Adhyaya 223
Śārṅgaka-stuti to Agni during the Khāṇḍava Conflagration (शार्ङ्गक-स्तुतिः / अग्नि-स्तुतिः)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha Upākhyāna (Episode of the Khāṇḍava Forest Conflagration and the Śārṅgaka Birds)
This chapter stages a tightly structured crisis dialogue among the Śārṅgaka birds and Agni. Jarītāri opens with a maxim on foresight: the intelligent remain awake before adversity and do not succumb to distress when hardship arrives; the unmindful, surprised by crisis, becomes confused. The brothers affirm Jarītāri’s courage and wisdom, while also articulating jyeṣṭha-dharma—the eldest must protect; if the elder lacks discernment, the younger cannot compensate. As the fire approaches (depicted with vivid epithets: seven-tongued, emaciated, licking flames), Vaiśaṃpāyana frames Jarītāri’s response: he offers stuti with folded hands. The hymns identify Agni as cosmic mediator—wind’s essence, water’s womb, sun-like rays, sustainer of beings, consumer and transformer of offerings, and cyclical agent of creation and reconstitution. The birds explicitly seek refuge, claiming no protector other than Agni. Agni responds that Droṇa’s words are brahman-like and recalls Mandapāla’s prior notification to spare the young; he invites a request. Droṇa petitions that predatory cats be placed into Agni’s jaws, removing the immediate threat. Agni assents, spares the birds, and continues to burn Khāṇḍava, fulfilling the broader narrative trajectory while honoring the negotiated protection.
Chapter Arc: खाण्डववन-दाह की योजना में अग्नि अपने पूर्व-पराभव का वृत्तान्त और बाधा का संकेत देता है—इन्द्र की वर्षा से वह बार-बार रोका गया है; अब उसे ऐसे सहायक चाहिए जो देव-वर्षा को भी निष्फल कर दें। → अग्नि ब्रह्मा के पास जाकर ‘यथान्याय’ सब निवेदन करता है; ब्रह्मा विचार कर उपाय बताता है कि उचित काल-क्षण और समर्थ मानव-वीर के सहारे ही खाण्डव दहेगा। उधर अर्जुन अपनी व्यावहारिक कठिनाइयाँ रखता है—उसके बाहुबल के अनुरूप धनुष नहीं, अक्षय बाणों का भार साधारण रथ नहीं ढो सकता, और कृष्ण के पराक्रम के तुल्य आयुध भी चाहिए। → अर्जुन सीधे लक्ष्य पर आता है: ‘भगवन्, ऐसा उपाय बताइये जिससे मैं इन्द्र की वर्षा को रोक सकूँ’—यानी देव-शक्ति के प्रतिरोध का संकल्प, और साथ ही दिव्य अस्त्र-शस्त्र/रथ/अश्व की माँग, ताकि अग्नि का कार्य सिद्ध हो। → अग्नि अर्जुन-कृष्ण की शर्तों और आवश्यकताओं को स्वीकारते हुए उन्हें ‘करणानि समर्थानि’ देने की दिशा में संवाद को स्थिर करता है—पुरुषार्थ वे करेंगे, साधन वह उपलब्ध कराएगा; इस प्रकार खाण्डव-दाह की तैयारी निर्णायक रूप से आगे बढ़ती है। → दिव्य साधनों का वास्तविक दान और इन्द्र-वर्षा के विरुद्ध प्रत्यक्ष प्रतिरोध अगले प्रसंग में फूटने को है—क्या मनुष्य-वीर देव-राज की वर्षा को रोक पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत खाण्डवदाहपर्वमें अग्निपराभवविषयक दो सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२२ ॥। ऑपनआक्राा बछ। अर: 2 त्रयोविशर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनका अग्निकी प्रार्थना स्वीकार करके उनसे दिव्य धनुष एवं रथ आदि माँगना वैशम्पायन उवाच स तु नैराश्यमापन्न: सदा ग्लानिसमन्वित: । पितामहमुपागच्छत् संक्रुद्धो हव्यवाहन:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາກ ອາດິປະຣະວະ ພາຍໃນຕອນເຜົາປ່າຂານດະວະ ບົດທີ 222 ອັນວ່າດ້ວຍ «ຄວາມພ່າຍແພ້ຂອງອັກນິ» ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. (222) ວາຍສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ— ເມື່ອປະສົບຄວາມລົ້ມເຫຼວ ພຣະອັກນິ (Havyavāhana) ກໍຕົກຢູ່ໃນຄວາມຫມົດຫວັງຢ່າງໜັກ ແລະຖືກກົດທັບດ້ວຍຄວາມເມື່ອຍລ້າຢູ່ເລື້ອຍໆ. ດ້ວຍຄວາມໂກດ ພຣະເທວະແຫ່ງໄຟໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພຣະປິຕາມະຫາ ພຣະພຣະຫມາ (Brahmā) ເພື່ອຂໍຄຳຊີ້ນຳໃນວິທີອອກຈາກຈຸດປະສົງທີ່ຖືກຂັດຂວາງນັ້ນ.
Verse 2
तच्च सर्व यथान्यायं ब्रह्मुणे संन्यवेदयत् । उवाच चैनं भगवान् मुहूर्त स विचिन्त्य तु,वहाँ उन्होंने ब्रह्माजीसे सब बातें यथोचित रीतिसे कह सुनायीं। तब भगवान् ब्रह्माजी दो घड़ीतक विचार करके उनसे बोले--
ພຣະອັກນິໄດ້ທູນລາຍງານທຸກຢ່າງແກ່ພຣະພຣະຫມາຢ່າງຖືກຕ້ອງແລະເໝາະສົມ. ແລ້ວພຣະພຣະຫມາ ຜູ້ມີພຣະພາກ ໄດ້ຄິດພິຈາລະນາຢູ່ຊົ່ວຄາວ ແລະຈຶ່ງກ່າວກັບພຣະອັກນິ—ຊີ້ວ່າເລື່ອງນີ້ຕ້ອງອາໄສການຕັດສິນຢ່າງລະມັດລະວັງກ່ອນຈະຕອບກັບ.
Verse 3
उपाय: परिदृष्टो मे यथा त्वं धक्ष्यसेडनघ । कालं च कंचित् क्षमतां ततस्त्वं धक्ष्यसेडनल
ວາຍສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ— “ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ, ຂ້າໄດ້ເຫັນອຸບາຍທີ່ເຈົ້າຈະສາມາດເຜົາປ່າຂານດະວະໄດ້ແລ້ວ. ແຕ່ເຈົ້າຈົ່ງອົດທົນ ແລະຄອຍຖ້າອີກຊົ່ວເວລາໜຶ່ງ; ແລ້ວຈຶ່ງ, ໂອ ອະນະລະ (Anala), ເຈົ້າຈະສາມາດຈຸດໄຟໃຫ້ຂານດະວະລຸກໄໝ້ໄດ້.”
Verse 4
भविष्यत: सहायौ ते नरनारायणौ तदा । ताभ्यां त्वं सहितो दावं धक्ष्यसे हव्यवाहन,“हव्यवाहन! उस समय नर और नारायण तुम्हारे सहायक होंगे। उन दोनोंके साथ रहकर तुम उस वनको जला सकोगे”
ວາຍສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ— “ໃນການເວລາຂ້າງໜ້າ, ນະຣະ ແລະ ນາຣາຍະນະ (Nara–Nārāyaṇa) ຈະເປັນຜູ້ຊ່ວຍເຈົ້າ. ໂອ ຮະວຽວາຫະນະ (Havyavāhana), ເມື່ອເຈົ້າຮ່ວມກັບທັງສອງນັ້ນ ເຈົ້າຈະສາມາດເຜົາປ່ານັ້ນໄດ້.”
Verse 5
एवमस्त्विति त॑ वल्निब्रह्याणं प्रत्यभाषत । सम्भूतौ तौ विदित्वा तु नरनारायणावृषी
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໃຫ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ» ເຂົາໄດ້ຕອບກັບພຣະພຣະຫມາ ແລະ ອັກນິ. ຫຼັງຈາກເວລາຜ່ານໄປດົນນານ ເມື່ອອັກນິຮູ້ວ່າ ລະສີສອງອົງ ນະຣະ ແລະ ນາຣາຍະນະ ໄດ້ເກີດລົງມາ (ອະວະຕານໃນໂລກມະນຸດ) ກໍໄດ້ລະລຶກເຖິງຖ້ອຍຄໍາເກົ່າຂອງພຣະພຣະຫມາ; ແລະ—ໂອ ພຣະຣາຊາ—ຈຶ່ງໄປຫາພຣະພຣະຫມາອີກຄັ້ງໜຶ່ງ.
Verse 6
कालस्य महतो राजंस्तस्य वाक्यं स्वयम्भुव: । अनुस्मृत्य जगामाथ पुनरेव पितामहम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຫຼັງຈາກເວລາອັນຍາວນານຜ່ານໄປ, ເມື່ອລະລຶກເຖິງຖ້ອຍຄໍາຂອງຜູ້ເກີດດ້ວຍຕົນເອງ (ພຣະພຣະຫມາ) ແລ້ວ, ລາວກໍໄດ້ໄປຫາພິຕາມະຫະ (ພຣະພຣະຫມາ) ອີກຄັ້ງ. ນັ້ນໝາຍຄວາມວ່າ ຄໍາສັ່ງອັນເທວະດາທີ່ເຄີຍມີກ່ອນ ຖືກລະລຶກໃນຍາມຄວນ ແລະ ການກະທໍາກໍເກີດຂຶ້ນຕາມນັ້ນ.
Verse 7
अब्रवीच्च तदा ब्रह्मा यथा त्वं धक्ष्यसेडनल । खाण्डवं दावमद्यैव मिषतो5स्य शचीपते:,उस समय ब्रह्माजीने कहा--'अनल! अब जिस प्रकार तुम इन्द्रके देखते-देखते अभी खाण्डववन जला सकोगे, वह उपाय सुनो
ໃນເວລານັ້ນ ພຣະພຣະຫມາ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ອະນະລະ (ໄຟ)! ຈົ່ງຟັງວິທີທີ່ເຈົ້າຈະສາມາດເຜົາປ່າຂານຑະວະ—ໃນມື້ນີ້ເທົ່ານັ້ນ—ໃນຂະນະທີ່ ສະຈີປະຕິ (ອິນທຣະ) ກໍາລັງເບິ່ງຢູ່».
Verse 8
नरनारायणोौ यौ तौ पूर्वदेवी विभावसो । सम्प्राप्ती मानुषे लोके कार्यार्थ हि दिवौकसाम्,“विभावसो! आदिदेव नर और नारायण मुनि इस समय देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये मनुष्यलोकमें अवतीर्ण हुए हैं
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ວິພາວະສຸ (ອັກນິ)! ລະສີເທວະດາບູຮານສອງອົງ—ນະຣະ ແລະ ນາຣາຍະນະ—ບັດນີ້ໄດ້ມາຮອດໂລກມະນຸດ ເພື່ອສໍາເລັດພາລະກິດຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ».
Verse 9
अर्जुन वासुदेवं च यौ तौ लोको5भिमन्यते । तावेतौ सहितावेहि खाण्डवस्य समीपत:,“वहाँके लोग उन्हें अर्जुन और वासुदेवके नामसे जानते हैं। वे दोनों इस समय खाण्डववनके पास ही एक साथ बैठे हैं
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ສອງອົງນັ້ນ ທີ່ຊາວໂລກຮູ້ຈັກໃນນາມ ອາຣຈຸນ ແລະ ວາສຸເທວະ—ຈົ່ງຮູ້ໄວ້ວ່າ ບັດນີ້ທັງສອງຢູ່ຮ່ວມກັນ ນັ່ງຢູ່ໃກ້ປ່າຂານຑະວະ».
Verse 10
तौ त्वं याचस्व साहाय्ये दाहार्थ खाण्डवस्य च । ततो थक्ष्यसि त॑ दावं रक्षितं त्रिदशैरपि
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເຈົ້າຈົ່ງໄປຂໍຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອຈາກສອງຄົນນັ້ນ ໃນການເຜົາປ່າຂານດະວະ. ແລ້ວເຈົ້າຈະສາມາດເຜົາປ່ານັ້ນໃຫ້ມອດໄດ້ ແມ່ນແຕ່ຖືກປົກປ້ອງໂດຍເທວະທັງສາມສິບ ນຳໂດຍພຣະອິນທຣາ».
Verse 11
तौ तु सत्त्वानि सर्वाणि यत्नतो वारयिष्यत: । देवराजं च सहितौ तत्र मे नास्ति संशय:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ວິລະຊົນສອງຄົນນັ້ນ ເມື່ອຮ່ວມແຮງກັນ ຈະພາກພຽນຢ່າງເຕັມທີ່ ກັ້ນຂວາງສັດມີຊີວິດທັງປວງໃນປ່າ; ແລະຍັງຈະກ້າປະຈັນໜ້າກັບພຣະອິນທຣາ ຈອມເທວະ. ຂ້ອຍບໍ່ສົງໄສເລີຍ».
Verse 12
एतच्छुत्वा तु वचन त्वरितो हव्यवाहनः । कृष्णपार्थावुपागम्य यमर्थ त्वभ्यभाषत
ເມື່ອໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ຮະວະຍະວາຫະນະ (ພຣະອັກນິ) ກໍຮີບຮ້ອນໃນທັນທີ. ພຣະອົງເຂົ້າໄປຫາ ກຣິສນະ ແລະ ປາຣຖະ (ອາຣຊຸນ) ແລ້ວກ່າວເຖິງເຫດຜົນທີ່ພຣະອົງມາ.
Verse 13
त॑ ते कथितवानस्मि पूर्वमेव नृपोत्तम | तच्छुत्वा वचन त्वग्नेर्बीभत्सुर्जातवेदसम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດ, ຂ້ອຍໄດ້ເລົ່າເລື່ອງນີ້ໃຫ້ເຈົ້າຟັງແຕ່ກ່ອນແລ້ວ. ເມື່ອໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄຳຂອງພຣະອັກນິ ບີພັດສຸ (ອາຣຊຸນ) ຈຶ່ງກ່າວຕໍ່ ຊາຕະເວດະສະ (ເທວະໄຟ) ດ້ວຍຖ້ອຍຄຳທີ່ເໝາະກັບເວລານັ້ນ».
Verse 14
अब्रवीन्नपशार्दूल तत्कालसदृशं वच: । दिधक्षुं खाण्डवं दावमकामस्य शतक्रतो:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ເສືອໃນຫມູ່ມະນຸດ, ລາວໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄຳທີ່ເໝາະກັບເວລານັ້ນ—ເຖິງຄວາມປາດຖະໜາຈະເຜົາປ່າຂານດະວະໃຫ້ເປັນໄຟປ່າ ແມ່ນແຕ່ ຊາຕະກຣະຕຸ (ພຣະອິນທຣາ) ບໍ່ພໍໃຈກໍຕາມ».
Verse 15
अजुन उवाच उत्तमास्त्राणि मे सन्ति दिव्यानि च बहूनि च । यैरहं शक्नुयां योद्धुमपि वज्धरान् बहून्
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າມີອາວຸດອັນປະເສີດ ແລະອາວຸດທິບຫຼາຍຢ່າງ. ດ້ວຍອາວຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າສາມາດຮົບໄດ້ ແມ່ນແຕ່ກັບຜູ້ຖືວັດຊຣະຫຼາຍຄົນ»។
Verse 16
धनुर्मे नास्ति भगवन् बाहुवीर्येण सम्मितम् । कुर्वतः समरे यत्नं वेगं यद् विषहेन्मम,परंतु मेरे पास मेरे बाहुबलके अनुरूप धनुष नहीं है, जो समरभूमिमें युद्धके लिये प्रयत्न करते समय मेरा वेग सह सके
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ມີຄັນທະນູທີ່ສົມກັບພະລັງແຂນຂອງຂ້າພະເຈົ້າ—ຄັນທະນູທີ່ຈະອົດທົນຕໍ່ແຮງແລະຄວາມໄວຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າອອກແຮງໃນສົງຄາມ»។
Verse 17
शरैश्व मे<र्थों बहुभिरक्षयै: क्षिप्रमस्यत: । न हि वोढुं रथ: शक्त: शरान् मम यथेप्सितान्
«ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ເພື່ອຍິງລູກສອນຢ່າງວ່ອງໄວບໍ່ຂາດສາຍ ຂ້າພະເຈົ້າຈໍາເປັນຕ້ອງມີລູກສອນຈໍານວນຫຼາຍທີ່ບໍ່ຮອດສິ້ນ. ແລະຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ມີລົດຮົບທີ່ແຂງແຮງພໍ ເພື່ອຂົນລູກສອນຕາມທີ່ຂ້າພະເຈົ້າປາດຖະໜາ»។
Verse 18
अश्वांश्व दिव्यानिच्छेयं पाण्डुरान् वातरंहस: । रथं च मेघनिर्घोष॑ सूर्यप्रतिमतेजसम्
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າປາດຖະໜາມ້າທິບສີຂາວ ທີ່ໄວດັ່ງລົມ; ແລະລົດຮົບທີ່ຄໍາຮ້ອງກັງວານດັ່ງເມກຟ້າຮ້ອງ ແລະສະຫວ່າງໄສດັ່ງດວງອາທິດ»។
Verse 19
तथा कृष्णस्य वीर्येण नायुधं विद्यते समम् । येन नागान् पिशाचांश्व निहन्यान्माधवो रणे
«ແລະກໍບໍ່ມີອາວຸດໃດທີ່ເທົ່າທຽມກັບພະລັງວິລະຂອງກຣິດສະນາ; ບໍ່ມີອາວຸດທີ່ມາດະວະຈະໃຊ້ໃນສົງຄາມ ເພື່ອປະຫານນາກາ ແລະປິສາດ»។
Verse 20
उपायं कर्मसिद्धौ च भगवन् वक्तुमहसि । निवारयेयं येनेन्द्रं वर्षमाणं महावने,भगवन्! इस कार्यकी सिद्धिके लिये जो उपाय सम्भव हो, वह मुझे बताइये, जिससे मैं इस महान् वनमें जल बरसाते हुए इन्द्रको रोक सकूँ
ອາຣຈຸນກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງຜູ້ປະເສີດ, ຂໍພຣະອົງບອກວິທີໃຫ້ວຽກນີ້ສຳເລັດ—ດ້ວຍກົນອຸບາຍໃດຂ້ອຍຈຶ່ງຈະຢັບຢັ້ງອິນທຣາ ຜູ້ກຳລັງປະພອຍຝົນໃສ່ປ່າໃຫຍ່ນີ້?»
Verse 21
पौरुषेण तु यत् कार्य तत् कर्तारौ स्व पावक । करणानि समर्थानि भगवन् दातुमहसि
ອາຣຈຸນກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອັກນິ, ຜູ້ຊຳລະພວກເຮົາ, ສິ່ງໃດທີ່ສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍກຳລັງຄວາມພາກພຽນຂອງມະນຸດ ພວກເຮົາສອງຄົນພ້ອມຈະເຮັດ. ແຕ່ໂອ ພຣະອົງຜູ້ປະເສີດ, ພຣະເທວະແຫ່ງໄຟ, ຂໍພຣະອົງປະທານເຄື່ອງມື ແລະ ອຸປະກອນອັນສາມາດ ທີ່ຈຳເປັນສຳລັບການນັ້ນ»
Verse 223
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि अर्जुनाग्निसंवादे त्रयोविंशत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາກ «ອາດິປະຣະວະ» ໃນຕອນ «ການເຜົາປ່າຄານຑະວະ» ບົດທີ 223 ອັນກ່າວເຖິງການສົນທະນາລະຫວ່າງ ອາຣຈຸນ ແລະ ອັກນິ ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງແຕ່ນີ້.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond ethically and effectively to unavoidable crisis: whether to panic and lose discernment or to exercise foresight, assume protective responsibility (especially as the eldest), and seek refuge through appropriate, truthful, and purposeful speech.
The chapter teaches apramāda (non-negligence): preparedness and wakeful intelligence reduce suffering during adversity. It also affirms that leadership is protective service, and that calibrated speech (stuti/petition) can mediate outcomes even when facing overwhelming forces.
No explicit phalaśruti is stated. The meta-commentary is implicit in the frame: Vaiśaṃpāyana’s narration positions the episode as an instructive exemplar of dharma under pressure—how prior commitments, right praise, and clear requests shape a constrained but meaningful resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.