Ramayana — Bala Kanda, Sarga 48, Shloka 26

अहल्याशापवर्णनम्

The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā

Devanagari script

दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विवर्णवदनोऽभवत्।अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनि:।।।।दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत्।

Transliteration

dṛṣṭvā surapatis trasto vivarṇavadano ’bhavat |

atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ ||

durvṛttaṃ vṛttasampanno roṣād vacanam abravīt |

Translation

ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಭಯಗೊಂಡು ಮುಖವರ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ನಂತರ ವೃತ್ತಸಂಪನ್ನನಾದ ಮುನಿಯು, ಮುನಿವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದುರ್ವೃತ್ತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ವಚನವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು.

Word by Word

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund): 'having seen'

• सुरपतिः: lord of gods (Indra)
• सुरपतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुरपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः सुर + पति (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• त्रस्तः: frightened
• त्रस्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: त्रस् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विवर्णवदनः: pale-faced
• विवर्णवदनः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विवर्णवदन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः विवर्ण + वदन (कर्मधारयः)

• अभवत्: became
• अभवत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund)

• सहस्राक्षम्: Indra
• सहस्राक्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सहस्राक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः

• मुनिवेषधरम्: wearing an ascetic’s guise
• मुनिवेषधरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मुनिवेषधर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः मुनिवेष + धर (उपपद-तत्पुरुषः: 'wearing sage’s guise')

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दुर्वृत्तम्: ill-behaved
• दुर्वृत्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दुर्वृत्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः दुर् + वृत्त (कर्मधारयः)

• वृत्तसम्पन्नः: virtuous/well-conducted
• वृत्तसम्पन्नः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वृत्तसम्पन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः वृत्त + सम्पन्न (तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषः: 'endowed with conduct')

• रोषात्: from anger
• रोषात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: रोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (हेतु), एकवचन

• वचनम्: words
• वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अब्रवीत्: spoke
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Context

On seeing him, the face of the Lord of the gods (Indra) turned pale with fear. Having seen the wicked Indra with a thousand-eyed in the guise of an ascetic the gentle sage Gautama got enraged and said:

Characters & Entities

• Indra (Surapati, Sahasrākṣa)
• Gautama

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma condemns hypocrisy and disguise used for wrongdoing: wearing the marks of holiness while acting immorally is presented as especially blameworthy.

What is the narrative situation?

Indra, fleeing, encounters Gautama; Gautama recognizes Indra’s deceitful disguise and prepares to pronounce judgment.

Which character virtue is emphasized?

Gautama’s moral discernment and commitment to righteous order—he reacts against deception that violates satya.