າທ່ານ ກໍອາດເກີດຄວາມຜາສຸກ ແລະການຍົກຍ້ອງອັນໃຫຍ່ແກ່ພວກເຮົາ. ຂ້າພະເຈົ້ານັບຖືການເຂົ້າເຝົ້າທີ່ທ່ານປະທານໃຫ້ນີ້ ເປັນພຣະກະລຸນາອັນເລິກຊຶ້ງຂອງທ່ານ; ແລະແມ່ນແຕ່ຜົນດີນີ້ກໍເກີດຂຶ້ນໂດຍທຳມະຊາດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະເມດຕາຂອງທ່ານ.»
Verse 7
तप: श्रुतं च योनिश्चाप्येतद् ब्राह्मण्यकारणम् | त्रिभिर्गुणै: समुदितस्ततो भवति वै द्विज:
ໄມເຕຣຍະ ກ່າວວ່າ: «ຕະປະ, ການຮຽນຮູ້ຄຳສອນອັນສັກສິດ (ສຣຸຕະ), ແລະການເກີດໃນສາຍພັນພຣາຫມັນອັນບໍລິສຸດ—ນີ້ແມ່ນເຫດໃຫ້ເປັນພຣາຫມັນ. ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ທີ່ພ້ອມດ້ວຍຄຸນສົມບັດທັງສາມນີ້ ຈຶ່ງເປັນ ‘ດວິຈະ’ (ເກີດສອງຄັ້ງ) ຢ່າງແທ້ຈິງ.»
Verse 8
अस्मिंस्तृप्ते च नृप्पन्ते पितरो दैवतानि च । न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते
ໄມເຕຣຍະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໃນເຮືອນຂອງກະສັດ ພຣາຫມັນຜູ້ໜຶ່ງໄດ້ຮັບຄວາມພໍໃຈ ເທວະດາ ແລະປິຕຣະ (ບັນພະບຸລຸດ) ກໍພໍໃຈດ້ວຍ. ສຳລັບຜູ້ຮູ້ຄຳສອນອັນສັກສິດ ບໍ່ມີສິ່ງໃດຄວນໄດ້ຮັບການນັບຖືຍິ່ງກວ່າພຣາຫມັນ.»
Verse 9
अन्ध॑ स्यात् तम एवेदं न प्रज्ञायेत किंचन । चातुर्वर्ण्य न वर्तेत धर्माधमावृतानृते
ໄມເຕຣຍະ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າບໍ່ມີພຣາຫມັນ ໂລກທັງໝົດນີ້ຈະເປັນເຫມືອນຄົນຕາບອດ—ຖືກປົກຄຸມດ້ວຍຄວາມມືດແຫ່ງອະວິຊາ. ບໍ່ມີໃຜຈະຮູ້ແຈ້ງສິ່ງໃດ; ແລະລະບົບວັນນະສີ່ປະການກໍຈະບໍ່ດຳເນີນ. ພ້ອມກັນນັ້ນ ການແຍກແຍະລະຫວ່າງ ທຳມະ ແລະ ອະທຳມະ, ຄວາມຈິງ ແລະ ຄວາມບໍ່ຈິງ ກໍຈະຖືກບັງບັງ ແລະສູນຫາຍໄປ.»
Verse 10
यथा हि सुकृते क्षेत्र फलं विन्दति मानव: । एवं दत्त्वा श्रुववति फलं दाता समश्ञुते
ດັ່ງຄົນຫວ່ານເມັດໃນນາທີ່ໄຖພວນຈັດການດີ ແລ້ວໄດ້ຮັບຜົນເກັບກ່ຽວ ສັນນັ້ນແຫຼະ ເມື່ອຖວາຍທານແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ຮູ້ທັນ ຜູ້ໃຫ້ຍ່ອມໄດ້ຮ່ວມຮັບຜົນບຸນທີ່ເກີດຂຶ້ນແນ່ນອນ. ຄໍາສອນນີ້ຊີ້ວ່າ ຄຸນຄ່າຂອງທານບໍ່ແມ່ນຢູ່ແຕ່ການໃຫ້ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຢູ່ທີ່ຄວາມສົມຄວນ ແລະຄວາມຮູ້ຂອງຜູ້ຮັບ ທີ່ເຮັດໃຫ້ທານອຸດົມຜົນທາງຈິດວິນຍານ.
Verse 11
ब्राह्मणश्रैन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहित: । प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्थात् धनिनां धनम्
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: ຖ້າພຣາຫມັນຜູ້ພ້ອມດ້ວຍວິຊາ ແລະຄວາມປະພຶດດີ—ຜູ້ເປັນຜູ້ມີສິດຮັບທານຢ່າງສູງສຸດ—ກັບບໍ່ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳ ແລ້ວຊັບຂອງຄົນຮັ່ງມີຈະກາຍເປັນສິ່ງໄຮ້ຄ່າ ເພາະການໃຫ້ຂອງເຂົາບໍ່ໄດ້ໄປຮອດພາຊະນະທີ່ຄວນຮັບ ແລະຈຸດໝາຍອັນຖືກຕ້ອງ.
Verse 12
अदन्नविद्वान् हन्त्यन्नमद्यमानं च हन्ति तम् । तं चान्न॑ पाति यश्चान्नं स हन्ता हन्यतेडबुध:
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: ຄົນໂງ່ຜູ້ຂາດປັນຍາ ກິນອາຫານແລ້ວກໍທໍາລາຍອາຫານນັ້ນ (ເຮັດໃຫ້ຜົນບຸນຂອງຜູ້ໃຫ້ບໍ່ເກີດ) ແລະອາຫານນັ້ນກໍເຫມືອນຈະທໍາລາຍເຂົາຄືນ. ແຕ່ຜູ້ທີ່ປົກປ້ອງອາຫານ—ໂດຍເປັນຜູ້ຮັບທີ່ສົມຄວນ ແລະຮັກສາບຸນຂອງຜູ້ໃຫ້—ຜູ້ນັ້ນກໍຖືກອາຫານປົກປ້ອງ. ຄົນໂງ່ຜູ້ທໍາໃຫ້ຜົນຂອງທານເສຍໄປ ຍ່ອມຖືກທໍາລາຍໂດຍຕົນເອງ.
Verse 13
प्रभुर्वान्निमदन् विद्वान् पुनर्जनयतीश्वर: । स चाजन्नाज्जायते तस्मात् सूक्ष्म एष व्यतिक्रम:
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: ຜູ້ມີຄວາມສາມາດ ແລະມີປັນຍາ ພ້ອມດ້ວຍອໍານາດ ກິນອາຫານແລ້ວຍັງເຮັດໃຫ້ອາຫານເກີດຂຶ້ນອີກ; ແຕ່ຕົນເອງກໍເກີດມາຈາກອາຫານ. ດັ່ງນັ້ນ ການກັບຄືນນີ້ລະອຽດລຶກ ແລະຍາກຈະເຂົ້າໃຈ—ແມ່ນແທ້ວ່າອາຫານເກີດຈາກຝົນ ແລະສັດທັງຫຼາຍເກີດຈາກອາຫານ ແຕ່ວິທີທີ່ກ່າວວ່າອາຫານເກີດຈາກສັດ (ເຊັ່ນພຣາຫມັນຜູ້ຮູ້) ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ງ່າຍ.
Verse 14
यदेव ददत: पुण्यं तदेव प्रतिगृह्नतः । न होकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयों विदु:
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: “ບຸນທີ່ເກີດແກ່ຜູ້ໃຫ້ ກໍເກີດແກ່ຜູ້ຮັບ (ຢ່າງຖືກທໍາ) ເທົ່າກັນ. ບັນດາລຶສີຮູ້ຢ່າງນີ້ວ່າ: ຖ້າບໍ່ເປັນແບບນີ້ ລໍ້ແຫ່ງການອຸປະຖຳເກື້ອກູນກັນໃນໂລກ ຈະບໍ່ໝຸນໄດ້.”
Verse 15
“दान देनेवालेको जो पुण्य होता है, वही दान लेनेवालेको भी (यदि वह योग्य अधिकारी है तो) होता है। (क्योंकि दोनों एक दूसरेके उपकारक होते हैं) एक पहियेसे गाड़ी नहीं चलती--प्रतिग्रहीताके बिना दाताका दान सफल नहीं हो सकता।' ऐसी ऋषियोंकी मान्यता है ।।
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: ບຸນກຸສົນທີ່ເກີດແກ່ຜູ້ໃຫ້ທານ ຍ່ອມເກີດແກ່ຜູ້ຮັບທານດ້ວຍ—ຖ້າຜູ້ຮັບນັ້ນເປັນຜູ້ຄວນຄ່າ ແລະມີສິດອັນຊອບ. ເພາະທັງສອງຝ່າຍເປັນຜູ້ເກື້ອກູນກັນ. ລົດກໍບໍ່ອາດເຄື່ອນໄປໄດ້ດ້ວຍລໍ້ພຽງຂ້າງດຽວ: ຖ້າບໍ່ມີຜູ້ຮັບ ທານຂອງຜູ້ໃຫ້ກໍບໍ່ອາດສຳເລັດຜົນ. ນີ້ແມ່ນທັດສະນະຂອງພວກລະສີ. ບ່ອນໃດທີ່ມີພຣາຫມັນຜູ້ຮູ້ທຳ ແລະປະພຶດດີ—ຜູ້ພ້ອມດ້ວຍຄວາມຮູ້ອັນສັກສິດ ແລະຈັນຍາບັນ—ທີ່ນັ້ນຜົນບຸນຈາກການໃຫ້ທານ ມະນຸດຍ່ອມໄດ້ສະເຫຼີມສຸກທັງໃນໂລກນີ້ ແລະໂລກໜ້າ.
Verse 16
ये योनिशुद्धा: सततं तपस्यभिरता भृशम् । दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमा: सदा
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: ບັນດາພຣາຫມັນຜູ້ເກີດໃນວົງສານບໍລິສຸດ, ຜູ້ອຸທິດຕົນໃນຕະປະສະຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງແລະແຮງກ້າ, ແລະຜູ້ພ້ອມດ້ວຍການໃຫ້ທານກັບການສຶກສາຄຳສອນອັນສັກສິດ—ພຣາຫມັນເຊັ່ນນັ້ນ ຖືກນັບຖືວ່າເປັນຜູ້ຄວນບູຊາສູງສຸດເສມອ.
Verse 17
तैहिं सद्धिः कृत: पन्थास्तेन यातो न मुहाते । ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहा: सनातना:
ໄມເຕຣຍະກ່າວວ່າ: ເສັ້ນທາງທີ່ບຸລຸດຜູ້ດີ ແລະຜູ້ສັດຈິງເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ສ້າງໄວ້, ຜູ້ໃດເດີນຕາມເສັ້ນທາງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຕົກໃນຄວາມຫຼົງ. ເພາະພວກເຂົາແມ່ນຜູ້ນຳພາສັດທັງຫຼາຍໄປສູ່ສະຫວັນ, ແລະເປັນຜູ້ຖືກຳພິທີຍັດ (ຍັດຍະ) ອັນເປັນນິລັນດອນ.
Verse 120
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ໃນມະຫາພາຣະຕະອັນສັກສິດ, ໃນອະນຸສາສະນະປັຣວະ, ໃນພາກວ່າດ້ວຍທານະທັມ, ບົດທີ 120 ວ່າດ້ວຍການສົນທະນາຂອງໄມເຕຣຍະເກືອບກ່ຽວກັບການຮັບທານ ແລະວິຖີຂອງຜູ້ຂໍທານ ໄດ້ສຳເລັດລົງແລ້ວ.
Verse 121
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मैत्रेयभिक्षायामेकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ອິຕິ—ໃນສີຣີມະຫາພາຣະຕະ, ໃນອະນຸສາສະນະປັຣວະ, ໃນພາກວ່າດ້ວຍທານະທັມ, ບົດທີ 121 ຊື່ “ທານຂອງໄມເຕຣຍະ” ໄດ້ສຳເລັດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
It examines the choice of method in conflict management—whether persuasion (sāma/sāntva) or material concession (dāna) is the more appropriate ethical instrument—arguing that suitability depends on temperament and context.
Controlled, respectful speech coupled with accurate psychological reading can de-escalate even severe threats; persuasion works when it converts an adversarial encounter into a cooperative inquiry.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-commentary is implicit, demonstrating efficacy through narrative outcome (release, friendship, and provision) rather than promising ritual or soteriological rewards.