Adhyaya 108
ज्येष्ठ-कनिष्ठ-धर्मः — Duties of Elders and Juniors (Anuśāsana-parva 108)
Upa-parva: Ācāra–Jyeṣṭha-Dharma (Conduct and Duties toward Elders) — discourse unit within Anuśāsana-parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define correct reciprocal conduct between elder and younger siblings. Bhīṣma replies that Yudhiṣṭhira should embody the steadiness of an elder, stressing that a teacher’s (guru’s) conduct carries greater weight than a student’s and that one cannot properly ‘manage’ an unwise superior—highlighting asymmetry of authority and the need for discernment. He advises that even the capable may appear ineffective in adverse conditions, and that speech should be framed with ‘parihāra’ (avoidance/mitigation) to prevent transgression and escalation. The chapter warns that people with divided hearts, including rivals, exploit fissures—especially when prosperity inflames envy—so family unity must be actively protected. The elder can elevate or ruin the lineage; an elder who harms a younger forfeits status and may be subject to regulation by rulers. Unjust conduct leads to demerit and reputational collapse. Norms of fair shares are indicated: wrongdoing disqualifies from portions, and an elder should not arrange marriage-wealth without providing for juniors; paternal inheritance is distinguished from self-earned property. The text forbids unequal allotment among sons and prohibits contempt toward elders even if one perceives personal excellence, grounding hierarchy in dharma. It ranks authorities—mother, father, teacher—and states that after the father’s death the elder brother functions as a father, maintaining and protecting juniors, who in turn honor and depend upon him. It closes by extending maternal equivalence to the elder sister and certain affinal relations, emphasizing kinship as a moral infrastructure.
Chapter Arc: राजा से कहा जाता है कि जो इस प्रसंग को नित्य सुनता और कहता है, वह शुभ लोकों को प्राप्त होता है—इस वचन से अध्याय का द्वार ‘श्रवण-कीर्तन’ की पुण्य-प्रतिज्ञा पर खुलता है। → फिर उपदेश सूक्ष्म आचार-विधानों में उतरता है: रात्रि-आचरण, भोजन के बाद की मर्यादा, कुछ पदार्थों का निषेध (विशेषतः रात में), और ऐसे व्यवहार जिनसे आयु, यश और कुल-प्रतिष्ठा क्षीण होती है। → स्त्री-रक्षा और काम-नियमन का कठोर शिखर आता है—ईर्ष्या को अनायुष्य बताकर त्यागने की आज्ञा, परस्त्रीगमन को आयु-नाशक पाप कहकर दृढ़ निषेध, तथा गृहस्थ-धर्म की मर्यादा को ‘यत्नतः’ साधने का आग्रह। → अध्याय सामाजिक-धर्म के व्यावहारिक निष्कर्ष पर टिकता है: विवाह-योग्य कन्या का योग्य वर से विवाह, संतान-व्यवस्था, और कुल-पालन—गृहस्थ के लिए नीति को कर्म-रूप में बाँधकर।
Shlokas
Verse 104
(य इमं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् स शुभानू प्राप्तुते लोकान् सदाचारव्रतान्नूप ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ຜູ້ໃດຟັງເລື່ອງນີ້ທຸກມື້ ແລະຜູ້ໃດກ່າວສວດອອກສຽງດ້ວຍ ຜູ້ນັ້ນຈະໄດ້ເຖິງໂລກອັນເປັນມົງຄຸນ ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງວຣະຕະທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມປະພຶດດີ»។
Verse 119
नक्तं न कुर्यात् पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ບໍ່ຄວນປະກອບພິທີແກ່ພິຕຣະ (ບັນພະບຸລຸດ) ໃນຍາມຄ່ຳ; ແລະເມື່ອກິນເຂົ້າແລ້ວ ກໍບໍ່ຄວນເລີ່ມການຕຽມພິທີ ຫຼືການຊຳລະພິທີກຳອີກ»។
Verse 120
वर्जनीयाश्रैव नित्यं सक्तवो निशि भारत
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ການກະທຳ ແລະຄວາມເພີດເພີນບາງຢ່າງ ຄວນຫຼີກເວັ້ນເປັນນິດ—ໂດຍສະເພາະສິ່ງທີ່ຄົນມັກຕິດໃຈໃນຍາມຄ່ຳ»។
Verse 121
शेषाणि चैव पानानि पानीयं चापि भोजने । भरतनन्दन! रातमें सत्तू खाना सर्वथा वर्जित है। अन्न-भोजनके पश्चात् जो पीनेयोग्य पदार्थ और जल शेष रह जाते हैं, उनका भी त्याग कर देना चाहिये ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ເປັນຄວາມຊື່ນຊົມແຫ່ງວົງສາພາຣະຕະ, ການກິນ sattu ໃນຍາມຄ່ຳ ຄວນຫ້າມໂດຍສິ້ນເຊີງ. ຫຼັງຈາກກິນເຂົ້າແລ້ວ ສິ່ງທີ່ດື່ມໄດ້ ແລະແມ່ນແຕ່ນ້ຳທີ່ເຫຼືອ ກໍຄວນລະເວັ້ນ. ບໍ່ຄວນກິນໃຫ້ອິ່ມເກີນໄປ ແລະບໍ່ຄວນປະພຶດເຊັ່ນນັ້ນໃນຍາມຄ່ຳ»។
Verse 122
महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «(ຄວນເລືອກ) ແມ່ຍິງຜູ້ເກີດໃນຕະກູນໃຫຍ່ ແລະມີຊື່ສຽງດີ; ພ້ອມທັງຜູ້ທີ່ຖືກຍົກຍ້ອງດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍມົງຄຸນ ແລະຄຸນຄ່າອັນດີ»។
Verse 123
अपत्यमुत्पाद्य तत: प्रतिष्ठाप्प कुलं तथा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ໃຫ້ກໍ່ເກີດລູກຫຼານແລ້ວ ຄວນສ້າງຕັ້ງ ແລະຄ້ຳຈຸນສາຍຕະກູນໃຫ້ໝັ້ນຄົງດ້ວຍ»។
Verse 124
पुत्रा: प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत । भारत! उसके गर्भसे संतान उत्पन्न करके वंश-परम्पराको प्रतिष्ठित करे और ज्ञान तथा कुलधर्मकी शिक्षा पानेके लिये पुत्रोंको गुरुके आश्रममें भेज दे ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ລູກຊາຍຄວນຖືກຝາກໄວ້ກັບອາຈານ ເພື່ອຮຽນຮູ້ວິຊາອັນສັກສິດ ແລະທຳນຽມທຳມະຂອງຕະກູນ. ແລະເມື່ອມີລູກສາວເກີດຂຶ້ນ ຄວນຍົກໃຫ້ແຕ່ງງານແກ່ຊາຍໜຸ່ມຜູ້ສົມຄວນ ມີປັນຍາ ແລະມາຈາກຕະກູນດີ»។
Verse 125
शिर:स्नातो<थ कुर्वीत दैवं पित्रमथापि च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ຫຼັງຈາກອາບນ້ຳຊຳລະສ່ວນສີສະແລ້ວ ຈົ່ງປະກອບພິທີບູຊາເທວະ ແລະພິທີສຳລັບບັນພະບຸລຸດດ້ວຍ»។ (ໃນວິໄນພິທີກຳນີ້ ຍັງກ່າວວ່າ ຫ້າມເຮັດພິທີສຣາດທະໃນນັກສັດປະຈຳວັນເກີດຂອງຕົນ, ໃນປູຣວະພາດຣະປະດາ ແລະ ອຸດຕະຣະພາດຣະປະດາ, ແລະໃນກຣິຕຕິກາ.)
Verse 126
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिन् जातो भवेन्नर: । न प्रोष्ठपदयो: कार्य तथाग्नेये च भारत
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ມະນຸດບໍ່ຄວນປະກອບພິທີໃນນັກສັດທີ່ຕົນເອງເກີດ. ບໍ່ຄວນເຮັດໃນສອງໂປຣສຖະປະດາ (ພາດຣະປະດາ) ແລະບໍ່ຄວນເຮັດໃນນັກສັດອັກເນຍ (ກຣິຕຕິກາ) ດ້ວຍ, ໂອ ພາຣະຕະ. ຄຳສອນນີ້ວາງເວລາພິທີເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງທຳມະ: ແມ່ນແຕ່ການຖວາຍແກ່ບັນພະບຸລຸດອັນມີກຸສົນ ກໍຕ້ອງເຮັດໃຫ້ຖືກຕາມນັກສັດທີ່ກຳນົດວ່າຄວນ ຫຼືບໍ່ຄວນ»។
Verse 127
दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरें च विवर्जयेत् । ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຄວນຫຼີກເວັ້ນນັກສັດອັນຮ້າຍກາດ (ບໍ່ເປັນມົງຄຸນ) ທັງປວງ ແລະດາວທີ່ເອີ້ນວ່າ ປຣະຕະຍະຣິ (ດາວຄູ່ອະຄົມ) ດ້ວຍ. ໂດຍສະຫຼຸບ ນັກສັດໃດທີ່ຄຳພີໂຫຣາສາດກ່າວວ່າບໍ່ຄວນ ຈົ່ງຫຼີກເວັ້ນທັງໝົດ—ບໍ່ຄວນປະກອບທັງພິທີບູຊາເທວະ ຫຼືພິທີບັນພະບຸລຸດໃນເວລານັ້ນ»។
Verse 128
प्राडमुख: श्मश्रुकर्माणि कारयेत् सुसमाहित: । उदड्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्
Bhīṣma said: “O king, a man should have shaving and related grooming rites performed while fully composed, facing either the east or the north. By doing so, O best of kings, he is said to obtain great longevity.”
Verse 129
(सतां गुरूणां वृद्धानां कुलस्त्रीणां विशेषतः ।) परिवादं न च ब्रूयात् परेषामात्मनस्तथा | परिवादो ह्वाधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ
Bhishma said: One should not speak words of slander—especially against the virtuous, one’s teachers, the elderly, and above all the women of noble families; nor should one malign other people, or even oneself. For, O bull among the Bharatas, slander is declared to be a cause that leads toward adharma.
Verse 130
वर्जयेद् व्यंगिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम | समार्षा व्यड्धितां चैव मातु: स्वकुलजां तथा
Bhishma said: “O best of men, a man should avoid marrying a maiden who is physically defective, as well as one with excessive or abnormal bodily features; likewise he should not marry a girl whose gotra and pravara are the same as his own, nor one born in his mother’s own clan (i.e., from the maternal lineage).”
Verse 131
वृद्धां प्रवजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् । तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्
Bhīṣma said: One should refrain from harming or violating a woman who is aged, or who has renounced worldly life, or who is devoted to her husband; likewise, one should also refrain from targeting a woman of a socially ‘lower’ varṇa as well as one of a ‘higher’ varṇa. The ethical point is restraint: certain persons are to be treated as inviolable, and one must not let social distinctions become a pretext for wrongdoing.
Verse 132
जो बूढ़ी, संन्यासिनी, पतिव्रता, नीच वर्णकी तथा ऊँचे वर्णकी स्त्री हो, उसके सम्पर्कसे दूर रहना चाहिये ।।
Verse 133
अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत् । श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर
Verse 134
लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणै: । मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान् वोढुमहति
Bhishma said: “You should marry that woman who is endowed with auspicious marks, whose conduct is praised as excellent, and who is pleasing to the mind and worthy to behold.”
Verse 135
महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्िर । अवरा पतिता चैव न ग्राह्मा भूतिमिच्छता
Bhīṣma said: “O Yudhiṣṭhira, one who seeks his own welfare and prosperity should contract marriage into a great family, or at least into one equal in standing. A woman of inferior birth, and especially one who is fallen from right conduct, should not be accepted in marriage by a man who desires lasting well-being.”
Verse 136
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रिया: सुविहिताश्च या: । वेदे च ब्राह्मणै: प्रोक्तास्ताश्न सर्वा: समाचरेत्
Bhishma said: Having carefully kindled the sacred fires (by due means), one should diligently perform all the rites that are properly enjoined—those prescribed in the Veda and taught by the Brahmins. The teaching emphasizes disciplined adherence to Vedic duty through correctly established ritual fire and conscientious practice.
Verse 137
न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्व सर्वश: । अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्या विवर्जयेत्
Verse 138
अनायुष्यं दिवा स्वप्न तथाभ्युदितशायिता । प्रगे निशामाशु तथा नैवोच्छिष्टा: स्वपन्ति वै
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ການນອນຕອນກາງວັນ ແລະການເອົາຕົວນອນຫຼັງຕາເວັນຂຶ້ນ ທຳໃຫ້ອາຍຸສັ້ນລົງ. ບໍ່ຄວນນອນໃນຍາມອາລຸນ ແລະບໍ່ຄວນນອນໃນຕອນເລີ່ມຄ່ຳ. ຜູ້ປະພຶດດີບໍ່ນອນຕອນກາງຄືນໃນສະພາບບໍ່ບໍລິສຸດ (ບໍ່ໄດ້ຊຳລະຫຼັງກິນ).
Verse 139
पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा । यत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्रैव भारत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ການໄປຄົບຫາກັບເມຍຂອງຜູ້ອື່ນ ທຳໃຫ້ອາຍຸສັ້ນ. ແລະການຢູ່ໃນສະພາບບໍ່ບໍລິສຸດຫຼັງຈາກໄດ້ຮັບການໂກນ/ຕັດຜົມຈາກຊ່າງໂກນ ໂດຍບໍ່ອາບນ້ຳ ກໍເປັນໂທດ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ພາຣະຕະ, ຄວນຫຼີກເວັ້ນຢ່າງລະມັດລະວັງ ແລະຄວນງົດການສຶກສາພຣະເວດໃນຍາມທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດ.
Verse 140
संध्यायां च न भुज्जीत न स्नायेन्न तथा पठेत् । प्रयतश्न॒ भवेत् तस्यां न च किंचित् समाचरेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໃນເວລາສັນທະຍາ (ຍາມພະອາທິດຕົກ/ຄ່ຳຄືນກຳລັງມາ) ບໍ່ຄວນກິນ, ບໍ່ຄວນອາບນ້ຳ, ແລະບໍ່ຄວນອ່ານຫຼືສວດທ່ອງ. ໃນຊ່ວງເວລາອັນສັກສິດນັ້ນ ຄວນສຳລວມກາຍໃຈ ໃຫ້ຈິດໃສບໍລິສຸດ ແລະອຸທິດຕົນໃນການພິຈາລະນາ ແລະການນະມັດສະການ; ບໍ່ຄວນເຮັດກິດອື່ນໃດ.
Verse 141
ब्राह्मणान् पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप । देवांश्व॒ प्रणमेत् स्नातो गुरूंश्वाप्पभिवादयेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ, ຫຼັງຈາກອາບນ້ຳແລ້ວ ຄວນເຄົາລົບບູຊາພຣາມມະນະດ້ວຍ. ເມື່ອຊຳລະຕົນໃຫ້ບໍລິສຸດແລ້ວ ຄວນນົບນ້ອມຕໍ່ເທວະດາ ແລະກ່າວຄຳຄາລະວະຕໍ່ຄູອາຈານ ແລະຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່.
Verse 142
नरेश्वर! ब्राह्मणोंकी पूजा, देवताओंको नमस्कार और गुरुजनोंको प्रणाम स्नानके बाद ही करने चाहिये ।।
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ, ການບູຊາພຣາມມະນະ, ການນົບນ້ອມຕໍ່ເທວະດາ, ແລະການຄາລະວະຕໍ່ຄູອາຈານແລະຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່ ຄວນເຮັດຫຼັງຈາກອາບນ້ຳເທົ່ານັ້ນ. ບໍ່ຄວນໄປບ່ອນໃດໂດຍບໍ່ໄດ້ຮັບເຊີນ; ແຕ່ການໄປເບິ່ງພິທີຍັດ (ຍະຍະ) ເປັນຜູ້ຊົມ ອາດໄປໄດ້ແມ່ນບໍ່ມີເຊີນ. ໂອ ພາຣະຕະ, ການໄປບ່ອນທີ່ບໍ່ໄດ້ຮັບກຽດຕິຍົດ ທຳໃຫ້ອາຍຸສັ້ນລົງ.
Verse 143
न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि । अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ບໍ່ຄວນເດີນທ່ອງທ່ຽວຄົນດຽວ ແລະບໍ່ຄວນເດີນທາງໃນຍາມຄ່ຳຄືນ. ກ່ອນທີ່ເວລາສົນທະຍາຈະມາຮອດ—ໂດຍສະເພາະເມື່ອຕາເວັນຕົກທາງທິດຕາເວັນຕົກ—ຄວນຢູ່ໃນເຮືອນ. ຄຳສອນນີ້ເນັ້ນໃຫ້ປະພຶດຢ່າງຮອບຄອບ: ຫຼີກລ້ຽງການເດີນທາງຄົນດຽວ ແລະການເດີນທາງຕອນກາງຄືນ ແລະກັບເຮືອນກ່ອນຄ່ຳເພື່ອຄວາມປອດໄພ ແລະຄວາມເໝາະສົມ.
Verse 144
मातु: पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् । हित॑ चाप्यहितं चापि न विचार्य नरर्षभ
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ຄຳສັ່ງສອນຂອງແມ່, ພໍ່, ແລະຄູອາຈານ ພຶງປະຕິບັດເປັນໜ້າທີ່—ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຊັ່ງວ່າເປັນປະໂຫຍດຫຼືເປັນໂທດ. ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນມະນຸດ, ຢ່າໄດ້ນັ່ງຕັດສິນມັນ.”
Verse 145
नरश्रेष्ठ) माता-पिता और गुरुजनोंकी आज्ञाका अविलम्ब पालन करना चाहिये। इनकी आज्ञा हितकर है या अहितकर, इसका विचार नहीं करना चाहिये ।।
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນມະນຸດ, ຄວນເຊື່ອຟັງແລະປະຕິບັດຄຳສັ່ງຂອງແມ່, ພໍ່, ແລະຜູ້ເຖົ້າ/ຄູອາຈານ ໂດຍບໍ່ຊັກຊ້າ. ຢ່າໄດ້ພິຈາລະນາວ່າຄຳສັ່ງນັ້ນເປັນປະໂຫຍດຫຼືເປັນໂທດ. ແລະ ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງມະນຸດ, ກະສັດຕະຣິຍະພຶງພາກພຽນໃນທະນູເວດ (ວິຊາທະນູແລະອາວຸດ) ແລະໃນການສຶກສາເວດ. ໂອ ພະຣາຊາ, ຈົ່ງພາກພຽນໃຫ້ຊ່ຽວຊານໃນການຂີ່ຊ້າງ ແລະຂີ່ມ້າ ພ້ອມທັງສິລະປະການຂັບລົດຮົບ; ເພາະຜູ້ທີ່ພາກພຽນຢ່າງສະໝໍ້ສະເໝີ ຈະເຈີຣິນຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມສຸກ ແລະກາຍເປັນຜູ້ທີ່ຍາກຈະຕໍ່ຕ້ານ—ທັງຕໍ່ສັດຕູ, ຕໍ່ພວກພ້ອມຂອງຕົນ, ແລະຕໍ່ຂ້າຮັບໃຊ້.”
Verse 146
यत्नवान् भव राजेन्द्र यत्नवान् सुखमेधते । अप्रधृष्यश्न शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ຈົ່ງເປັນຜູ້ພາກພຽນ ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດ. ຜູ້ພາກພຽນຈະເຈີຣິນດ້ວຍຄວາມສຸກ. ດ້ວຍຄວາມພາກພຽນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ຜູ້ປົກຄອງຈະກາຍເປັນຜູ້ທີ່ບໍ່ອາດຖືກລົບລ້າງ—ທັງໃນສາຍຕາສັດຕູ ແລະໃນຫມູ່ປະຊາຊົນກັບຂ້າຮັບໃຊ້ຂອງຕົນ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງມະນຸດ, ກະສັດຕະຣິຍະພຶງພາກພຽນໃຫ້ຊ່ຽວຊານໃນທະນູເວດ/ວິຊາອາວຸດ, ໃນການສຶກສາເວດ, ແລະໃນທັກສະການປົກຄອງທີ່ໃຊ້ງານໄດ້ຈິງ ເຊັ່ນ ຂີ່ຊ້າງ ຂີ່ມ້າ ແລະຂັບລົດຮົບ; ເພາະຄວາມພາກພຽນແມ່ນຮາກຖານຂອງຄວາມກ້າວໜ້າອັນມັ່ນຄົງ ແລະອຳນາດ.”
Verse 147
प्रजापालनयुक्तश्न न क्षतिं लभते क्वचित् । युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ກະສັດຜູ້ທີ່ອຸທິດຕົນຢ່າງສະເໝີໃນການປົກປ້ອງແລະບຳລຸງປະຊາຊົນ ຈະບໍ່ປະສົບຄວາມເສຍຫາຍໃນບ່ອນໃດເລີຍ. ໂອ ທາຍາດແຫ່ງພະຣາຊາພະຣະຕະ, ເຈົ້າຄວນໄດ້ຮັບຄວາມຮູ້ທັງສອງ—ວິຊາເຫດຜົນ (ຕັກກະ/ຕອນຕະ) ແລະວິຊາຄຳ (ໄວຍາກອນ ແລະວິໄນພາສາ).
Verse 148
गान्धर्वशास्त्रं च कला: परिज्ञेया नराधिप । पुराणमितिहासाश्च॒ तथाख्यानानि यानि च
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ເຈົ້າຄວນຮູ້ຈັກໃຫ້ຊໍານານທັງວິຊາດົນຕີ (ຄັນທະວະ-ສາດສະຕຣ) ແລະສິລະປະທັງຫຼາຍ. ອີກທັງຄວນຮູ້ຈັກປູຣານະ, ອິຕິຫາສະ (ເລື່ອງປະຫວັດສາດ) ແລະນິທານປະເພນີ ກັບຕໍານານຕ່າງໆ ດ້ວຍ.»
Verse 149
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं॑ नित्यमेव ते । नरेश्वर! गान्धर्वशास्त्र (संगीत) और समस्त कलाओंका ज्ञान प्राप्त करना भी तुम्हारे लिये आवश्यक है। तुम्हें प्रतेदिन पुराण, इतिहास, उपाख्यान तथा महात्माओंके चरित्रका श्रवण करना चाहिये ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ເຈົ້າຄວນຟັງເລື່ອງລາວແຫ່ງມະຫາຈິດຢ່າງສະເໝີ. ຈົ່ງໃຫ້ກຽດແກ່ຜູ້ຄວນໄດ້ຮັບກຽດ ແລະຕໍານິຜູ້ຄວນຖືກຕໍານິ. ເພື່ອປົກປ້ອງງົວ ແລະພຣາຫມັນ ຈົ່ງຕໍ່ສູ້ ແມ້ຈະຕ້ອງສະຫຼະຊີວິດ. ເມື່ອພັນລະຍາຢູ່ໃນໄລຍະເລືອດເດືອນ ບໍ່ຄວນເຂົ້າໄປໃກ້ ຫຼືເອີ້ນນາງມາ; ຫຼັງຈາກນາງອາບນ້ໍາໃນວັນທີສີ່ ຜູ້ຮູ້ທັນຈຶ່ງເຂົ້າໄປໃນຍາມຄ່ໍາໄດ້. ການປະສົມໃນວັນທີຫ້າ ກ່າວກັນວ່າໄດ້ລູກສາວ; ໃນວັນທີຫົກ ໄດ້ລູກຊາຍ. ອີກທັງ ປະສົມໃນຄືນຄູ່ ສອນວ່າໄດ້ລູກຊາຍ; ໃນຄືນຄີກ ໄດ້ລູກສາວ.»
Verse 150
स््नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद् विचक्षण: । पज्चमे दिवसे नारी षछ्ठे-हनि पुमान् भवेत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ຮູ້ທັນບໍ່ຄວນເຂົ້າໄປໃກ້ຍິງໃນໄລຍະເລືອດເດືອນ ແລະບໍ່ຄວນເອີ້ນນາງມາຫາຕົນ. ຫຼັງຈາກນາງອາບນ້ໍາໃນວັນທີສີ່ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປໃນຍາມຄ່ໍາໄດ້. ປະສົມໃນວັນທີຫ້າ ກ່າວວ່າໄດ້ລູກສາວ; ໃນວັນທີຫົກ ໄດ້ລູກຊາຍ. ຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ປະສົມໃນຄືນຄູ່ ສອນວ່າໄດ້ລູກຊາຍ; ໃນຄືນຄີກ ໄດ້ລູກສາວ.»
Verse 151
एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डित: । ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वश:,इसी विधिसे विद्वान् पुरुष पत्नीके साथ समागम करे। भाई-बन्धु, सम्बन्धी और मित्र --इन सबका सब प्रकारसे आदर करना चाहिये
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຕາມກົດທີ່ກໍານົດນີ້ ຜູ້ຮູ້ຄວນເຂົ້າໄປຫາພັນລະຍາໃນຄວາມເປັນຄູ່ຄອງ. ແລະຄວນໃຫ້ກຽດຢ່າງສົມຄວນ ໃນທຸກວິທີ ແກ່ຍາດພີ່ນ້ອງ, ຍາດທາງການແຕ່ງງານ, ແລະມິດສະຫາຍ.»
Verse 152
यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ैविविधदक्षिणै: । अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຄວນປະກອບພິທີບູຊາ (ຍັດ) ຕາມກໍາລັງຂອງຕົນ ໂດຍຖວາຍທານດັກຊິນາ (dakṣiṇā) ຫຼາຍຮູບແບບ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ໂອ ພະຣາຊາ, ເມື່ອໄລຍະຊີວິດຄອບຄົວສິ້ນສຸດ ຄວນເຂົ້າສູ່ປ່າ ແລະດໍາລົງຊີວິດຕາມວິໄນຂອງວານະປຣັສຖະ (vānaprastha) ຜູ້ຢູ່ປ່າ.»
Verse 153
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तित: । शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्य: प्रत्याहायों युधिछ्चिर
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ຂ້າໄດ້ກ່າວໂດຍຫຍໍ້ເຖິງເຄື່ອງໝາຍ ແລະ ຂໍ້ແນະນຳທີ່ເກື້ອກູນໃຫ້ອາຍຸຍືນແກ່ເຈົ້າແລ້ວ. ສິ່ງໃດທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ກ່າວ, ໂອ ຢຸທິສຖິຣ, ເຈົ້າຄວນໄປສອບຖາມຈາກພຣາຫມັນຜູ້ເກັ່ງກ້າໃນຄວາມຮູ້ແຫ່ງວິທະສາດວິເທດທັງສາມ».
Verse 154
आचारो भूतिजनन आचार: कीर्तिवर्धन: । आचाराद् वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຄວາມປະພຶດດີແມ່ນແຫຼ່ງກໍ່ເກີດແຫ່ງຄວາມຜາສຸກ ແລະ ຄວາມປະພຶດດີຍັງເພີ່ມພູນກຽດຊື່. ດ້ວຍຄວາມປະພຶດດີ ອາຍຸຍືນຈຶ່ງເຕີບໂຕແທ້ ແລະ ຄວາມປະພຶດດີນັ້ນເຮັດໃຫ້ເຄື່ອງໝາຍອັບມົງຄົນ ແລະ ນິໄສຮ້າຍຖືກທຳລາຍ».
Verse 155
आगगमानां हि सर्वेषामाचार: श्रेष्ठ उच्यते । आचारप्रभवो धर्मों धर्मादायुर्विवर्धते,सम्पूर्ण आगमोंमें सदाचार ही श्रेष्ठ बतलाया जाता है। सदाचारसे धर्मकी उत्पत्ति होती है और धर्मसे आयु बढ़ती है
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນບັນດາອາຄົມ ແລະ ຄຳສອນອັນເປັນຫຼັກຖານທັງປວງ ຄວາມປະພຶດດີຖືກປະກາດວ່າສູງສຸດ. ຈາກຄວາມປະພຶດດີ ທຳມະເກີດຂຶ້ນ; ແລະ ຈາກທຳມະ ອາຍຸຍືນຈຶ່ງເພີ່ມພູນ».
Verse 156
एतद् यशस्यमायुष्य॑ स्वर्ग्य स्वस्त्ययनं महत् | अनुकम्प्य सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाह्॒तम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນການກ່ອນ ພຣະພຣົມມາ (ພຣະບຣະຫມາ) ໄດ້ປະກາດສອນທຳແຫ່ງຄວາມປະພຶດດີນີ້ ໂດຍມີເມດຕາກະລຸນາຕໍ່ຜູ້ຄົນທຸກວັນນະ. ມັນເປັນທາງນຳໄປສູ່ກຽດຊື່, ອາຍຸຍືນ, ແລະ ສະຫວັນ; ແລະເປັນຖານຮາກອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຄວາມສະຫງົບສຸກ».
Verse 1183
न भूज्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत् । राजन! बुद्धिमान् पुरुष सायंकालमें गोधूलिकी वेलामें न तो सोये, न विद्या पढ़े और न भोजन ही करे। ऐसा करनेसे वह बड़ी आयुको प्राप्त होता है
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂໍ່ພຣະຣາຊາ, ຜູ້ມີປັນຍາໃນເວລາແລງ ‘ເວລາຝຸ່ນງົວ’ (ຍາມສົມຄວນ/ຍາມຕາເວັນຕົກ) ບໍ່ຄວນນອນ, ບໍ່ຄວນຮຽນວິຊາ, ແລະ ບໍ່ຄວນກິນອາຫານ. ດ້ວຍການສຳລວມແບບນີ້ ເຂົາຈຶ່ງໄດ້ຮັບອາຍຸຍືນອັນຍິ່ງ».
Verse 1196
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता । अपना कल्याण चाहनेवाले पुरुषको रातमें श्राद्धकर्म नहीं करना चाहिये। भोजन करके केशोंका संस्कार (क्षौरकर्म) भी नहीं करना चाहिये तथा रातमें जलसे स्नान करना भी उचित नहीं है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມສຸກສະຫວັດດີ ແລະ ຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ ບໍ່ຄວນປະກອບພິທີກ່ຽວກັບນ້ຳດື່ມໃນຍາມຄ່ຳ. ຕາມຫຼັກອາຈາຣະ ພິທີສຣາດທະ, ການໂກນຜົມ/ການປະດັບກາຍຫຼັງກິນ, ແລະ ການອາບນ້ຳດ້ວຍນ້ຳໃນຍາມຄ່ຳ ກໍບໍ່ຄວນເຮັດ».
Verse 1216
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् । रातमें न स्वयं डटकर भोजन करे और न दूसरेको ही डटकर भोजन करावे। भोजन करके दौड़े नहीं। ब्राह्मणोंका वध कभी न करे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຢ່າເຮັດຮ້າຍຕໍ່ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (ດວິຊະ) ໂດຍພິເສດພຣາຫມັນ. ຫຼັງກິນແລ້ວ ຢ່າປະພຶດບໍ່ສົມຄວນ. ຍາມຄ່ຳ ຢ່າກິນດ້ວຍທ່າທີກົດຂີ່ ແລະ ຢ່າບັງຄັບຜູ້ອື່ນໃຫ້ກິນແບບນັ້ນ. ກິນແລ້ວ ຢ່າຟ້າວຟັ່ງວິ່ງວຸ່ນ. ເຫນືອສິ່ງອື່ນໃດ ຢ່າຂ້າພຣາຫມັນ».
Verse 1226
वयःस्थां च महाप्राज्ञ: कन्यामावोदुम्ति । जो श्रेष्ठ कुलमें उत्पन्न हुई हो
ພີສະມະສອນວ່າ: «ຜູ້ມີປັນຍາແທ້ ຄວນເສາະຫານາງສາວທີ່ຮອດວັຍອັນເໝາະສົມສໍາລັບການແຕ່ງງານ—ເກີດໃນຕະກູນດີ ໄດ້ຮັບການສັນລະເສີນດ້ວຍຄຸນງາມຄວາມດີ ແລະ ມີເຄື່ອງໝາຍມົງຄຸນ—ແລ້ວແຕ່ງງານກັບນາງຜູ້ມີພອນພຽງນັ້ນ ເພື່ອໃຫ້ຊີວິດຄອບຄົວດໍາເນີນໄປຕາມທຳມະ».
Verse 1243
पुत्रा निवेश्याश्व कुलाद् भृत्या लभ्याश्व भारत । भरतनन्दन! यदि कन्या उत्पन्न करे तो बुद्धिमान् एवं कुलीन वरके साथ उसका ब्याह कर दे। पुत्रका विवाह भी उत्तम कुलकी कन्याके साथ करे और भृत्य भी उत्तम कुलके मनुष्योंको ही बनावे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ຈົ່ງຈັດຕັ້ງລູກຊາຍຂອງເຈົ້າໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ແລະ ຈົ່ງໄດ້ຮັບຜູ້ຮັບໃຊ້ທີ່ຊື່ສັດຈາກຕະກູນດີ. ໂອ ຄວາມປິຕິຂອງຊາວພາຣະຕະ, ຖ້າເກີດລູກສາວ ຄົນມີປັນຍາຄວນແຕ່ງງານໃຫ້ນາງກັບເຈົ້າບ່າວຜູ້ສະຫຼາດ ແລະ ມີຊາດຕະກູນ. ການແຕ່ງງານຂອງລູກຊາຍກໍຄວນຈັດກັບນາງສາວຈາກຕະກູນດີ, ແລະ ຜູ້ຮັບໃຊ້ກໍຄວນເລືອກແຕ່ຄົນຈາກຄອບຄົວມີຊື່ສຽງ».
Frequently Asked Questions
How to balance authority and humility within family hierarchy: seniors must protect and provide without abusing power, while juniors must respect elders without enabling wrongdoing or destabilizing the household.
Corrective or critical speech should be delivered with parihāra (mitigation/avoidance), recognizing that harsh confrontation can create breaches that rivals and envious actors exploit.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter’s framing implies pragmatic ‘fruit’ as social stability, preserved reputation (kīrti), and dharmic legitimacy within lineage and governance.