Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Ayurveda, Shloka 16

Chapter 290 — गजशान्तिः

Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite

श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः

śrīgajastvaṃ kṛto rājñā bhavānasya gajāgraṇīḥ prabhūrmālyāgrabhaktaistvāṃ pūjayiṣpati pārthivaḥ

ພະຣາຊາໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງເຈົ້າເປັນ «ສີຣີກະຊະ» ຊ້າງຫຼວງອັນເປັນມງຄົດ; ເຈົ້າແມ່ນຜູ້ນໍາໃນບັນດາຊ້າງທັງປວງ. ກະສັດນັ້ນຈະບູຊາເຈົ້າດ້ວຍພວງມາລາ ແລະ ອາຫານບູຊາອັນຄັດສັນ.

श्रीगजःthe auspicious elephant (Śrīgaja)
श्रीगजः:
सम्बोधन/कर्तृ-निर्देश (कर्ता-संबन्ध/कर्ता)
TypeNoun
Rootश्रीगज (प्रातिपदिक) = श्री + गज
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारय-समास (श्रीमान् गजः)
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
कृतःmade/appointed
कृतः:
कर्तृ-सम्बन्ध (कर्मणि प्रयोगे कर्ता-निर्देशः)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formकृ-धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि-भावः (made/appointed)
राज्ञाby the king
राज्ञा:
करण/कर्तृ (करण/Instrument; agent in passive sense)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
भवान्your honour (you)
भवान्:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootभवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; आदरार्थे द्वितीयपुरुषार्थ-प्रयोगः
अस्यof this (king)
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
गजाग्रणीःleader of elephants
गजाग्रणीः:
प्रेडिकेट-नाम (विशेष्य/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootगजाग्रणी (प्रातिपदिक) = गज + अग्रणी
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (गजानाम् अग्रणीः)
प्रभुःlord/master
प्रभुः:
प्रेडिकेट-नाम (विशेष्य/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
माल्याग्रभक्तैःby devotees bearing garlands (in front)
माल्याग्रभक्तैः:
करण (Instrument/means)
TypeNoun
Rootमाल्याग्रभक्त (प्रातिपदिक) = माल्य + अग्र + भक्त
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; तत्पुरुष-समास (माल्यस्य अग्रे भक्ताः / अग्रे-भक्ताः)
त्वाम्you
त्वाम्:
कर्म (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
पूजयिष्यतिwill worship
पूजयिष्यति:
क्रिया (Verb/action)
TypeVerb
Rootपूज् (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
पार्थिवःthe king
पार्थिवः:
कर्ता (कर्तृ/Subject)
TypeNoun
Rootपार्थिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Lord Agni (traditional narrator of the Agni Purana, instructing a sage such as Vasiṣṭha in the frame narration)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes: श्रीगजस्+त्वम्→श्रीगजस्त्वम्; प्रभुः+माल्याग्रभक्तैः→प्रभूर्माल्याग्रभक्तैः (विसर्ग-रेफ); भक्तैः+त्वाम्→भक्तैस्त्वाम्; राजान्+आहवे (अगले श्लोक में) जैसे संधि-प्रकार समान।

P
Pārthiva (the king)
Ś
Śrī-gaja (royal elephant)
G
Gajāgraṇī (elephant-chief)

FAQs

It describes a courtly protocol: the king formally appoints an elephant as the chief (gajāgraṇī/śrī-gaja) and then honours it through pūjā using garlands and select food offerings.

Beyond theology, it preserves practical statecraft—how royal institutions manage and ceremonially recognize key assets like war/processional elephants—showing the Purana’s coverage of governance, etiquette, and applied animal management.

By prescribing respectful pūjā to a royal elephant, it frames righteous rule as compassionate and dharmic stewardship; honouring dependents and royal instruments of duty is presented as merit-generating conduct for a ruler.