Agni Purana — Kosha, Shloka 26

Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि

Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders

Devanagari script

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

Transliteration

asannikṛṣtārthajñānaṃ śabdāddhi śābdamīritaṃ sādṛśyadarśanāttulye buddhiḥ syādupamānakaṃ

Translation

ຄວາມຮູ້ກ່ຽວກັບວັດຖຸທີ່ບໍ່ປາກົດຕໍ່ອິນທຣີໂດຍກົງ ແຕ່ເກີດຈາກຖ້ອຍຄຳ ຖືກປະກາດວ່າເປັນ “ສັບດະ (śabda-pramāṇa)” ຫຼືພະຍານດ້ວຍຄຳເວົ້າ. ແລະຈາກການເຫັນຄວາມຄ້າຍຄື ຈຶ່ງເກີດປັນຍາຮູ້ວ່າສິ່ງໜຶ່ງເທົ່າທຽບກັບອີກສິ່ງໜຶ່ງ—ນີ້ແມ່ນ “ອຸປະມານະ (upamāna-pramāṇa)”.

Word by Word

• असन्निकृष्टार्थज्ञानम्: knowledge of a non-proximate (remote) object
• असन्निकृष्टार्थज्ञानम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असन्निकृष्ट + अर्थ + ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-प्रधान-तत्पुरुष (असन्निकृष्टस्य अर्थस्य ज्ञानम्)

• शब्दात्: from words/sound
• शब्दात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• हि: indeed; for
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: indeed/for)

• शाब्दम्: verbal; arising from words
• शाब्दम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शाब्द (प्रातिपदिक; शब्द + अण् तद्धित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• ईरितम्: is stated/called
• ईरितम्: Kriyāviśeṣaṇa/Predicative (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: ईर् (धातु) → ईरित (कृदन्त, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• सादृश्यदर्शनात्: from seeing similarity
• सादृश्यदर्शनात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: सादृश्य + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सादृश्यस्य दर्शनात्)

• तुल्ये: in/with the similar (object)
• तुल्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तुल्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (locative)

• बुद्धिः: cognition; understanding
• बुद्धिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्यात्: would be; is
• स्यात्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• उपमानकम्: analogy; comparison (upamāna)
• उपमानकम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपमानक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Lord Agni (in discourse to the sage Vasiṣṭha)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: शब्दाद्धि = शब्दात् + हि; शाब्दमीरितं = शाब्दम् + ईरितम्; सादृश्यदर्शनात्तुल्ये = सादृश्यदर्शनात् + तुल्ये; स्यादुपमानकं = स्यात् + उपमानकम्.

Characters & Entities

• Śabda-pramāṇa
• Upamāna-pramāṇa

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

It gives technical definitions from pramāṇa-śāstra: śabda-pramāṇa (valid knowledge from authoritative words) and upamāna-pramāṇa (valid knowledge arising from recognizing similarity).

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

By incorporating Nyāya-style epistemology alongside ritual and devotional material, the Agni Purana functions as a compendium that preserves philosophical tools for interpreting scripture, instruction, and worldly knowledge.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

It legitimizes learning dharma through trustworthy teachings (śabda) and careful discernment (upamāna), supporting right understanding that guides correct practice and reduces error in religious and ethical life.