Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

। ईश्वर उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि वरानने । सर्वेषामेव तीर्थानां सारं तीर्थसमुच्चयम्

Transliteration

| īśvara uvāca | etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi varānane | sarveṣāmeva tīrthānāṃ sāraṃ tīrthasamuccayam

Translation

ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ವರಾನನೆ, ನೀನು ಕೇಳಿದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ವಿವರಿಸಿದೆನು. ಇನ್ನು (ಮುಂದೆ) ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಾರವಾದ ‘ತೀರ್ಥಸಮುಚ್ಚಯ’ವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• ते: to you/for you
• ते: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-विभक्ति (Genitive/Dative), एकवचन; एन्क्लिटिक रूप; अत्र चतुर्थी (to you) अधिकयुक्ता

• सर्वम्: all/entire
• सर्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (एतत् इत्यस्य)

• आख्यातम्: has been told/explained
• आख्यातम्: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + ख्या (धातु) → आख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘कथितम्’

• यत्: which/that
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• पृष्टः: (I) having been asked
• पृष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्रच्छ् (धातु) → पृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘अहम्’ इत्यस्य विशेषण

• अस्मि: am
• अस्मि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• वरानने: O fair-faced one
• वरानने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वरानना (प्रातिपदिक; वर + आनना)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (वरम् आननं यस्याः)

• सर्वेषाम्: of all
• सर्वेषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; विशेषण (तीर्थानाम्)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अवधारणार्थे (only/indeed)

• तीर्थानाम्: of the sacred places
• तीर्थानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• सारम्: essence
• सारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तीर्थसमुच्चयम्: compendium/collection of tīrthas
• तीर्थसमुच्चयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थसमुच्चय (प्रातिपदिक; तीर्थ + समुच्चय)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (तीर्थाणां समुच्चयः)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tīrtha-samuccaya (compendium principle) within Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī (varānanā)

Visual Art Cues

Scene: Śiva addressing Pārvatī in a calm teaching posture, with a symbolic ‘garland’ or scroll representing the collected tīrthas; the background shows faint silhouettes of many shrines merging into one luminous center.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Devī (Varānanā)
• Tīrtha (concept)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are not merely locations but a dharmic ‘essence’ to be understood as a unified spiritual map leading toward purification and liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named yet; the verse introduces a compendium summarizing the significance of many tīrthas.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it serves as an introduction to the forthcoming tīrtha-names and their devotional remembrance.