Shloka 61
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः
Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्याच्च सूनृताम् । अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञ: पठचदक्षिण:,अतिथिको नेत्र दे (उसे प्रेमभरी दृष्टिसे देखे), मन दे (मनसे हित-चिन्तन करे) तथा मधुर वाणी प्रदान करे (सत्य, प्रिय, हितकी बात कहे)। जब वह जाने लगे तब कुछ दूरतक उसके पीछे-पीछे जाय और जबतक वह घरपर रहे तबतक उसके पास बैठे (उसकी सेवामें लगा रहे)। यह पाँच प्रकारकी दक्षिणाओंसे युक्त अतिथि-यज्ञ है
cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām | anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañca-dakṣiṇaḥ ||
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಅತಿಥಿಗೆ ಕಣ್ಣುಗಳ ದಾನ ಕೊಡಬೇಕು (ಸ್ನೇಹಭರಿತ, ಗೌರವಪೂರ್ಣ ದೃಷ್ಟಿ), ಮನಸ್ಸಿನ ದಾನ ಕೊಡಬೇಕು (ಹಿತಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಗಮನ), ಹಾಗೂ ಸೂನೃತವಾದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು—ಅದು ಸತ್ಯವೂ, ಪ್ರಿಯವೂ, ಹಿತಕರವೂ ಆಗಿರಬೇಕು. ಅತಿಥಿ ಹೊರಟಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಬೇಕು; ಮತ್ತು ಅವನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಬೇಕು. ಇವು ಐದು ವಿಧದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾದ ‘ಅತಿಥಿ-ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Hospitality is treated as a sacred duty (atithi-yajña). One honors a guest through five ‘dakṣiṇās’: welcoming gaze, benevolent attention, truthful-pleasant-beneficial speech (sūnṛtā), escorting the guest upon departure, and attentive presence/service while the guest stays.
Yudhiṣṭhira is articulating norms of dharma regarding how a householder should receive and serve an atithi. The verse frames everyday hospitality as a yajña completed by concrete acts of respect and care.