Adhyaya 20
Śālva–Pradyumna Yuddha: Sārathya-kauśala, Astra-pratikāra, Daiva-niyati (Chapter 20)
Upa-parva: Sauptika-Śālva–Pradyumna Saṃvāda (Embedded Dvārakā Combat Episode)
Vāsudeva frames the engagement as the sūta-putra (charioteer’s son, identified here with Daruka’s line) addresses Pradyumna with measured speech, asserting fearlessness in battle and competence in Vṛṣṇi warfare. He requests that instruction in charioteering be observed in practice, emphasizing that the rathī must be protected while the warrior is under strain. The narrative then shifts to execution: the charioteer drives with speed, demonstrating complex maneuvers (circles, paired turns, left/right variations). The horses respond to whip and reins, appearing to leap skyward, recognizing the driver’s dexterity. Pradyumna’s maneuvering forces Śālva’s formation into an unfavorable orientation, provoking Śālva to target the charioteer with three arrows. The driver remains unshaken and continues the advance. Śālva releases multiple arrows at Pradyumna; Pradyumna calmly intercepts them mid-flight, displaying hand-skill. Śālva adopts a severe, demonic-style māyā and discharges astras; Pradyumna recognizes the daiteya-weapon and counters by severing it with a Brahmāstra, then releases further bird-like shafts that strike Śālva in head, chest, and mouth, causing collapse. Pradyumna prepares a final enemy-destroying arrow, ritually esteemed and radiant; the sky reacts with alarm. The gods dispatch Nārada and Vāyu, who instruct Pradyumna that Śālva is not to be slain by him; Śālva’s death is divinely assigned to Kṛṣṇa so that the ordinance is not falsified. Pradyumna, pleased, withdraws the supreme arrow and returns it to the quiver. Śālva rises, distressed and wounded, retreats with his forces, abandons Dvārakā under pressure from the Vṛṣṇis, mounts the Saubha vehicle, and departs upward.
Chapter Arc: श्रीकृष्ण युधिष्ठिर से कहते हैं कि राजसूय-समापन के बाद वे आनर्त-देश की द्वारका लौटे—पर वहाँ का वैभव जैसे किसी अदृश्य शोक ने हर लिया था। → द्वारका के उपवन-उपवन अपरिचित-से, यज्ञ-पाठ और मंगल-ध्वनियाँ क्षीण, स्त्रियाँ आभूषण-वस्त्र-हीन—यह अपशकुन-सा दृश्य कृष्ण को शंका में डालता है। वे हृदिकात्मज (कृतवर्मा) से पूछते हैं और जानते हैं कि शाल्व सौभ-विमान पर चढ़कर समुद्र-निकट से आक्रमण करता हुआ निकल गया है; कृष्ण उसका पीछा करते हैं। → शाल्व ‘मायायुद्ध’ रचता है—गदा, हल, प्रास, शूल, शक्ति, परशु आदि शस्त्र-वर्षा; कभी अंधकार, कभी प्रकाश; आकाश में सौ सूर्य, सौ चंद्र, असंख्य तारे—दिन-रात और दिशाओं का भेद मिट जाता है। कृष्ण क्षणभर मोहग्रस्त होकर ‘प्रज्ञास्त्र’ का संधान करते हैं और माया को तूल की भाँति उड़ा देते हैं। → प्रज्ञास्त्र से भ्रम-आवरण हटते ही कृष्ण को पुनः आलोक और विवेक मिलता है; युद्ध ‘तुमुल’ और लोमहर्षक बनकर भी स्पष्ट हो उठता है और वे शत्रु से फिर सीधे भिड़ते हैं। → माया-आवरण टूट चुका है, पर शाल्व अभी रण में है—अब निर्णायक प्रहार किसका होगा, यह अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं--राजन! आपका राजसूय महायज्ञ समाप्त होनेपर मैं शाल्वसे विमुक्त आनर्तनगर (द्वारका)-में गया
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ರಾಜಸೂಯ ಮಹಾಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ, ಶಾಲ್ವನ ಭಯದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಆನರ್ತನಗರವಾದ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹೋದೆನು.
Verse 2
अपश्यं॑ द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् | निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम्
ಮಹಾರಾಜಾ! ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದಾಗ ದ್ವಾರಕೆಯ ಕాంతಿ ಹರಣಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಷಟ್’ ಘೋಷವೂ ಇಲ್ಲ; ಆ ನಗರಿ ಆಭರಣವಿಲ್ಲದ ಸುಂದರಿ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ವಿಷಾದದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 3
अनभिशक्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च । दृष्टवा शड्कोपपन्नो5हमपृच्छे हृदिकात्मजम्
ದ್ವಾರಕೆಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಉಪವನಗಳು ಗುರುತಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಬದಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಢ ಸಂಶಯ ಉದಯವಾಯಿತು; ಆ ಅಶುಭ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು ನಾನು ಹೃದೀಕಪುತ್ರ ಕೃತವರ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದೆ.
Verse 4
अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिकुलं भृशम् । किमिदं नरशार्दटूल श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ಈ ವೃಷ್ಣಿಕುಲವು ಬಹಳ ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಪುರುಷರು-ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲರೂ ಅಸ್ವಸ್ಥರೂ ಅಶಾಂತರೂ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಓ ನರಶಾರ್ದೂಲಾ! ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ನಿಜವನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 5
एवमुक्त: स तु मया विस्तरेणेदमब्रवीत् । रोधं॑ मोक्ष च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम
ನಾನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಓ ರಾಜಸತ್ತಮ, ಹೃದೀಕಪುತ್ರ ಕೃತವರ್ಮನು ಶಾಲ್ವನು ದ್ವಾರಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹೇಗೆ ತೆರಳಿ ಅವನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಓಡಿಹೋದನು—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.
Verse 6
ततो<हं भरतश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषत: । विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम्,भरतवंशशिरोमणे! यह सब वृत्तान्त पूर्णरूपसे सुनकर मैंने शाल्वराजके विनाशका पूर्ण निश्चय कर लिया
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ! ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿ, ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ಶಾಲ್ವರಾಜನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ದೃಢ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ.
Verse 7
ततो<हं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् । राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम्
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ! ನಂತರ ನಾನು ನಗರದ ಜನರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ರಾಜ ಆಹುಕ (ಉಗ್ರಸೇನ) ಮತ್ತು ಆನಕದುಂದುಭಿ (ವಸುದೇವ)ರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ವೃಷ್ಣಿಗಳ ಹರ್ಷ-ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆಂದೆ: “ಓ ಯದುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಿ.”
Verse 8
सर्वान् वृष्णिप्रवीरांश्व हर्षयन्नब्रुवं तदा । अप्रमाद: सदा कार्यो नगरे यादवर्षभा:
ಆಗ ನಗರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಧೈರ್ಯಪಡಿಸಿ, ವೃಷ್ಣಿವಂಶದ ಎಲ್ಲಾ ಅಗ್ರವೀರರನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು— “ಯಾದವಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಗರದ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಸದಾ ಅಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಿ।”
Verse 9
शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत । नाहत्वा त॑ निवर्तिष्ये पुरी द्वारवतीं प्रति
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು— “ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಿರಿ: ಶಾಲ್ವರಾಜನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಶಾಲ್ವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದೆ ದ್ವಾರಾವತೀಪುರಿಯ ಕಡೆಗೆ ನಾನು ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ।”
Verse 10
सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि व: पुन: । त्रिःसामा हन्यतामेषा दुन्दुभि: शत्रुभीषणा
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು— “ಶಾಲ್ವನೊಡನೆ ಸೌಭನಗರವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದ ಬಳಿಕವೇ ನಾನು ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುವೆನು. ಈಗ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭೀತಿಕರವಾದ ಈ ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಮೊಳಗಿಸಿರಿ।”
Verse 11
ते मया55श्वासिता वीरा यथावद् भरतर्षभ | सर्वे मामब्रुवन् हृष्टा: प्रयाहि जहि शात्रवान्
ಭರತರ್ಷಭನೇ! ನಾನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು— “ಹೊರಡು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸು।”
Verse 12
तैः प्रहृष्टात्मभिवीरिराशीर्भिरभिनन्दित: । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान् प्रणम्य शिरसाभवम्
ಹರ್ಷಿತ ಹೃದಯದ ಆ ವೀರರ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ನಾನು ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಮಂಗಳವಚನಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಲ್ಪಡಿಸಿ; ನಂತರ ಶಿರಸಾ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಂಯಮದಿಂದ ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದೆನು।
Verse 13
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन् दिश: । प्रध्माय शड्खप्रवरं पाउचजन्यमहं नृप
ಓ ನೃಪನೇ! ಶೈಬ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ ಎಂಬ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ರಥವನ್ನು ಏರಿ ನಾನು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನಾದಗೊಳಿಸಿದೆನು; ಮತ್ತು ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಂಖವಾದ ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು ಊದಿ ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದೆನು।
Verse 14
प्रयातो5स्मि नरव्यात्र बलेन महता वृतः । क्लृप्तेन चतुरड्रेण यत्तेन जितकाशिना
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ! ನಾನು ಹೊರಟಿದ್ದೇನೆ, ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು; ಚತುರುಂಗವಾಗಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿದ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು ಶಿಸ್ತಿನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿರುವನು।
Verse 15
प्रसन्नचित्तवाले उन वीरोंके द्वारा आशीर्वादसे अभिनन्दित होकर मैंने श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराया और मस्तक झुकाकर भगवान् शिवको प्रणाम किया। नरश्रेष्ठ! तदनन्तर शैब्य और सुग्रीव नामक घोड़ोंसे जुते हुए अपने रथके द्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बजाकर मैंने विशाल सेनाके साथ रणके लिये प्रस्थान किया। मेरी उस व्यूहरचनासे युक्त और नियन्त्रित सेनामें हाथी
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಆ ವೀರರ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ, ನಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿ, ಶಿರಸ್ಸು ಬಾಗಿಸಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದೆನು। ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಂತರ ಶೈಬ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವ ಎಂಬ ಅಶ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಂಖವಾದ ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು ಊದಿ, ಮಹಾಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟೆನು। ನನ್ನ ಸೇನೆ ವ್ಯೂಹಬದ್ಧವೂ ನಿಯಂತ್ರಿತವೂ ಆಗಿದ್ದು, ಗಜ, ಅಶ್ವ, ರಥ, ಪಾದಾತಿ—ನಾಲ್ಕೂ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಜಯಶೋಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು। ಬಳಿಕ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳನ್ನು, ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು, ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ನಾನು ಮಾರ್ತಿಕಾವತವನ್ನು ತಲುಪಿದೆನು।
Verse 16
तत्राओऔषं नरव्यात्र शाल्वं सागरमन्तिकात् । प्रयान्तं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोडन्वयाम्,नरव्याप्र! वहाँ मैंने सुना कि शाल्व सौभविमानपर बैठकर समुद्रके निकट जा रहा है। तब मैं उसीके पीछे लग गया
ಓ ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ! ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇಳಿದೆನು—ಶಾಲ್ವನು ಸೌಭವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿ ಸಮುದ್ರದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು; ಆಗ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದೆನು।
Verse 17
ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिण: । समुद्रनाभ्यां शाल्वो5भूत् सौभमास्थाय शत्रुहन्
ನಂತರ ಎತ್ತರದ ಅಲೆಗಳಿರುವ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಶಾಲ್ವನು ಸೌಭವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿ, ಸಮುದ್ರದ ‘ನಾಭಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮಧ್ಯದ ದ್ವೀಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು—ಶತ್ರುಹನನದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ।
Verse 18
स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर । आह्वियामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहु:,युधिष्ठिर! वह दुष्टात्मा दूरसे ही मुझे देखकर मुसकराता हुआ-सा बारंबार युद्धके लिये ललकारने लगा
ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ದೂರದಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ, ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿ, ಮರುಮರು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕತೊಡಗಿದನು.
Verse 19
तस्य शार्ड्रविनिर्मुक्तिबहुभिमर्म भेदिभि: । पुंर नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत्,मेरे शार्क़ धनुषसे छूटे हुए बहुत-से मर्मभेदी बाण शाल्वके विमानतक नहीं पहुँच सके। इससे मैं रोषमें भर गया
ನನ್ನ ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಅನೇಕ ಮರ್ಮಭೇದಿ ಬಾಣಗಳೂ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶಾಲ್ವನನ್ನು ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ನನ್ನೊಳಗೆ ರೋಷ ಉಕ್ಕಿಬಂತು.
Verse 20
स चापि पापप्रकृतिर्देतियापसदो नृप । मय्यवर्षत दुर्धर्ष: शरधारा: सहस्रश:
ರಾಜನೇ! ಆ ದುರ್ಧರ್ಷ ಶಾಲ್ವನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಪಾಪಪ್ರಕೃತಿಯವನು, ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಧಮನು; ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು.
Verse 21
सैनिकान् मम सूतं च हयांश्व समवाकिरत् । अचिन्तयन्तस्तु शरान् वयं युध्याम भारत
ಅವನು ನನ್ನ ಸೈನಿಕರ ಮೇಲೂ, ನನ್ನ ಸೂತನ ಮೇಲೂ, ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೂ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿದನು; ಆದರೆ, ಓ ಭಾರತ! ಆ ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನೇನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ನಾವು ಯುದ್ಧ ಮುಂದುವರಿಸಿದೆವು.
Verse 22
ततः शतसहस््राणि शराणां नतपर्वणाम् | चिक्षिपु: समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगा:,तदनन्तर शाल्वके अनुगामी वीरोंने युद्धमें मेरे ऊपर झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाण बरसाये
ನಂತರ ಶಾಲ್ವನ ಅನುಯಾಯಿ ವೀರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಾಲಿದ ಸಂಧಿಗಳಿರುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು.
Verse 23
ते हयांश्व॒ रथं चैव तदा दारुकमेव च | छादयामासुरसुरास्तैर्बाणैर्मर्म भेदिभि:,उस समय उन असुरोंने अपने मर्मवेधी बाणोंद्वारा मेरे घोड़ोंको, रथको और दारुकको भी ढक दिया
ಆಗ ಆ ಅಸುರರು ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳ ಘನಮಳೆಯನ್ನೆ ಸುರಿಸಿ ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ, ರಥವನ್ನೂ, ಸಾರಥಿ ದಾರುಕನನ್ನೂ ಸಹ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟರು।
Verse 24
न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुक: । अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्न मे,वीरवर! उस समय मेरे घोड़े, रथ, मेरा सारथि दारुक, मैं तथा मेरे सारे सैनिक--सभी बाणोंसे आच्छादित होकर अदृश्य हो गये
ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆ ವೇಳೆಗೆ ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ರಥವೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಸಾರಥಿ ದಾರುಕನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನಾನೂ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಅದೃಶ್ಯರಾದೆವು।
Verse 25
ततो5हमपि कौन्तेय शराणामयुतान् बहून् आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम्,कुन्तीनन्दन! तब मैंने भी अपने धनुषद्वारा दिव्य विधिसे अभिमन्त्रित किये हुए कई हजार बाण बरसाये
ಕೌಂತೇಯನೇ! ಆಗ ನಾನೂ ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಭಿಷಿಕ್ತವಾದ ಅನೇಕ ಅಯುತಗಳು—ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದೆನು।
Verse 26
न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत । खे विषक्त हि तत् सौभ॑ क्रोशमात्र इवाभवत्
ಭಾರತನೇ! ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯೇ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಸೌಭವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ತೋಚಿದರೂ, ಸರಿಯಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಗೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೂ ಬಾರದಿತ್ತು।
Verse 27
ततस्ते प्रेक्षका: सर्वे रड्रवाद इव स्थिता: । हर्षयामासुरुच्चैर्मा सिंहनादतलस्वनै:
ಆಮೇಲೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ವೀಕ್ಷಕರಂತೆ ನಿಂತು ನನ್ನ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಮತ್ತು ಜೋರಾದ ಸಿಂಹನಾದ ಹಾಗೂ ಕರತಾಳಧ್ವನಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 28
मत्कराग्रविनिर्मुक्ता दानवानां शरास्तथा । अड्रेषु रुचिरापाज़ा विविशु: शलभा इव,तब मेरे हाथोंसे छूटे हुए मनोहर पंखवाले बाण दानवोंके अंगोंमें शलभोंकी भाँति घुसने लगे
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಗ್ರಭಾಗದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳು ದಾನವರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಶಲಭಗಳು ಜ್ವಲಂತ ಅಗ್ನಿಯೊಳಗೆ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು।
Verse 29
ततो हलहलाशब्द: सौभमध्ये व्यवर्धत । वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णै: पततां च महार्णवे,इससे सौभविमानमें मेरे तीखे बाणोंसे मरकर महासागरमें गिरनेवाले दानवोंका कोलाहल बढ़ने लगा
ಆಮೇಲೆ ಸೌಭವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹಲಹಲಾ’ ಎಂಬ ಕೂಗು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು; ನನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಾನವರು ಮಹಾಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 30
ते निकृत्तभुजस्कन्धा: कबन्धाकृतिदर्शना: । नदन्तो भैरवान् नादान् निपतन्ति सम दानवा:,कंधे और भुजाओंके कट जानेसे कबन्धकी आकृतिमें दिखायी देनेवाले वे दानव भयंकर नाद करते हुए समुद्रमें गिरने लगे
ಭುಜಗಳು ಮತ್ತು ಭುಜಸಂಧಿಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದ ಕಬಂಧಗಳಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಆ ದಾನವರು ಭಯಾನಕ ಘೋಷಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಾ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 31
पतितास्ते5पि भशक्ष्यन्ते समुद्राम्भोनिवासिभि: । ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमूणालरजतप्रभम्
ಬಿದ್ದವರನ್ನೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟವು. ನಂತರ ನಾನು ಗೋಕ್ಷೀರ, ಕುಂದಪುಷ್ಪ, ಚಂದ್ರ, ಮೃಣಾಳ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಕాంతಿಯುಳ್ಳ ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಊದಿದೆನು।
Verse 32
जलजं पाज्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् | तान् दृष्टवा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तत:
ಆಗ ನಾನು ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದು ಜಲಜನಾದ ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಶಂಖವನ್ನು ತುಂಬಿ ಧ್ವನಿಸಿದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಭಪತಿ ಶಾಲ್ವನು ಮಹಾಮಾಯಾಯುದ್ಧದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮುಂದಾದನು।
Verse 33
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि । ततो गदा हला: प्रासा: शूलशक्तिपरश्चधा:
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಶಾಲ್ವನು ಮಹಾಮಾಯಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಗದೆ, ಹಲ, ಪ್ರಾಸ, ಶೂಲ, ಶಕ್ತಿ, ಪರಶು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಆಯುಧಗಳ ನಿರಂತರ ಮಳೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು; ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಎಸೆದ ಆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಮಣಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು—ಕೇವಲ ನೇರ ಶೌರ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ, ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ.
Verse 34
असय: शक्तिकुलिशपाशर्धिकनपा: शरा: | पट्टिशाश्व भुशुण्ड्यश्व प्रपतन्त्यनिशं मयि
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಕತ್ತಿಗಳು, ಭಾಲಗಳು, ವಜ್ರಸಮಾನ ಆಯುಧಗಳು, ಪಾಶಗಳು, ಋಷ್ಟಿಗಳು, ಕನಪಗಳು, ಬಾಣಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಭುಶುಂಡಿಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿರಂತರ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಗ್ರವಾಗಿ, ಹಿಂಸೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು.
Verse 35
तामहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् । तस्यां हतायां मायायां गिरिशृज्जैरयोधयत्
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಾನು ನನ್ನದೇ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತಕ್ಷಣ ತಡೆದು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಆ ಮಾಯೆ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಎಸೆದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 36
ततो5भवत् तम इव प्रकाश इव चाभवत् | दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत
ನಂತರ, ಓ ಭಾರತ! ದೃಶ್ಯವು ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು—ಈಗ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ, ಈಗ ಬೆಳಕಿನಂತೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೋಡಾವೃತ ದುರ್ಡಿನ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನಿರ್ಮಲ ಸುಂದರ ದಿನ. ಚಳಿ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಯೂ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಂದವು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು—ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ವಿಕೃತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತ.
Verse 37
अड्भारपांशुवर्ष च शस्त्रवर्ष च भारत । एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपु:
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ಉರಿಯುವ ಅಂಗಾರಗಳೂ ಧೂಳೂ ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿದವು; ಜೊತೆಗೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆಯೂ ಸುರಿಯಿತು. ಹೀಗೆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತ ಶತ್ರು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು.
Verse 38
विज्ञाय तदहं सर्व माययैव व्यनाशयम् । यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरै:
ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ನಾನು ನನ್ನದೇ ದಿವ್ಯ ಮಾಯಾ-ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿದೆನು. ನಂತರ ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಾಲ್ವನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಡಿದೆನು.
Verse 39
ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् । शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्नायुततारकम्
ಆಗ, ಓ ಮಹಾರಾಜ, ಆಕಾಶವು ನೂರು ಸೂರ್ಯರು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಯವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಓ ಕೌಂತೇಯ, ಅಲ್ಲಿ ನೂರು ಚಂದ್ರರು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು-ಹತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 40
ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्र तथा दिशः । ततो<हं मोहमापतन्न: प्रज्ञास्त्रं समयोजयम्
ಆಗ ಅದು ಹಗಲೋ ರಾತ್ರಿಯೋ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರಜ್ಞಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆನು.
Verse 41
ततस्तदस्त्रं कौन्तेय धूतं तूलमिवानिलै: । तथा तदभवद् युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । लब्धालोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम्
ಆಮೇಲೆ, ಓ ಕೌಂತೇಯ, ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಗಾಳಿ ಹತ್ತಿಯ ತುಪ್ಪಳವನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಮಾಯೆಯನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿತು. ನಂತರ ಯುದ್ಧವು ಅತ್ಯಂತ ತುಮುಲವೂ ರೋಮಾಂಚಕರವೂ ಆಯಿತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮತ್ತೆ ಬೆಳಕು ದೊರಕಿದಾಗ, ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ, ನಾನು ಪುನಃ ಶತ್ರುವಿನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧವಾಡಿದೆನು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether immediate tactical victory should override a divinely stated allocation of responsibility; Pradyumna must choose restraint and compliance with cosmic order over personal completion of the kill.
Martial success depends on disciplined support roles and technical mastery: the sārathi’s controlled maneuvers and protection of the rathī are presented as decisive, alongside calm cognition when countering astras.
Yes: the intervention by Nārada and Vāyu functions as meta-commentary that outcomes are sometimes distributed by dhātṛ (cosmic ordinance), requiring even capable agents to accept limits so that the epic’s moral-causal architecture remains coherent.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.