Adhyaya 39
Arjuna’s Self-Identification and the Ten Names (Uttara–Arjuna Saṃvāda)
Upa-parva: Gograhaṇa / Go-haraṇa Upākhyāna (Cattle-Raid Episode within Virāṭa-parva)
Chapter 4.39 stages a verification dialogue during the Matsya crisis. Uttara observes the distinctive, gold-adorned weapons associated with the Pandavas and questions the whereabouts of Arjuna, Yudhiṣṭhira, Bhīma, Nakula, Sahadeva, and Draupadī, noting their disappearance after the dice-loss and exile. Arjuna then discloses the brothers’ concealed roles in Virāṭa’s court: Yudhiṣṭhira as a hall-attendant/adviser figure, Bhīma as a cook, Nakula as a horse-handler, Sahadeva as a cattle-tender, and Draupadī as a maid (sairandhrī), connecting her situation to the slaying of Kīcaka. Uttara requests confirmation through Arjuna’s famed ‘ten names’; Arjuna enumerates them—Arjuna, Phalguna, Jiṣṇu, Kirīṭī, Śvetavāhana, Bībhatsu, Vijaya, Kṛṣṇa, Savyasācī, Dhanaṃjaya—and explains their etymological rationales (victory, white horses, divine crown, avoidance of ignoble acts, ambidextrous archery, brightness/purity, conquest of wealth, etc.). The narrator Vaiśaṃpāyana records Uttara’s respectful salutation, self-introduction, apology for prior ignorance, and the shift from fear to confidence grounded in Arjuna’s established capabilities.
Chapter Arc: कौरव-रथियों के बीच एक विचित्र दृश्य उभरता है—नपुंसक-वेषधारी ‘बृहन्नला’ रथ पर है, पर उसकी चाल-ढाल और निर्भीकता किसी साधारण सारथि की नहीं; और उसी क्षण कुरुवीरों के मन में धनंजय-भय की पुरानी छाया लौट आती है। → भीष्म, द्रोण, कृप और अश्वत्थामा जैसे महाबली संकेतों को जोड़ते हैं—ध्वज पर हनुमान, रथ-गति, धनुष-विद्या की आभा, और वह स्मृति कि यही अर्जुन कभी किरात-वेष में महादेव को भी युद्ध में तुष्ट कर चुका है। फिर भी दुर्योधन संशय का सहारा लेता है: ‘यदि यह अर्जुन नहीं, कोई और क्लीब-वेषधारी है, तो इसे तीक्ष्ण बाणों से गिरा दूँगा।’ → सभा-सा क्षण बनता है—कौरवों के अग्रणी रथिसत्तम एक स्वर में उस ‘नपुंसक-वेष’ के भीतर छिपे पराक्रम को पहचानते/स्वीकारते हैं: ‘यह वही सव्यसाची है जो सुरासुरों से भी न युद्ध में लौटे।’ दुर्योधन के संदेह के सामने भीष्म-द्रोणादि का निर्णायक सम्मान और प्रशंसा अध्याय का शिखर बनती है। → वैशम्पायन के कथनानुसार, दुर्योधन के बोलने पर भी भीष्म, द्रोण, कृप और द्रौणि उसके (अर्जुन-संबंधी) पराक्रम-वर्णन/स्वीकृति की प्रशंसा करते हैं—कौरव-पक्ष के भीतर ही अर्जुन की अलौकिक क्षमता पर एक अनकहा ‘निर्णय’ स्थापित हो जाता है। → कौरव-सेना के मन में भय और सम्मान साथ-साथ जाग चुके हैं—अब अगला क्षण यही पूछता है: क्या वे इस ‘बृहन्नला’ को सचमुच अर्जुन मानकर भी भिड़ेंगे, और टकराव किस रूप में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९६ श्लोक मिलाकर कुल ६० ३ “लोक हैं।) #++ # ० (0) अप आन एकोनचत्वारिशोड ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा अर्जुनके अलौकिक पराक्रमकी प्रशंसा वैशम्पायन उवाच त॑ दृष्टवा क्लीबवेषेण रथस्थं नरपुड्भवम् । शमीमभिमुखं यान्तं रथमारोप्य चोत्तरम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಕ್ಲೀಬವೇಷದಲ್ಲಿ ರಥಸ್ಥನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನನನ್ನು, ಉತ್ತರನನ್ನು ರಥದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಶಮೀ ವೃಕ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು।
Verse 2
भीष्मद्रोणमुखास्तत्र कुरवो रथिसत्तमा: । वित्रस्तमनस: सर्वे धनंजयकृताद् भयात्
ಅಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣರನ್ನು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ ಕುರುಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಿಗಳು—ಧನಂಜಯನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಭಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿದರು।
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! नपुंसकवेषमें रथपर बैठे हुए नरश्रेष्ठ अर्जुनको, जो उत्तरको रथपर बिठाकर शमीवृक्षकी ओर जा रहे थे, भीष्म-द्रोण आदि कौरव महारथियोंने देखा। यह देखकर अर्जुनकी आशंका होनेसे वे सबके सब मन-ही-मन भयभीत हो उठे ।।
ಆ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಹತೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಗುರು ಭಾರದ್ವಾಜನಂದನ ದ್ರೋಣನು ಅವರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು।
Verse 4
चण्डाश्न वाता: संवान्ति रूक्षा: शर्करवर्षिण: | भस्मवर्णप्रकाशेन तमसा संवृतं नभ:,“इस समय कंकड़ बरसानेवाली प्रचण्ड एवं रूखी हवा चल रही है। राखके समान रंगवाले अन्धकारसे आकाश आच्छादित हो रहा है
ಕಲ್ಲುಚೂರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪ್ರಚಂಡ ಹಾಗೂ ರುಕ್ಷ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸುತ್ತಿವೆ; ಭಸ್ಮವರ್ಣದ ಮಂಕು ಪ್ರಕಾಶವಿರುವ ತಮಸ್ಸು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ।
Verse 5
रूक्षवर्णाश्ष जलदा अनबन ्शना: । निःसरन्ति च कोशेभ्य: १ विविधानि च
ರುಕ್ಷವರ್ಣದ, ನಿರಂತರ ಘನಮೇಘಾವರಣವಿಲ್ಲದ ಮೋಡಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿವೆ; ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಆವರಣಗಳಿಂದ ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ।
Verse 6
“रूक्ष वर्णवाले अद्भुत बादल भी दृष्टिगोचर हो रहे हैं। म्यानोंसे अनेक प्रकारके शस्त्र निकल रहे हैं ।। शिवाश्चव विनदन्त्येता दीप्तायां दिशि दारुणा: | हयाश्चाश्रूणि मुज्चन्ति ध्वजा: कम्पन्त्यकम्पिता:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ದಹಿಸುತ್ತಿರುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ನರಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ಕುದುರೆಗಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಚಲವಾಗಿರುವ ಧ್ವಜಗಳೂ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇವು ಘೋರ ಅಪಶಕುನಗಳು; ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಕಟವನ್ನೂ, ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಉಂಟಾಗುವ ಧರ್ಮಕ್ಷೋಭವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 7
“दिशाओंमें आग-सी लग रही है और उनमें ये भयंकर गीदड़ियाँ चीत्कार करती हैं। घोड़े आँसू बहाते हैं और रथोंकी ध्वजाएँ बिना हिलाये ही हिल रही हैं ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಂತಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ನರಿಗಳು ಕಿರುಚುತ್ತಿವೆ. ಕುದುರೆಗಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ; ರಥಗಳ ಧ್ವಜಗಳು ಕದಲಿಸದೇ ಇದ್ದರೂ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಅಪಶಕುನಗಳು—ಇತರತ್ರವೂ ಕಾಣುವವು, ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು—ಮಹಾಭಯ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ನಿಲ್ಲಿರಿ; ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾಗಿದೆ.
Verse 8
रक्षध्वमपि चात्मानं व्यूहध्वं वाहिनीमपि । वैशसं च प्रतीक्षध्व॑ं रक्षध्वं चापि गोधनम्
ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ; ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಯುಕ್ತವಾದ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರಿ. ಘೋರ ಸಂಹಾರ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ—ಅದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ—ಈ ಗೋಧನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಿರಿ.
Verse 9
एष वीरो महेष्वास: सर्वशस्त्रभृतां वर: । आगत: क्लीबवेषेण पार्थों नास्त्यत्र संशय:,“नपुंसकवेशमें ये समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महान् धनुर्धर वीर अर्जुन ही आ गये हैं, इसमें संदेह नहीं है
ಈ ವೀರ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರ, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು—ಕ್ಲೀಬವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೇ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ); ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 10
नदीज लड्केशवनारिकेतु- न॑गाह्वयो नाम नगारिसूनु: । एषो<ड्रनावेषधर: किरीटी जित्वा5व य॑ नेष्यति चाद्य गा व:
ಗಂಗಾನಂದನನೇ! ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಹನುಮಾನ್ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿರುವ, ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಧನಂಜಯ—ಇಂದ್ರಸೂನು—ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷನಾಮದಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನೇ, ಸ್ತ್ರೀವೇಷ ಧರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದು ಯಾರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ನಮ್ಮ ಈ ಹಸುಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನೋ—ಆ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.
Verse 11
स एष पार्थो विक्रान्त: सव्यसाची परंतप: । नायुद्धेन निवर्तेत सर्वैरपि सुरासुरै:
ಇವನೇ ಆ ಪಾರ್ಥ—ವಿಕ್ರಾಂತ, ಸವ್ಯಸಾಚಿ, ಶತ್ರುಸಂತಾಪಕ ಅರ್ಜುನ. ಎಲ್ಲ ದೇವರುಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎದುರಾದರೂ, ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 12
क्लेशितश्न वने शूरो वासवेनापि शिक्षित: । अमर्षवशमापन्नो वासवप्रतिमो युधि । नेहास्य प्रतियोद्धारमहं पश्यामि कौरवा:
ಈ ಶೂರನನ್ನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ)ನೇ ಅವನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವರಿತನಾದಾಗ ಅವನು ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಓ ಕೌರವರೇ, ಇಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೋಧನಾಗಬಲ್ಲ ಯೋಧನೊಬ್ಬನನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 13
महादेवो<पि पार्थेन श्रूयते युधि तोषित: । किरातवेषप्रच्छन्नो गिरौ हिमवति प्रभु:,“सुना जाता है, हिमालय पर्वतपर किरातवेशमें छिपे हुए साक्षात् भगवान् शंकरको भी अर्जुनने युद्धमें संतुष्ट किया था"
ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಿರಾತವೇಷದಲ್ಲಿ ಮರೆಮಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಪ್ರಭು ಮಹಾದೇವನೂ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ)ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.
Verse 14
कर्ण उवाच सदा भवान् फाल्गुनस्य गुणैरस्मान् विकत्थसे । न चार्जुन: कलापूर्णो मम दुर्योधनस्य च
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ಸದಾ ಫಾಲ್ಗುನ (ಅರ್ಜುನ)ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟು ಮಾತಾಡುತ್ತೀಯ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ನಾನೂ ದುರ್ಯೋಧನವೂ—ಯಾರೂ ಎಲ್ಲ ಕಲೆಯಲ್ಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣರಲ್ಲ.
Verse 15
कर्णने कहा--आचार्य! आप सदा हमारे सामने अर्जुनके गुणोंकी श्लाघा करते रहते हैं, परंतु अर्जुन मेरी और दुर्योधनकी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं है ।।
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಆಚಾರ್ಯರೇ! ನೀವು ಸದಾ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತೀರಿ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ನನ್ನ ಹಾಗೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹದಿನಾರನೇ ಕಲೆಗೆ ಸಹ ಸಮನಲ್ಲ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಧೇಯಾ! ಇವನೇ ಪಾರ್ಥನಾದರೆ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಓ ಜನನಾಯಕ, ಪಾಂಡವರು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 16
अथैष वक्चिदेवान्य: क्लीबवेषेण मानव: । शरैरेनं सुनिशितै: पातयिष्यामि भूतले,और यदि यह नपुंसकवेशमें कोई दूसरा ही मनुष्य है, तो इसे अत्यन्त तीखे बाणोंद्वारा अभी इस भूतलपर मार गिराऊँगा
ಅಥವಾ ಇದು ನಪುಂಸಕ ವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಾದರೆ, ನನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಕೆಡವಿಬಿಡುವೆನು.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच तस्मिन् ब्रुवति तद् वाक्य धार्तराष्ट्रे परंतप । भीष्मो द्रोण: कृपो द्रौणि: पौरुषं तदपूजयन्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪರಂತಪಾ! ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರನು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಪುತ್ರ (ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ) ಅವನ ಆ ಪೌರುಷವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು.
Verse 38
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटप्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तर दिशासे गौओंके अपहरण के प्रसंगमें उत्तरके आश्वासनसे सम्बन्ध रखनेवाला अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವಿರಾಟಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಗೋಹರಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಗೋವುಗಳ ಅಪಹರಣದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರನ ಆಶ್ವಾಸನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 39
वैशम्पायनजी कहते हैं--परंतप! धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनके ऐसा कहनेपर भीष्म, द्रोण, कृप और अभश्वत्थामाने उसके इस पराक्रमकी बड़ी प्रशंसा की ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪರಂತಪಾ! ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಅವನ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವಿರಾಟಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಗೋಹರಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಗೋವುಗಳ ಗ್ರಹಣಪ್ರಸಂಗ ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The tension between maintaining the vow of concealment and fulfilling protective duty: Arjuna reveals identity selectively to stabilize Uttara and enable legitimate defense without uncontrolled public exposure.
Reputation is framed as ethically grounded action over time: epithets encode conduct (restraint, victory through perseverance, skill, and avoidance of ignoble acts), turning biography into moral taxonomy.
No formal phalaśruti is stated; the closest meta-layer is Vaiśaṃpāyana’s narrative closure emphasizing reconciliation—Uttara’s apology, Arjuna’s acknowledged stature, and the resulting confidence that reorients the episode’s strategic momentum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.