Adhyaya 42
Lokapāla-samāgamaḥ—Arjuna Receives Astras from the World-Guardians (Book 3, Chapter 42)
Upa-parva: Kirātārjunīya / Arjuna’s Penance and the Lokapāla-Encounter Episode (Āraṇyaka-parva context)
Vaiśaṃpāyana reports that after Arjuna’s direct encounter with Pinākī (Śiva) vanishes from sight, Arjuna reflects on the encounter as a completed purpose: he has seen and even touched Tryambaka, interpreting this as divine favor and as confirmation of inner resolve. Immediately thereafter, the Lokapālas arrive in a ceremonially vivid sequence: Varuṇa approaches with aquatic retinues; Kubera arrives with Yakṣas in a radiant aerial conveyance; Yama appears with Pitṛs and beings of mixed embodiment; and Indra comes mounted on Airāvata, praised by Gandharvas and ascetics. Yama addresses Arjuna, identifying him with an ancient identity (Nara) and situating his birth and strength within a cosmic mandate. The discourse frames forthcoming tasks and adversarial realities, then proceeds to formal bestowals: Yama grants an irresistible daṇḍa-astra with full operational protocol (mantra, upacāra, release and withdrawal). Varuṇa grants the Vāruṇa pāśas, described as inescapable bonds with precedent in earlier divine conflicts. Kubera grants the Antardhāna astra (concealment) and a sleep-inducing, enemy-subduing power. Indra consoles Arjuna, declares a major divine work ahead, and instructs preparation for ascent to Svarga, promising further weapons there via Mātali’s chariot. Arjuna worships the assembled Lokapālas with words, water, and fruits; they depart as they came. The chapter closes with Arjuna’s satisfaction and composure, characterized as fulfillment through disciplined acquisition rather than mere spectacle.
Chapter Arc: हिमालय-शिखरों पर तप और चिन्तन में स्थित गुडाकेश अर्जुन के पास अचानक मातलि-युक्त दिव्य रथ का आगमन होता है—मेघ-गर्जना-सा नाद, निर्मल नभ, और स्वर्ग-यात्रा का संकेत। → मातलि बताता है कि स्वयं शतक्रतु इन्द्र ने आदेश दिया है—त्रिदशालय के देव, ऋषि, गन्धर्व और अप्सराएँ अर्जुन को देखने को प्रतीक्षारत हैं। अर्जुन के भीतर संकोच, कर्तव्य-बोध और अलौकिक लोक में प्रवेश की गंभीरता एक साथ उठती है; मार्ग में वह पर्वतराज से विदा लेता है और दिव्य लोकों के संकेत (तारारूप पुण्यात्माएँ) देखता है। → अर्जुन दिव्य रथ पर आरूढ़ होकर स्वर्गलोक की ओर प्रस्थान करता है—मानो सूर्य-सा दीप्तिमान; और मार्ग में मातलि से उन तारारूप पुण्यात्माओं का रहस्य पूछता है, जिससे स्वर्ग-मार्ग का नैतिक-आध्यात्मिक अर्थ उद्घाटित होता है। → पर्वतराज को कृतज्ञता-पूर्वक प्रणाम कर अर्जुन का हिमालय-आश्रय समाप्त होता है; मातलि के मार्गदर्शन में उसका गमन निश्चित हो जाता है और स्वर्ग के द्वारों की ओर कथा स्थिर गति पकड़ती है। → इन्द्र के सभामण्डल में अर्जुन का प्रथम साक्षात्कार और वहाँ होने वाली परीक्षा/वरदान अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक हि २ आम (इन्द्रलोकाभिगमनपर्व) द्विचत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनका हिमालयसे विदा होकर मातलिके साथ स्वर्गलोकको प्रस्थान वैशम्पायन उवाच गतेषु लोकपालेषु पार्थ: शत्रुनिबर्हण: । चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथं प्रति
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಲೋಕಪಾಲರು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಶತ್ರುನಿಬರ್ಹಣನಾದ ಪಾರ್ಥನು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನ ರಥದ ಕಡೆಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹರಿಸಿದನು.
Verse 2
ततश्चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमत: । रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभ:,निद्राविजयी बुद्धिमान् पार्थके चिन्तन करते ही मातलिसहित महातेजस्वी रथ वहाँ आ गया
ಆ ವೇಳೆ ಧೀಮಂತನಾದ ಗುಡಾಕೇಶ (ಅರ್ಜುನ) ಚಿಂತನೆಗೆ ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಮಾತಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತನಾದ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ, ತೇಜಸ್ವಿ ರಥವು ಅಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿತು।
Verse 3
नभो वितिमिरं कुर्वज्जलदान् पाटयन्निव । दिश: सम्पूरयन् नादैर्महामेघरवोपमै:,वह रथ आकाशको अन्धकारशून्य मेघोंकी घटाको विदीर्ण और महान् मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर शब्दसे दिशाओंको परिपूर्ण-सा कर रहा था
ಆ ರಥವು ಆಕಾಶವನ್ನು ತಿಮಿರರಹಿತವಾಗಿಸುವಂತೆ, ಮಳೆಮೋಡಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಚೀರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು; ಮಹಾಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತಿರುವ ಗಂಭೀರ ನಾದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿತು।
Verse 4
असय: शक्तयो भीमा गदाश्षोग्रप्रदर्शना: । दिव्यप्रभावा: प्रासाश्न विद्युतश्न महाप्रभा:
ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿಗಳು, ಭೀಕರ ಶಕ್ತಿಗಳು, ನೋಡಲು ಉಗ್ರವಾಗಿ ತೋರುವ ಗದೆಗಳು ಇದ್ದವು; ದಿವ್ಯಪ್ರಭಾವದ ಪ್ರಾಸಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ನಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಆಯುಧಗಳೂ ಇದ್ದವು।
Verse 5
तथैवाशनयश्वैव चक्रयुक्तास्तुलागुडा: । वायुस्फोटा: सनिर्घाता महामेघस्वनास्तथा
ಹಾಗೆಯೇ ವಜ್ರಸಮಾನ ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಕ್ರದಿಂದ ಎಸೆಯುವ ಭಾರವಾದ ತೂಲಾಗುಡಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಅವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಚೀರಿ ಸೀಸುವ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಾರಿಹೋಗಿ, ಬಡಿದಾಗ ವಜ್ರಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಹಾಗೂ ಮಹಾಮೇಘಗಳ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರದಂತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವು।
Verse 6
तत्र नागा महाकाया ज्वलितास्या: सुदारुणा: । सिताभ्रकूटप्रतिमा: संहताश्च॒ तथोपला:
ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭೀಕರವಾದ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಮುಖಗಳಿರುವ ಮಹಾಕಾಯ ನಾಗಗಳು ಇದ್ದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಳಿ ಮೋಡಗುಚ್ಛಗಳಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಸೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಇಡಲಾಗಿದ್ದವು।
Verse 7
दशवाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम् । वहन्ति य॑ नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम्,वायुके समान वेगशाली दस हजार श्वेत-पीत रंगवाले घोड़े नेत्रोंमें चकाचौंध पैदा करनेवाले उस दिव्य मायामय रथको वहन करते थे
ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಂತೆ ಧಾವಿಸುವ ಶ್ವೇತ-ಪೀತ ವರ್ಣದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮಿಂಚಿಸುವ ಆ ದಿವ್ಯ ಮಾಯಾಮಯ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದವು.
Verse 8
तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम् | ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम्
ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಗಾಢ ನೀಲವರ್ಣದ, ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ‘ವೈಜಯಂತ’ ಎಂಬ ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದರ ಶ್ಯಾಮ-ನೀಲ ಕాంతಿ ನೀಲಕಮಲದ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿತು. ಧ್ವಜದಂಡ ಬಿದಿರಿನದು; ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
Verse 9
तस्मिन् रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम् । दृष्टवा पार्थों महाबाहुर्देवमेवान्वतर्कयत्
ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು—ತಪ್ತ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿದ್ದವನನ್ನು—ನೋಡಿ ಮಹಾಬಾಹು ಪಾರ್ಥನು ಅವನನ್ನು ದೇವನೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು.
Verse 10
तथा तर्कयतस्तस्य फाल्गुनस्याथ मातलि: । संनतः प्रस्थितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत्,इस प्रकार विचार करते हुए अर्जुनके सम्मुख उपस्थित हो मातलिने विनीतभावसे कहा
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಫಾಲ್ಗುನನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಬಳಿಗೆ ಮಾತಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಬಂದನು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಾತನಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 11
मातलिस्वाच भो भो: शक्रात्मज श्रीमाउछक्रस्त्वां द्रष्टमिच्छति । आरोहतु भवाज्छीघ्रं रथमिन्द्रस्य सम्मतम्
ಮಾತಲಿ ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಶಕ್ರಪುತ್ರ, ಶ್ರೀಮಂತನೇ! ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಅವನಿಂದ ಅನುಮೋದಿತವೂ ಆದ ರಥ; ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ಏರು.”
Verse 12
आह माममरश्रेष्ठ: पिता तव शतक्रतुः । कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालया:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅಮರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಶತಕ್ರತು ನನಗೆ ಹೀಗೆಂದನು—‘ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಕುಂತೀಪುತ್ರನನ್ನು ಕರೆತಂದುಕೊ; ತ್ರಿದಶಲೋಕದ ದೇವರುಗಳು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲಿ.’
Verse 13
एष शक्रः परिवृतो देवैरऋषिगणैस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्र त्वां दिदृक्षु: प्रतीक्षते
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಇಗೋ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ), ದೇವರುಗಳೂ ಋಷಿಗಣಗಳೂ, ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರಸರು ಸುತ್ತುವರಿದಿರುವನು; ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
Verse 14
अस्माल्लोकाद् देवलोक॑ पाकशासनशासनात् | आरो ह त्वं मया सार्ध लब्धास्त्र: पुनरेष्यसि,आप देवराजकी आज्ञासे इस लोकसे मेरे साथ देवलोकको चलिये। वहाँसे दिव्यास्त्र प्राप्त करके लौट आइयेगा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾಕಶಾಸನ (ಇಂದ್ರ)ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಈ ಲೋಕದಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಾ. ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವೆ.
Verse 15
अजुन उवाच मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम् | राजसूयाश्दमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಾತಲಿ, ಬೇಗ ಹೋಗು. ನೀನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಏರು. ನೂರಾರು ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳ ಫಲದಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾದುದು ಇದು.
Verse 16
अर्जुनने कहा--मातले! आप जल्दी चलिये। अपने इस उत्तम रथपर पहले आप चढ़िये। यह सैकड़ों राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंद्वारा भी अत्यन्त दुर्लभ है ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಾತಲಿ, ಬೇಗ ಹೋಗು; ಮೊದಲು ನೀನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಏರು. ಈ ರಥವು ನೂರಾರು ರಾಜಸೂಯ-ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳ ಫಲದಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ. ಅಪಾರ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡುವ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ಯಾಗನಿಷ್ಠ ರಾಜರಿಗೂ—ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವರಿಗೂ—ಈ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ರಥವನ್ನು ಏರುವುದು ಕಷ್ಟಕರ.
Verse 17
नातप्ततपसा शक््य एष दिव्यो महारथ: । द्रष्ट वाप्यथवा स्प्रष्टमारोढुं कुत एव च
ತಪಸ್ಸು ಮಾಡದವನು ಈ ದಿವ್ಯ ಮಹಾರಥವನ್ನು ನೋಡಲಾರನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾರನು ಕೂಡ; ಇನ್ನೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಏರುವುದು ಎಂದರೆ ಎಷ್ಟು ದೂರದ ಮಾತು!
Verse 18
त्वयि प्रतिछ्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि । पश्चादहमथारो क्ष्ये सुकृती सत्प्ं यथा
ಓ ಸಜ್ಜನ ಸಾರಥಿ! ನೀನು ರಥದ ಮೇಲೆ ದೃಢವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಸ್ಥಿರ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನು ಸತ್ಪಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮುಂದುವರಿಯುವಂತೆ, ನಾನು ಕೂಡ ನಂತರ ಈ ರಥವನ್ನು ಏರುತ್ತೇನೆ.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथि: । आरुरोह रथं शीघ्र हयान् येमे च रश्मिभि:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಜನಮೇಜಯನೇ! ಅರ್ಜುನನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಕ್ರನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ರಶ್ಮಿಗಳನ್ನು ಎಳೆದು ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.
Verse 20
ततोडर्जुनो हृष्टमना गज्जायामाप्लुत: शुचि: । जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत् कुरुनन्दन:
ಅನಂತರ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಸಿನ ಕೌಂತೇಯ ಅರ್ಜುನನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧನಾದನು; ಬಳಿಕ ಕುರುನಂದನನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಜಪಿಸತಕ್ಕ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು.
Verse 21
ततः पितृन् यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि । मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टमुपचक्रमे,फिर विधिपूर्वक न्यायोचित रीतिसे पितरोंका तर्पण करके विस्तृत शैलराज हिमालयसे विदा लेनेका उपक्रम किया
ನಂತರ ವಿಧಿಯಂತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾಗಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಆ ಶೈಲರಾಜ ಮಂದರದಿಂದ ವಿದಾಯ ಪಡೆಯಲು ಮುಂದಾದನು.
Verse 22
साधूनां पुण्यशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम् । त्वं सदा संश्रय: शैल स्वर्गमार्गाभिकाड्क्षिणाम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಗಿರಿರಾಜ! ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಸಾಧುಜನರಿಗೆ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಯುಕ್ತ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ನೀನು ಸದಾ ಶುಭಾಶ್ರಯವಾಗಿರುವೆ.
Verse 23
त्वत्प्रसादात् सदा शैल ब्राह्मणा: क्षत्रिया विश: । स्वर्ग प्राप्ताश्चरन्ति सम देव: सह गतव्यथा:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಗಿರಿರಾಜ! ನಿನ್ನ ಕೃಪಾಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಅನೇಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರು ಸದಾ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದು, ವ್ಯಥಾರಹಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 24
अद्विराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन् | गच्छाम्यामन्त्रयामि त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಅದ್ರಿರಾಜ! ಓ ಮಹಾಶೈಲ! ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಯವೂ ತೀರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನೂ ಆದ ಪರ್ವತವೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಈಗ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ.
Verse 25
तव सानूनि कुज्जाश्न नद्यः प्र्रवणानि च । तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकश:,“तुम्हारे शिखर, कुंजवन, नदियाँ, झरने और परम पुण्यमय तीर्थस्थान मैंने अनेक बार देखे हैं
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ನಿನ್ನ ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರುಗಳು, ಕುಂಜವನಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರ ತೀರ್ಥಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ.
Verse 26
फलानि च सुगन्धीनि भक्षितानि ततस्तत: । सुसुगन्धाश्च वार्योघास्त्वच्छरीरविनि:सृता:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಫಲಗಳನ್ನು ನಾನು ಮರುಮರು ಭಕ್ಷಿಸಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಹರಿದು ಬಂದವು.
Verse 27
शिशुर्यथा पितुरड्के सुसुखं वर्तते नग
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ಹೇಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಮಗು ತಂದೆಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುಖದಿಂದ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುವವನು ಭಯರಹಿತನಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಪಾಲಕಧರ್ಮದ ನೀತಿ, ರಕ್ಷಕನ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 28
अप्सरोगणसंकीर्णे ब्रह्मघोषानुनादिते
ಆ ಸ್ಥಳವು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ಪವಿತ್ರ ಘೋಷಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 29
एवमुकक््त्वार्जुन: शैलमामन्त्रय परवीरहा
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಶತ್ರುವೀರಹನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಪರ್ವತವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ವಿದಾಯ ಪಡೆದನು.
Verse 30
स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕುರುನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ, ಸೂರ್ಯರೂಪದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದಿವ್ಯವೂ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯ-ಗತಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವೀರನು ಮಾನವರ ದೃಷ್ಟಿಪಥವನ್ನು ದಾಟಿಹೋದನು.
Verse 31
ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान् प्रहृष्ट: कुरुनन्दन: । सो<दर्शनपथं यातो मर्त्यानां धर्मचारिणाम्
ಪ್ರಹರ್ಷಿತನಾದ ಧೀಮಾನ್ ಕುರುನಂದನನು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಏರತೊಡಗಿದನು; ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಮರಣಧರ್ಮಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅವನು ಕ್ರಮೇಣ ಅದರ್ಶನಪಥಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 32
ददर्शाद्भधुतरूपाणि विमानानि सहस्रश: । न तत्र सूर्य: सोमो वा द्योतते न च पावक:
ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಅದ್ಭುತ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೂ ಚಂದ್ರನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅಗ್ನಿಯ ಕಿರಣವೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 33
स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया । तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै
ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಸ್ವಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ರೂಪಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಅವರೇ.
Verse 34
दीपवद् विप्रकृष्टत्वात् तनूनि सुमहान्त्यपि । तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डव:
ದೂರವಿರುವುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದ ದೇಹಗಳೂ ದೀಪದಂತೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪವಂತ ರೂಪಗಳು ಸ್ವಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ—ಎಂದು ಪಾಂಡವನು ಕಂಡನು.
Verse 35
ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्त: स्वयार्चिषा । तत्र राजर्षय: सिद्धा वीराश्व निहता युधि
ಅವನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧಿಷ್ಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಯಿಂದ ದೀಪ್ತಿಮಾನರಾದ ಆ ದಿವ್ಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ವೀರರೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 36
तपसा च जित स्वर्ग सम्पेतु: शतसड्घश: । गन्धर्वाणां सहस्राणि सूर्यज्वलिततेजसाम्
ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ನೂರಾರು ಗುಂಪುಗಳು ಅತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಸಾವಿರಾರು ಗಂಧರ್ವರೂ ಇದ್ದರು.
Verse 37
गुहाकानामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणान् | लोकानात्मप्रभान् पश्यन् फाल्गुनो विस्मयान्वित:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಫಾಲ್ಗುನ (ಅರ್ಜುನ) ಗುಹ್ಯಕರು, ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರಾಸರ ಗಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಪ್ರಭವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಅವರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ತುಂಬಿದನು.
Verse 38
पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनममुवाच ह । एते सुकृतिन:ः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिता:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು; ಮಾತಲಿಯು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು—“ಓ ಪಾರ್ಥ, ಇವರು ಸುಕೃತಿಗಳು; ತಮತಮ ನಿಯತ ದಿವ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.”
Verse 39
ततो<पश्यत् स्थितं द्वारि शुभं वैजयिनं गजम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ನಂತರ ಅವನು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಶುಭವಾದ, ವಿಜಯಶಾಲಿ ಆನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 40
ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृद्धिणम् । स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तम:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಕುರು-ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳಿರುವ ಐರಾವತವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದು ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಂತೆ ತೋಚಿತು; ನಂತರ ಅವನು ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಕ್ರಮಿಸಿದನು.
Verse 41
व्यरोचत यथापूर्व मान्धाता पार्थिवोत्तम: । अभिचक्राम लोकान् स राज्ञां राजीवलोचन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನಾದ ಮಾಂಧಾತಾ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜೀವಲೋಚನನಾದ ಅರ್ಜುನನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು; ನಂತರ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಜರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು.
Verse 42
एवं स संक्रमंस्तत्र स्वर्गलोके महायशा: । ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम्
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪಾರ್ಥನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಆಗ ಶಕ್ರನ ಆ ಪುರಿ—ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು—ದರ್ಶನಮಾಡಿದನು।
Verse 263
अमृतास्वादनीया मे पीता: प्रस्रवणोदका: । 'यहाँके विभिन्न स्थानोंसे सुगन्धित फल लेकर भोजन किये हैं। तुम्हारे शरीरसे प्रकट हुए परम सुगन्धित प्रचुर जलका सेवन किया है। तुम्हारे झरनेका अमृतके समान स्वादिष्ट जल मैंने प्रतिदिन पान किया है
ನಾನು ನಿನ್ನ ಉಗುರುಹೊಳೆಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದೇನೆ—ಅದು ಅಮೃತದಂತೆ ಸಿಹಿ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಅತ್ಯಂತ ಸುಗಂಧಭರಿತ, ಸಮೃದ್ಧ ನೀರನ್ನು ನಾನು ಪಾನಮಾಡಿದ್ದೇನೆ।
Verse 273
तथा तवाड्के ललितं शैलराज मया प्रभो । 'प्रभो नगराज! जैसे शिशु अपने पिताके अंकमें बड़े सुखसे रहता है, उसी प्रकार मैंने भी तुम्हारी गोदमें आमोदपूर्वक क्रीड़ाएँ की हैं
ಪ್ರಭೋ, ಪರ್ವತರಾಜನೇ! ಮಗು ತಂದೆಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಹಾಸೌಖ್ಯದಿಂದಿರುವಂತೆ, ನಾನೂ ನಿನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಆನಂದದಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸಿದ್ದೇನೆ।
Verse 283
सुखमस्म्युषित: शैल तव सानुषु नित्यदा । 'शैलराज! अप्सराओंसे व्याप्त और वैदिक मन्त्रोंके उच्चघोषसे प्रतिध्वनित तुम्हारे शिखरों पर मैंने प्रतिदिन बड़े सुखसे निवास किया है”
ಶೈಲರಾಜನೇ! ಅಪ್ಸರಸರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ಘೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ನಿನ್ನ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ನಾನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಮಹಾಸೌಖ್ಯದಿಂದ ವಾಸಿಸಿದ್ದೇನೆ।
Verse 293
आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्कर: । ऐसा कहकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन शैलराजसे आज्ञा माँगकर उस दिव्य रथको देदीप्यमान करते हुए-से उसपर आखरूढ़ हो गये
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಶತ್ರುವೀರನಿಷೂದನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಪರ್ವತರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಬೇಡಿ ಆ ದಿವ್ಯ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು; ಅದು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ—ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ—ತೋರ್ಪಟ್ಟಿತು।
Verse 383
तान् दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले । अर्जुनने प्रसन्नतापूर्वक मातलिसे उनके विषयमें पूछा
ವಿಭೋ! ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ನೀವು ಅವರನ್ನು ತಾರಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿದ್ದೀರಿ. ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತದಿಂದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಅವರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಾತಲಿ ಹೀಗೆಂದನು—ಕುಂತೀಕುಮಾರ! ಇವರೆ ಆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಪುರುಷರು; ಇವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಭೋ! ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೀವು ತಾರಾರೂಪವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡವರು ಇವರೇ.
Frequently Asked Questions
How exceptional martial capability should be acquired and used: the chapter insists power must be received through disciplined merit and precise instruction, and deployed only within an articulated duty-framework.
Identity and obligation are framed as cosmically situated: Arjuna is reminded of an antecedent, higher role (Nara) and is directed to treat forthcoming engagements as mandated responsibility rather than personal hostility.
While no explicit phalaśruti formula is stated, the closing characterization—Arjuna as ‘labdhāstra’ and ‘kṛtārtha’—functions as an implicit result-marker: disciplined pursuit culminating in authorized capacity and inner completion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.