Ramayana — Bala Kanda, Sarga 60, Shloka 20

त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम्

Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations

Devanagari script

ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।

Transliteration

ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpati-r ivāparaḥ | sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīn aparān punaḥ | nakṣatramālām aparām asṛjat krodhamūrcchitaḥ || dakṣiṇāṃ diśam āsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||

Translation

ಋಷಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ತಪಸ್ವಿ—ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ—ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮುನಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮತ್ತೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

Word by Word

• ṛṣi-madhye: in the midst of sages
• ṛṣi-madhye: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ṛṣi (प्रातिपदिक) + madhya (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘in the midst of sages’); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• saḥ: he
• saḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• tejasvī: radiant/mighty
• tejasvī: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: tejasvin (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• prajāpatiḥ: Prajāpati (Brahmā)
• prajāpatiḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: prajā (प्रातिपदिक) + pati (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘lord of creatures’); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• iva: like
• iva: Comparison marker (उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: iva (अव्यय)
• Form: अव्यय; simile particle (उपमा-निपात)

• aparaḥ: another/second
• aparaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: apara (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (‘another/second’)

• sṛjan: creating
• sṛjan: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √sṛj (धातु) + śatṛ (कृत्)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle); पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (concomitant action)

• dakṣiṇa-mārga-sthān: situated in the southern quarter
• dakṣiṇa-mārga-sthān: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: dakṣiṇa (प्रातिपदिक) + mārga (प्रातिपदिक) + stha (√sthā धातु + kta/na? adjectival)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘situated in the southern path/quarter’); पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषणम् (of saptarṣīn)

• saptarṣīn: the seven sages (as stars)
• saptarṣīn: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: sapta (प्रातिपदिक) + ṛṣi (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समास (‘seven sages’); पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन

• aparān: other/new
• aparān: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: apara (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषणम् (of saptarṣīn)

• punaḥ: again
• punaḥ: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: punaḥ (अव्यय)
• Form: अव्यय; adverb

• nakṣatra-mālām: a constellation/garland of stars
• nakṣatra-mālām: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: nakṣatra (प्रातिपदिक) + mālā (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘garland/cluster of stars’); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• aparām: another
• aparām: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: apara (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (of nakṣatramālām)

• asṛjat: created
• asṛjat: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √sṛj (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• krodha-mūrcchitaḥ: overcome by anger
• krodha-mūrcchitaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: krodha (प्रातिपदिक) + mūrcchita (√mūrch धातु + kta कृत्)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘fainted/overcome with anger’); क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of saḥ/mahāyaśāḥ)

• dakṣiṇām: southern
• dakṣiṇām: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: dakṣiṇā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (of diśam)

• diśam: direction
• diśam: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: diś (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• āsthāya: having taken (to)
• āsthāya: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: ā-√sthā (धातु) + ktvā/lyap (क्त्वा-प्रत्ययः)
• Form: क्त्वा/ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive) ‘having resorted to/taken’

• muni-madhye: among the sages
• muni-madhye: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: muni (प्रातिपदिक) + madhya (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘in the midst of sages’); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• mahāyaśāḥ: the illustrious one
• mahāyaśāḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: mahā (प्रातिपदिक) + yaśas (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (‘one of great fame’); पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (of saḥ)

Context

Standing in the midst of the ascetics, that mighty sage who conjured up a constellation of seven new rishis (stars) looked like another creator Brahma. Overcome by anger the illustrious sage created a new group of stars in the southern direction.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Prajāpati (Brahmā as archetype)
• Nakṣatra (stars)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It cautions that spiritual power without inner restraint can become disruptive; anger-driven action, even when effective, strains the harmony of cosmic order.

What is the narrative situation?

After intervening in Triśaṅku’s fall, Viśvāmitra—angered—begins creating new celestial formations, including new stars and a southern set of the Seven Sages.

Which character virtue is emphasized?

Viśvāmitra’s extraordinary creative potency through tapas (paired with the narrative warning about anger).