Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 7

Devanagari script

निशाशेषे तु संप्राप्ते स पिपासासमाकुलः । निद्रालस्यसमोपेतः शय्यां त्यक्त्वा समुत्थितः

Transliteration

niśāśeṣe tu saṃprāpte sa pipāsāsamākulaḥ | nidrālasyasamopetaḥ śayyāṃ tyaktvā samutthitaḥ

Translation

ರಾತ್ರಿ ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ದಾಹದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ನಿದ್ರೆ-ಆಲಸ್ಯದಿಂದ ಭಾರಗೊಂಡು, ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದನು।

Word by Word

• निशाशेषे: at the end of the night
• निशाशेषे: Adhikarana (Time-locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निशा + शेष (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—निशायाः शेषः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• तु: but/then
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विशेष/विरोधार्थक

• संप्राप्ते: when (it) had arrived
• संप्राप्ते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: संप्राप्त (सम्+√प्राप् (धातु) + क्त)
• Form: कृत्प्रत्ययान्त (क्त-प्रत्यय), सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; पुंलिङ्गे निशाशेषे विशेषणम्; अर्थः—प्राप्ते (when it had come)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• पिपासासमाकुलः: distressed by thirst
• पिपासासमाकुलः: Karta (Subject qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पिपासा + समाकुल (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—पिपासया समाकुलः (तृतीया-तत्पुरुष)

• निद्रालस्यसमोपेतः: overcome with drowsiness and lethargy
• निद्रालस्यसमोपेतः: Karta (Subject qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निद्रा + आलस्य + समुपेत (सम्+उप+√इ (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; पूर्वपद-द्वन्द्वः—निद्रा च आलस्यं च; ततः तृतीया-तत्पुरुषभावः—(निद्रालस्याभ्याम्) समुपेतः (endowed with sleepiness and lethargy)

• शय्यां: the bed
• शय्यां: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शय्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• त्यक्त्वा: having left
• त्यक्त्वा: Kriya (Gerundial action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यक्त्वा (√त्यज् (धातु) + क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having left)

• समुत्थितः: rose up
• समुत्थितः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: समुत्थित (सम्+उत्+√स्था (धातु) + क्त)
• Form: कृत्प्रत्ययान्त (क्त-प्रत्यय), भूतकालिक; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सः इति कर्तरि विशेषणम् (having risen)

Speaker

Narrator (deduced: Sūta/Lomaharṣaṇa-like purāṇic narrator in Māhātmya narrative)

Visual Art Cues

Scene: Pre-dawn dimness: the youth rises from a bed, eyes heavy, reaching out in thirst; the room is still, shadows long, the sense of impending error palpable.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Carelessness born of fatigue and dullness can lead to error; dharma urges wakeful discernment (apramāda).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not yet in this verse; the narrative soon turns to Śaṃkhatīrtha as the remedy.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it describes the condition that precipitates the later need for prāyaścitta.