Adhyaya 65: Vamana’s Three Steps and the Binding of Bali

Verse 6

ततो ऽब्रवीत् सुरश्रेष्ठो दैत्यराजानमव्ययः विहस्य सुचिरं कालं भरद्वाजमवेक्ष्य च

ಅನಂತರ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವ್ಯಯ ಪ್ರಭು ಬಹುಕಾಲ ನಗುತ್ತಾ, ಭರದ್ವಾಜನನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು ದೈತ್ಯರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು।

Verse 7

गुरोर्मदीयस्य गुरुस्तस्यास्त्यग्निपरिग्रहः न स धारयते भूम्यां पारक्यां जातवेदसम्

ನನ್ನ ಗುರುವಿನ ಗುರು ಅಗ್ನಿಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ಪರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಾತವೇದಸ—ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯನ್ನು—ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 8

तदर्थमभियाच्ऽहं मम दानवपार्थिव मच्छरीरप्रमाणेन देहि राजन् पदत्रयम्

ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಓ ದಾನವಪಾರ್ಥಿವ, ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ—ಓ ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ದೇಹಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ಅಳೆದು ನನಗೆ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿರಿ।

Verse 9

सुरारेर्वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्यामवेक्ष्य च बाणं च तनयं वीक्ष्य इदं वचनमब्रवीत्

ದೇವಶತ್ರುವಿನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಗ ಬಾಣನನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು।

Verse 10

न केवलं प्रमाणेन वामनो ऽयं लघुः प्रिये येन क्रमत्रयं मौर्ख्याद् याचते बुद्धितो ऽपि च

ಪ್ರಿಯೆ, ಈ ವಾಮನನು ಕೇವಲ ದೇಹಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ಚಿಕ್ಕವನು’ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಮೂರ್ಖತನದಿಂದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಲಿ।

Verse 11

प्रयो विधाताल्पधियां नराणां बहिष्कृतानां च महानुभाग्यैः धनादिकं भूरि न वै ददाति यथेह विष्णोर्न बहुप्रयासः

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಧಾತ (ದೈವ) ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯ ನರರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತರಾದವರಿಗೆ ಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತರಿಗೇ ಮಹಾಸಂಪತ್ತು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ—ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದಂತೆ।

Verse 12

न ददाति विधिस्तस्य यस्य भाग्यविपर्ययः मयि दातरि यश्चायमद्य याचेत् पदत्रयम्

ಯಾರ ಭಾಗ್ಯವು ವಿಪರೀತಗೊಂಡಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ವಿಧಿ (ದೈವ) ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಾನು ದಾತನಾಗಿರುವಾಗ ಈತ ಇಂದು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 13

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा भूयो ऽप्युवाचाथ हरिं दनूजः याचस्व विष्णो गजवाजिभूमिं दासीहिरण्यं यदभीप्सितं च

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ದಾನವನು ಮತ್ತೆ ಹರಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು—“ಓ ವಿಷ್ಣು! ಭೂಮಿ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು, ದಾಸಿಯರು, ಹಿರಣ್ಯ—ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನೆಲ್ಲ ಯಾಚಿಸು।”

Verse 14

भवान् याचयिता विष्णो अहं दाता जगत्पतिः दातुर्याचयितुर्लज्जा कथं न स्यात् पदत्रये

ಓ ವಿಷ್ಣು! ನೀನು ಯಾಚಕ, ನಾನು ದಾತ, ಓ ಜಗತ್ಪತೇ. ಕೇವಲ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ದಾನದಲ್ಲಿ ದಾತನಿಗೂ ಯಾಚಕನಿಗೂ ಲಜ್ಜೆ ಹೇಗೆ ಇರದೆ ಇರಬಹುದು?

Verse 15

रसातलं वा वृथिवीं भुवं नाकमथापि वा एतभ्यः कतमं दद्यां स्थानं याचस्व वामन

ರಸಾತಲವೋ, ಭೂಮಿಯೋ, ಭುವಲೋಕವೋ, ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗವೋ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಾನು ಕೊಡಲಿ? ಓ ವಾಮನ! ಒಂದು ಸ್ಥಾನ/ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸು।

Verse 16

वामन उवाच गजाश्वभूहिरण्यादि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् एतावता त्वहं चार्थी देहि राजन् पदत्रयम्

ವಾಮನನು ಹೇಳಿದನು—ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಿ. ನಾನು ಮಾತ್ರ ಇಷ್ಟೇ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ—ಓ ರಾಜನೇ, ನನಗೆ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡು.

Verse 17

इत्येवमुक्ते वचने वामनेन महासुरः बलिर्भृङ्गारमादाय ददौ विष्णोः क्रमत्रयम्

ವಾಮನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಮಹಾಸುರ ಬಲಿಯು ಭೃಂಗಾರವನ್ನು (ದಾನಜಲಪಾತ್ರ) ಹಿಡಿದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ದಾನವನ್ನು ನೀಡಿದನು.

Verse 18

पाणौ तु पतिते तोये दिव्यं रूपं चकार ह त्रैलोक्यक्रमणार्थाय बहुरूपं जगन्मयम्

ಆದರೆ ನೀರು ಕೈಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಲು ಅವನು ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು—ಬಹುರೂಪಿ, ಜಗನ್ಮಯನಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದವನು.

Verse 19

पद्भ्यां भूमिस्तथा जङ्घे नभस्त्रैलोक्यवन्दितः सत्यं तपो जानुयुग्मे ऊरुभ्यां मेरुमन्दरौ

ಅವನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ, ಜಂಘೆಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳು, ಮತ್ತು ಊರುಗಳಿಂದ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಂದಿತವಾದ ಆಕಾಶವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಜಾನುಯುಗ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿವೆ; ಊರುಗಳಿಂದ ಮೇರೂ ಮತ್ತು ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾದವು.

Verse 20

विश्वेदेवा कटीभागे मरुतो वस्तिशीर्षगाः लिङ्गे स्थितो मन्मथश्च वृषणाभ्यां प्रजापतिः

ಕಟಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇದೇವರು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ; ವಸ್ತಿಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮರುತರು. ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥ (ಕಾಮದೇವ) ಅಧಿಷ್ಠಿತನು; ವೃಷಣದ್ವಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಸ್ಥಿತ/ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 21

कुक्षिभ्यामर्णवाः सप्त जठरे भुवनानि च वलिषु त्रिषु नद्यश्च यज्ञास्तु जठरे स्थिताः

ಅವರ ಎರಡು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಿಂದ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು; ಜಠರದಲ್ಲಿ ಭುವನಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಜಠರದ ಮೂರು ಮಡಚುಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು; ಯಜ್ಞಗಳೂ ಜಠರದಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ.

Verse 22

इष्टापूर्तादयः सर्वाः क्रियास्तत्र तु संस्थिताः पृष्ठस्था वसवो देवाः स्कन्धौ रुद्रैरधिषठितौ

ಇಷ್ಟ‑ಪೂರ್ತಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ. ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ವಸು ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎರಡೂ ಭುಜಸಂಧಿಗಳು ರುದ್ರರಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ.

Verse 23

बाहवश्च दिशः सर्वा वसवो ऽष्टौ करे स्मृताः हृदये संस्थितो ब्रह्मा कुलिशो हृदयास्थिषु

The arms are all the directions. The eight Vasus are remembered as being in the hands. Brahmā is stationed in the heart; and the thunderbolt (vajra) is in the bones of the heart.

Verse 28

शिखायां देवदेवस्य ध्रुवो राजा न्यषीदत तारका रोमकूपेभ्यो रोमाणि च महर्षयः

{"scene_description": "An ascetic woman, alarmed, steps out from the inner part of a house while a venerable brahmana notices an infant suddenly present, suggesting a miraculous or ominous arrival.", "primary_figures": ["tapasvinī (ascetic woman)", "brāhmaṇaśreṣṭha (foremost brahmana)", "śiśu (infant)"], "setting": "Interior threshold of a modest house near a sacred tirtha; dim light, ritual austerity objects nearby.", "color_palette": ["earth brown", "smoke gray", "lamp gold", "cloth white", "shadow blue"], "tanjore_prompt": "South Indian Tanjore style, gold-leaf highlights, a brahmana with sacred thread and a frightened ascetic woman at a house threshold, an infant on the floor, temple-like aura, intricate jewelry minimal, warm lamp glow, ornate border", "pahari_prompt": "Pahari miniature, soft pastels, domestic courtyard threshold, ascetic woman stepping out in alarm, elderly brahmana gazing at an infant, delicate linework, gentle hills hinted in background, narrative suspense", "kerala_mural_prompt": "Kerala mural style, bold outlines, flat natural pigments, interior doorway scene with tapasvinī and brahmana, infant as focal point with subtle halo, traditional mural ornamentation", "pattachitra_prompt": "Odisha pattachitra scroll style, strong black outlines, patterned textiles, house threshold scene with ascetic woman and brahmana, infant centered, decorative floral borders, folk narrative clarity"}

Verse āviśya: having entered/possessed; dharmiṣṭha: most righteous, exemplary in dharma; bhāvyaṃ: what is to be effected/what must happen; bhūta: a being (spirit/entity; also ‘elemental being’), here implying an occult agent; sāmpratam: now, at present; chalayitum: to deceive, delude, trick; surūpī: handsome, fair-formed; bhuvi saṃsthitaḥ: established/standing on the earth (in the human realm)

भूमिं विक्रममाणस्य महारूपस्य तस्य वै दक्षिणो ऽभूत् स्तनश्चन्द्रः सूर्यो ऽभूदथ चोत्तरः नक्षश्चाक्रमतो नाभिं सूर्येन्दू सव्यदक्षिणौ

As that great-formed one strode across the earth, his right breast became the Moon, and then his left breast became the Sun. As he advanced, the navel became the constellation(s); and the Sun and Moon stood to his left and right.

Verse 31

द्वितीयेन क्रमेणाथ स्वर्महर्जनतापसाः क्रान्तार्धार्धेन वैराजं मध्येनापूर्यताम्बरम्

ಆಮೇಲೆ ಎರಡನೆಯ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗ, ಮಹರ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ತಪೋಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು; ಮತ್ತು ಆ ಕ್ರಮದ ಅರ್ಧಭಾಗದಿಂದ ವೈರಾಜ (ವಿರಾಜಾ) ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಮಧ್ಯಲೋಕವನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿದನು।

Verse 32

ततः प्रतापिना ब्रह्मन् बृहद्विष्ण्वङ्घ्रिणाम्बरे ब्रह्माण्डोदरमाहत्य निरालोकं जगाम ह

["Śravaṇa (hearing) as a primary bhakti limb", "Hari-kathā as amṛta (nectar)", "Inner purification (vimala) and receptivity", "Joy (prahṛṣṭa-manas) as a sign of spiritual assimilation", "Crossing durgati through devotion"]

Verse 33

विश्वाङ्घ्रिणा प्रसरता कटाहो भेदितो बलान् कुटिला विष्णुपादे तु समेत्य कुटिला ततः

ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪಾದವು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ ಬಲದಿಂದ ‘ಕಟಾಹ’ ಭೇದಿತವಾಯಿತು; ಮತ್ತು ‘ಕುಟಿಲಾ’ ನದಿ ವಿಷ್ಣುಪಾದವನ್ನು ಸೇರಿ ನಂತರ ‘ಕುಟಿಲಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು।

Verse 34

तस्या विष्णुपदीत्येवं नामाख्यातमभून्मुने तथा सुरनदीत्येवं तामसेवन्त तापसाः भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः

ಓ ಮುನಿಯೇ, ಹೀಗೆ ಅವಳ ಹೆಸರು ‘ವಿಷ್ಣುಪದಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸುರನದಿ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ತಪಸ್ವಿಗಳು ಧರ್ಮಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವಳ ತೀರಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭಗವಂತನು, ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗದ ಮೂರನೆಯ ಕ್ರಮದತ್ತ ಮುಂದಾದನು।

Verse 35

समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत् प्रस्फुरिताधरः ऋमाद् भवति दैत्येन्द्र बन्धनं घोरदर्शनम् त्वं पूरय पदं तन्मे नो चेद् बन्धं प्रतीच्छ भोः

ಬಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕೆಳ ತುಟಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, (ಭಗವಂತನು) ಹೇಳಿದರು— “ಓ ದೈತ್ಯೇಂದ್ರಾ! ಈ ಋಣಭಂಗದಿಂದ ಭಯಾನಕ, ಘೋರದರ್ಶನ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಆ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಓ ಮಹಾಶಯ, ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು।”

Verse 36

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा विहस्याथ बलेः सुतः बाणः प्राहामरपतिं वचनं हेतुसंयुतम्

ಮುರಾರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲಿಯ ಪುತ್ರ ಬಾಣನು ನಗುತ್ತಾ ಅಮರಾಧಿಪತಿಗೆ ಕಾರಣಸಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

Verse 38

बाण उवाच कृत्वा महीमल्पतरां जगत्पते स्वायंभुवादिभुवनानि वै षट् कथं बलिं प्रार्थयसे सुविस्तृतां यां प्राग्भवान् नो विपुलामथाकरोत् // वम्प्_65.37 विभो सही यावतीयं त्वयाद्य सृष्टचा समेता भुवनान्तरालैः दत्ता च तातेन हि तावतीयं किं वाक्छलेनैष निबध्यते ऽद्य

ಬಾಣನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಜಗತ್ಪತೇ! ಸ್ವಾಯಂಭುವಾದಿ ಆರು ಭುವನಗಳಿದ್ದರೂ ನೀನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಲ್ಪಮಾಡಿದೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನೇ ಹಿಂದೆ ಅಪಾರಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾವಿಸ್ತಾರ ದಾನವನ್ನು ಬಲಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಬೇಡುತ್ತೀ? ಹೇ ವಿಭೋ! ಇಂದು ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಷ್ಟು—ಲೋಕಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅಂತರಾಳಗಳೊಡನೆ—ಅಷ್ಟನ್ನೇ ನನ್ನ ತಂದೆ ದಾನಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇಂದು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ?

Verse 39

या नैव शक्य भवता हि पूरितुं कथं वितन्याद् दितिजेश्वरो ऽसौ शक्तस्तु संपूजयितुं मुरारे प्रसीद मा बन्धनमादिशस्व

ನೀನು ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಲಾರದ ಆ ದಾನವನ್ನು ದಿತಿಜಾಧಿಪತಿ (ಬಲಿ) ಹೇಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಲ್ಲನು? ಆದರೂ, ಹೇ ಮುರಾರೇ, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಅವನ ಬಂಧನವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಡ.

Verse 40

प्रोक्तं श्रुतौ भवतापीश वाक्यं दानं पात्रे भवते सौख्यदायि देशे सुपुण्ये वरदे यच्च काले तच्चाशेषं दृश्यते चक्रपाणे

ಹೇ ಈಶ! ನೀನೇ ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಾಕ್ಯವೇ ಇದು: ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರೆಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನವು ಸುಖದಾಯಕ; ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ದಾನವು ವರಪ್ರದ. ಹೇ ಚಕ್ರಪಾಣೇ! ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

Verse 41

दानं भूमिः सर्वकामप्रदेयं भवान् पात्रं देवदेवो जितात्मा कालो ज्येष्ठामूलयोगे मृगाङ्गः कुरुक्षेत्रं पुण्यदेशं प्रसिद्धम्

ಭೂಮಿದಾನವು ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದ. ನೀನೇ ಪಾತ್ರ—ದೇವದೇವ, ಜಿತಾತ್ಮ. ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ-ಮೂಲ ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೂ ಚಂದ್ರನೂ (ಮೃಗಾಂಕ) ಅನುಕೂಲ. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುಣ್ಯದೇಶ.

Verse 42

किं वा देवो ऽस्मद्विधैर्बुद्धिहीनैः शिक्षापनीयः साधु वासाधु चैव स्वयं श्रुतीनामपि चादिकर्त्ता व्याप्य स्थितः सदसद् यो जगद् वै

ನಮ್ಮಂತಹ ಬುದ್ಧಿಹೀನರು ದೇವನಿಗೆ ಏನು ಬೋಧಿಸಬಲ್ಲರು—ಸಾಧು-ಅಸಾಧು ವಿವೇಕದಲ್ಲಿಯೂ? ಆತನೇ ವೇದಗಳಿಗೂ ಆದಿಕರ್ತ; ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಆತನೇ ಈ ಜಗತ್ತು, ಸತ್-ಅಸತ್ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 43

कृत्वा प्रमाणं स्वयसेव हीनं पदत्रयं याचितवान् भुवश्च किं त्वं न गृह्णासि जगत्त्रयं भो रूपेण लोकत्रयवन्दितेन

ನೀನು ಸ್ವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಭೂಮಿಯ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದೆ. ಹಾಗಾದರೆ, ಓ ಪ್ರಭೋ, ತ್ರಿಲೋಕವಂದಿತವಾದ ಆ ರೂಪದಿಂದ ನೀನು ಜಗತ್ತ್ರಯವನ್ನು ಏಕೆ ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ?

Verse 44

नात्राश्चर्यं यज्जगद् वै समग्रं क्रमत्रयं नैव पूर्णं तवाद्य क्रमेण त्वं लङ्घयितुं समर्थो लीलामेतां कृतवान् लोकनाथ

ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಜಗತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಡದಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ. ಓ ಲೋಕನಾಥ, ನೀನು ಒಂದೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಲಂಘಿಸಬಲ್ಲೆ; ಈ ತ್ರಿಪದಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಕೇವಲ ಲೀಲೆಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೆ.

Verse 45

प्रमाणहीनां स्वयमेव कृत्वा वसुंधरां माधव पद्मनाभ विष्णो न बध्नासि बलिं न दूरे प्रभुर्यदेवेच्छति तत्करोति

ಓ ಮಾಧವ, ಓ ಪದ್ಮನಾಭ, ಓ ವಿಷ್ಣು—ನೀನೇ ವಸುಂಧರೆಯನ್ನು ‘ಪ್ರಮಾಣಹೀನ’ ಅಂದರೆ ಅಪರಿಮೇಯವಾಗಿಸಿದೆಯಾದರೂ, ನೀನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ದೂರವೂ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಭು ಇಚ್ಛಿಸುವುದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 46

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्ते वचने बाणेन बलिसूनुना प्रोवाच भगवान् वाक्यमादिकर्त्ता जनार्दनः

ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಬಲಿಯ ಪುತ್ರ ಬಾಣನು ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡಿದ ನಂತರ, ಆದಿಕರ್ತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಜನಾರ್ದನನು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರವಾಗಿ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರು.

Verse 47

त्रिविक्रम उवाच यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेय साम्प्रतम् तेषां वैच हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಬಲಿವಂಶಜನೇ, ನೀನು ಈಗ ಹೇಳಿದ ವಚನಗಳಿಗೆ ಯುಕ್ತ ಕಾರಣಗಳೊಡನೆ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳು।

Verse 48

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया राजन् पदत्रयम् देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत् समनुष्ठितम्

ಹೇ ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ—‘ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ನನಗೆ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಅದೇ ವಿನಂತಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿದೆ।

Verse 49

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पितासुर प्रायच्छद् येन निःशङ्कं ममानन्तं क्रमत्रयम्

ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಅಸುರ ಬಲಿ ನನ್ನ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇನೇ? ಅವನೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ನನ್ನ ಅನಂತ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದನು।

Verse 50

सत्यं क्रमेण चैकेन क्रमेयं भूर्भुवादिकम् बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत् क्रमत्रयम्

ಸತ್ಯವೇ, ಒಂದೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಭೂಃ-ಭುವಃ ಮೊದಲಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಬಹುದಿತ್ತು; ಆದರೂ ಬಲಿಯ ಹಿತಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು।

Verse 51

तस्माद् यन्मम बालेय त्वत्पित्राम्बु करे महत् दत्तं तेनायुरेतस्य कल्पं यावद् भविष्यति

ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಬಲಿಪುತ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಜಲಸಹಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಆ ಮಹಾದಾನದಿಂದ ಅವನ ಆಯುಷ್ಯವು ಕಲ್ಪಪರ್ಯಂತ ಇರುವುದು।

Verse 52

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् सावर्णिके च संप्राप्ते बलिरिन्द्रो भविष्यति

ಹೇ ಬಾಣಾ! ಶ್ರಾದ್ಧದೇವನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮನ್ವಂತರವು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತು ಸಾವರ್ಣಿಕ ಮನ್ವಂತರವು ಬಂದಾಗ, ಬಲಿ ಇಂದ್ರನಾಗುವನು.

Verse 53

इत्थं प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

ಈ ರೀತಿ ಬಲಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಬಾಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ದಿವ್ಯ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಬಳಿಕ ಬಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳ ಸೌಮ್ಯ ವಚನಗಳನ್ನು ನುಡಿದನು.

Verse 54

श्रीभगवानुवाच आपूरणाद् दक्षिणाया गच्छ राजन् महाफलम् सुतलं नाम पातालं वस तत्र निरामयः

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ರಾಜನೇ! ಆಪೂರಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲವಿದೆ. ‘ಸುತಲ’ ಎಂಬ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡು; ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರಾಮಯನಾಗಿ ಇರುವುದು.

Verse 55

बलिरुवाच सुतले वसतो नाथ मम भोगाः कुतो ऽव्ययाः भविष्यन्ति तु येनाहं निवत्स्यामि निरामयः

ಬಲಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ನಾಥನೇ! ಸುತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಾಗ ನನ್ನ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಅಕ್ಷಯವಾಗುವವು? ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿರಾಮಯನಾಗಿ ವಾಸಿಸಬಲ್ಲೆನು.

Verse 56

त्रिविक्रम उवाच सुतलस्थस्य दैत्येन्द्र यानि भोगानि ते ऽधुना भिवष्यन्ति महार्हाणि तानि वक्ष्यामि सर्वशः

ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದೈತ್ಯೇಂದ್ರ! ಸುತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಾಗ ನಿನಗೆ ಈಗ ಲಭಿಸಲಿರುವ ಮಹಾರ್ಹ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 57

दानान्यविधित्तानि श्राद्धान्यश्रोत्रियाणि च तथाधीतान्यव्रतिभिर्दास्यन्ति भवतः फलम्

ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ದಾನಗಳು, ಶ್ರೋತ್ರಿಯರಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವ್ರತವಿಲ್ಲದವರಿಂದ ನಡೆದ ಪಠಣ/ಕರ್ಮಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮಿಗೆ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವವು।

Verse 58

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे द्वारप्रतिपदा नाम तव भावी महोत्सवः

ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಪುಣ್ಯೋತ್ಸವ ಸಂಭವಿಸುವುದು. ಶಕ್ರಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಯುವಾಗ ‘ದ್ವಾರಪ್ರತಿಪದಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿಮ್ಮ ಮಹೋತ್ಸವವು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದು।

Verse 59

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलङ्कृताः पुष्पदीपप्रदानेन अर्जयिष्यन्ति यत्नतः

ಅಲ್ಲಿ, ಓ ನರಶಾರ್ದೂಲ, ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಸುಲಂಕೃತರೂ ಆದ ಜನರು ಪುಷ್ಪ-ದೀಪ ಅರ್ಪಣೆಯಿಂದ ಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸುವರು।

Verse 61

तत्रोत्सवो सुख्यतमो भविष्यति दिवानिशं हृष्टजनाभिरामम् यथैव राज्ये भवतस्तु साम्प्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदी च // वम्प्_65.60 इत्येवमुक्त्वा मधुहा दितीश्वरं विसर्जयित्वा सुतलं सभार्यम् यज्ञं समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्भामरसंघजुष्टम्

{"bhagavata_parallel": "Bhāgavata Purāṇa 8.16–8.23 (devotional observances and honoring brāhmaṇas within Viṣṇu-vrata culture; broader Bhāgavata ethic of honoring bhāgavatas and brāhmaṇas).", "vishnu_purana_parallel": "Viṣṇu Purāṇa 3.8–3.12 (dharma and honoring brāhmaṇas as integral to Viṣṇu’s order).", "ramayana_connection": "General echo of rāma’s deference to brāhmaṇas and sages (e.g., honoring Vasiṣṭha/Viśvāmitra).", "mahabharata_echo": "Śānti/Anuśāsana Parva (brāhmaṇas as ‘devas on earth’ and worthy recipients).", "other_puranas": ["Padma Purāṇa (Hari’s pleasure through brāhmaṇa-bhakti)", "Nārada Purāṇa (bhakti expressed via honoring devotees and brāhmaṇas)"], "vedic_reference": "Śatapatha Brāhmaṇa (brāhmaṇa as ritual authority; sacral status of the brāhmaṇa in yajña-cosmos, general resonance)"}

Verse 63

स्वर्गं गते धातरि वासुदेवे शाल्वो ऽसुराणां महता बलेन कृत्वा पुरं सौभमिति प्रसिद्धं तदान्तरिक्षे विचचार कामात्

ಧಾತೃ (ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ) ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ಅಸುರರ ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಶಾಲ್ವನು ‘ಸೌಭ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಒಂದು ಪುರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾಮವಶದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿಸಿದನು।