Adhyaya 26
Śalya-parva Adhyāya 26 — Duryodhana’s remnant formation and rapid engagements
Upa-parva: Gadāyuddha–pūrvabhāga (Preludes to the final confrontations)
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Duryodhana stands with a small remainder of forces amid the horse formations. Kṛṣṇa urges Arjuna to act swiftly against Duryodhana before the remnant disperses, interpreting Duryodhana’s posture as inflated confidence after inflicting losses. Arjuna responds by enumerating the principal fallen leaders and the sharply reduced Kaurava inventory, then vows not to spare remaining adversaries and to recover what was taken in the dice-hall episode. Kṛṣṇa drives the chariot forward as Bhīma, Arjuna, and Sahadeva advance with intent to end resistance. A sequence of engagements follows: Śakuni’s side advances; Sudarśana attacks Bhīma; Sahadeva is struck but regains composure and counters; Arjuna cuts through mounted fighters and then engages the Trigarta leader Suśarmā, ultimately killing him with a decisive shot. Bhīma kills Sudarśana, after which the surrounding troops attempt to envelop him; the battlefield becomes mutually entangled as fighters on both sides fall and mourn kin even while the engagement continues.
Chapter Arc: दुर्योधन के अदृश्य हो जाने पर कौरव-सेना के बचे-खुचे पुत्र और योद्धा एकत्र होते हैं—और सामने भीमसेन को देखते हैं, दण्ड-हस्त क्रुद्ध अन्तक के समान, मानो प्राणहर मृत्यु स्वयं रणभूमि में चल रही हो। → हतशेष कौरव दल भय और क्रोध के बीच डगमगाता है; फिर भी युद्ध-लज्जा और राजभक्ति उन्हें भीम की ओर धकेलती है। इसी उथल-पुथल में श्रुतर्वा क्रुद्ध होकर धनुष उठाता है और भीम के वक्ष-भुजाओं पर बाणों की वर्षा करता है; दोनों ओर से आघात-प्रतिघात तेज होता जाता है, और भीम का संहार-प्रवाह पैदल, अश्व, रथ—सब पर फैलता है। → भीमसेन महात्मा क्षुरप्र से श्रुतर्वा का उत्तम मस्तक काट देता है; सिर कटते ही उसका धड़ रथ से गिरकर पृथ्वी को गूँजाता है—और कौरवों के हृदय में भय का शिखर टूट पड़ता है। → श्रुतर्वा के पतन के बाद भी कौरव योद्धा युद्धेच्छा से भीम पर टूट पड़ते हैं; भीमसेन उन कवचधारी आक्रमणकारियों को दृढ़ता से ग्रहण कर प्रतिघात करता है, और अपने परमेषु-पराक्रम से विशाल संहार कर पाण्डव पक्ष की प्रभुता को और दृढ़ कर देता है। → भयमोहित कौरव-सेना के बावजूद, शेष योद्धा भीमसेन पर धावा बोलते हैं—अगला क्षण यह तय करेगा कि यह प्रतिरोध टिकेगा या भीम का प्रलय-वेग उन्हें भी बहा ले जाएगा।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें दुर्योधनका पलायनविषयक पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २५ ॥। अपन ह< बछ। है २ >> षड्विशो<5ध्याय: भीमसेनके द्वारा धृतराष्ट्रके ग्यारह पुत्रोंका और बहुत-सी चतुरंगिणी सेनाका वध संजय उवाच गजानीके हते तस्मिन् पाण्डुपुत्रेण भारत । वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ಪಾಂಡುಪುತ್ರನು ಗಜಾನಿಕನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಭೀಮಸೇನನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಣಭೂಮಿಯ ಸಂಹಾರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.
Verse 2
चरन्तं च तथा दृष्टवा भीमसेनमरिंदमम् | दण्डहस्तं यथा क्रुद्धमन्तकं प्राणहारिणम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುದಮನ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧ ಅಂತಕ—ಪ್ರಾಣಹರ—ನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 3
समेत्य समरे राजन् हतशेषा: सुतास्तव । अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರದ ಬಳಿಕ ಉಳಿದಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿದರು; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಕೌರವ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 4
सोदर्या: सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन् । संजय कहते हैं--राजन्! भरतनन्दन! पाण्डुपुत्र भीमसेनके द्वारा आपकी गजसेना तथा दूसरी सेनाका भी संहार हो जानेपर जब आपका पुत्र कुरुवंशी दुर्योधन कहीं दिखायी नहीं दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಭರತನಂದನನೇ! ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಭೀಮಸೇನನು ನಿನ್ನ ಗಜಸೇನೆಯನ್ನೂ ಇತರ ದಳಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದ ನಂತರ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣದಾಗ, ಉಳಿದಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರೆಲ್ಲ ಸಹೋದರರಾಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ದಂಡಧಾರಿ, ಪ್ರಾಣಾಂತಕಾರಿ ಯಮರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುದಮನ ಭೀಮನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇಸಲ ಅವನ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿದರು.
Verse 5
जयत्सेन: सुजातश्च तथा दुर्विषहोडरिहा । दुर्विमोचननामा च दुष्प्रधर्षस्तथैव च
ಜಯತ್ಸೇನ, ಸುಜಾತ, ಹಾಗೆಯೇ ದುರ್ವಿಷಹ, ಡರಿಹಾ, ದುರ್ವಿಮೋಚನನೆಂಬವನು, ಮತ್ತು ಅದೇ ರೀತಿ ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷನೂ ಇದ್ದನು.
Verse 6
श्रुतर्वा च महाबाहु: सर्वे युद्धविशारदा: । इत्येते सहिता भूत्वा तव पुत्रा: समन््तत:
ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರುತರ್ವನೂ—ಅವರೆಲ್ಲ ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು. ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ನಿಂತರು.
Verse 7
भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधु: सर्वतोदिशम् । दुर्मर्षण
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಿನ್ನ ಯುದ್ಧನಿಪುಣ ಪುತ್ರರು ಭೀಮಸೇನನ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಡೆದರು—ದುರ್ಮರ್ಷಣ, ಶ್ರುತಾಂತ (ಚಿತ್ರಾಂಗ), ಜೈತ್ರ, ಭೂರಿಬಲ (ಭೀಮಬಲ), ರವಿ, ಜಯತ್ಸೇನ, ಸುಜಾತ, ದುರ್ವಿಷಹ (ದುರ್ವಿಗಾಹ), ಶತ್ರುನಾಶಕ, ದುರ್ವಿಮೋಚನ, ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷ (ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷಣ), ಮತ್ತು ಮಹಾಬಾಹು ಶ್ರುತರ್ವ. ನಂತರ, ಮಹಾರಾಜನೇ, ಭೀಮನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು.
Verse 8
मुमोच निशितान् बाणान् पुत्राणां तव मर्मसु । महाराज! तब भीम पुनः अपने रथपर आरूढ़ हो आपके पुत्रोंके मर्मस्थानोंमें तीखे बाणोंका प्रहार करने लगे ।। ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಚದುರತೊಡಗಿದರು.
Verse 9
ततः क्रुद्धो रणे भीम: शिरो दुर्मर्षणस्य ह
ಆಗ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ಭೀಮನು ದುರ್ಮರ್ಷಣನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು।
Verse 10
क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले । तब रणभूमिमें क्रुद्ध हुए भीमसेनने एक क्षुरप्रसे दुर्मरषणका मस्तक शीघ्रतापूर्वक पृथ्वीपर काट गिराया ।। ततो<5परेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना
ಭೀಮಸೇನನು ಕ್ಷುರಪ್ರದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಹೊಡೆದು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು; ನಂತರ ಎಲ್ಲ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಭಲ್ಲದಿಂದ ದಾಳಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದನು।
Verse 12
स पपात रथादू राजन् भूमौ तूर्ण ममार च,राजन! जयत्सेन रथसे पृथ्वीपर गिरा और तुरंत मर गया। मान्यवर नरेश! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए श्रुतर्वाने गीधकी पाँख और झुकी हुई गाँठवाले सौ बाणोंसे भीमसेनको बींध डाला
ರಾಜನೇ! ಅವನು ರಥದಿಂದ ಬಿದ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ತಕ್ಷಣವೇ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದನು. ನಂತರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರುತರ್ವನು ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದನು।
Verse 13
जयत्सेनं ततो विद्धवा नाराचेन हसन्निव
ನಂತರ ನಾರಾಚ ಬಾಣದಿಂದ ಜಯತ್ಸೇನನನ್ನು ನಗುವಂತೆ ಚುಚ್ಚಿ ಕೆಡವಿದನು. ಆಮೇಲೆ, ಮಾರಿಷ! ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ಶ್ರುತರ್ವನು ಗಿಡುಗದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಂತಿರುವ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ವಂಗಿದ ಸಂಧಿಗಳೂಳ್ಳ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಮನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು।
Verse 14
ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम् । त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्च्छद् विषाग्निप्रतिमै: शरै:
ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಭೀಮನು ಜೈತ್ರ, ಭೂರಿಬಲ ಮತ್ತು ರವಿ—ಈ ಮೂವರ ಮೇಲೆ ವಿಷಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು।
Verse 15
ते हता न््यपतन् भूमौ स्वन्दनेभ्यो महारथा: । वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुका:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ಆ ಮಹಾರಥರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರಥಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದರು; ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂವಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಪಲಾಶ (ಕಿಂಶುಕ) ಮರಗಳು ಕಡಿದುಬಿದ್ದಂತೆ.
Verse 16
ततो5परेण भल््लेन तीक्ष्णेन च परंतप: । दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषषयामास मृत्यवे,इसके बाद शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने दूसरे तीखे भल्लसे दुर्विमोचनको मारकर मृत्युके लोकमें भेज दिया
ನಂತರ ಶತ್ರುಸಂತಾಪಕ ಪರಂತಪ ಭೀಮಸೇನನು ಮತ್ತೊಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ದುರ್ವಿಮೋಚನನನ್ನು ಹೊಡೆದು ಹತನಾಗಿಸಿ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
Verse 17
स हत: प्रापतद् भूमौ स्वरथाद् रथिनां वर: । गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादप:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹತನಾದ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದುರ್ವಿಮೋಚನನು ತನ್ನ ರಥದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು; ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರವು ಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಮುರಿದು ಬೀಳುವಂತೆ.
Verse 18
दुष्प्रधर्ष ततश्वैव सुजातं च सुतं तव । एकैकं न्यहनत् संख्ये द्वाभ्यां द्वाभ्यां चमूमुखे,तदनन्तर भीमसेनने आपके पुत्र दुष्प्रधर्ष और सुजातको रणक्षेत्रमें सेनाके मुहानेपर दो-दो बाणोंसे मार गिराया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ಭೀಮಸೇನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರಾದ ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷ ಮತ್ತು ಸುಜಾತರನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೂ ಎರಡು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಕೆಡವಿದನು.
Verse 19
तौ शिलीमुखविद्धाजडौ पेततू रथसत्तमौ | ततः पतन्न्तं समरे अभिवीक्ष्य सुतं तव
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶಿಲೀಮುಖ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗಾಂಗವೂ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಥಶ್ರೇಷ್ಠರು रणಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋದರು. ನಂತರ ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ವಿಷಹನು ಮುನ್ನಗ್ಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಭೀಮಸೇನನು ಒಂದು ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕೆಡವಿದನು; ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ದುರ್ವಿಷಹನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು.
Verse 20
भल्लेन पातयामास भीमो दुर्विषहं रणे । स पपात हतो वाहात् पश्यतां सर्वधन्विनाम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಣಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ದುರ್ವಿಷಹನನ್ನು ಕೆಡವಿದನು. ಆ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವನು ರಥದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು.
Verse 21
दृष्टवा तु निहतान् भ्रातृन् बहूनेकेन संयुगे । अमर्षवशमापन्न: श्रुतर्वा भीममभ्ययात्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭೀಮನೊಬ್ಬನೇ ತನ್ನ ಅನೇಕ ಸಹೋದರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು, ಶ್ರುತರ್ವನು ಅಸಹ್ಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮುನ್ನಡೆದನು.
Verse 22
विक्षिपन् सुमहच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् । विसृजन् सायकांश्वैव विषाग्निप्रतिमान् बहून्ू
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ ಎಳೆದು, ವಿಷವೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ಸಮಾನ ಭಯಂಕರವಾದ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿದನು.
Verse 23
सतु राजन् धनुश्कछित्त्वा पाण्डवस्य महामृथे । अथीैनं छिन्नथन्वानं विंशत्या समवाकिरत्,राजन्! उसने उस महासमरमें पाण्डुपुत्रके धनुषको काटकर कटे हुए धनुषवाले भीमसेनको बीस बाणोंसे घायल कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಾಂಡವನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ನಂತರ ಧನುಸ್ಸು ತುಂಡಾದ ಭೀಮಸೇನನ ಮೇಲೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 24
ततो<न्यद् धनुरादाय भीमसेनो महाबल: । अवाकिरत् तव सुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,तब महाबली भीमसेन दूसरा धनुष लेकर आपके पुत्रपर बाणोंकी वर्षा करने लगे और बोले--'खड़ा रह, खड़ा रह”
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲ ಭೀಮಸೇನನು ಮತ್ತೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿ, “ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು!” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು.
Verse 25
महदासीतू तयोर्युद्धे चित्ररूपं भयानकम् | यादृशं समरे पूर्व जम्भवासवयोर्युधि
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಮಹಾಯುದ್ಧವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರವೂ, ನೋಡುವವರಿಗೆ ಭಯಂಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಜಂಭ ಮತ್ತು ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ)ರ ಯುದ್ಧ ಹೇಗಿತ್ತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವರಿಬ್ಬರ ಘರ್ಷಣೆಯೂ ಆಯಿತು।
Verse 26
तयोस्तत्र शितैमुक्तिर्यमदण्डनि भै: शरै: । समाच्छन्ना धरा सर्वा खं दिशो विदिशस्तथा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ಬಿಡಿಸಿದ ಯಮದಂಡದಂತೆಯೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ, ಆಕಾಶವನ್ನೂ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆವರಿಸಿತು।
Verse 27
ततः श्रुतर्वा संक्रुद्धो धनुरादाय सायकै: । भीमसेनं रणे राजन् बाह्दोरुरसि चार्पयत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ಶ್ರುತಾರ್ವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಓ ರಾಜನೇ, ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಮಸೇನನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಗೂ ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೂ ಬಡಿದನು।
Verse 28
सो5तिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना । भीम: संचुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधि:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಧನುರ್ಧರ ಪುತ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ವಿದ್ಧನಾದರೂ ಭೀಮನ ಕ್ರೋಧ ಉರಿಯಿತು; ಪೌರ್ಣಮಿಯ ಹೊಳೆಯುವ ಜ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬುವ ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಅವನು ಭಾರಿಯಾಗಿ ಕುದಿಯತೊಡಗಿದನು।
Verse 29
ततो भीमो रुषाविष्ट: पुत्रस्य तव मारिष | सारथिं चतुरश्चाश्वान् शरैर्निन्ये यमक्षयम्,आर्य! फिर रोषसे आविष्ट हुए भीमसेनने अपने बाणोंद्वारा आपके पुत्रके सारथि और चारों घोड़ोंको यमलोक पहुँचा दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಭೀಮನು, ಓ ಪೂಜ್ಯನೇ, ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು।
Verse 30
विरथं तं समालक्ष्य विशिखैलोंमवाहिभि: । अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन् पाणिलाघवम्
ಅವನನ್ನು ರಥವಿಹೀನನಾಗಿ ಕಂಡು, ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯು ತನ್ನ ಕೈಗಳ ಚುರುಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು.
Verse 31
श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खड़्गचर्मणी । अथास्याददत: खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत्
ಓ ರಾಜನೇ, ರಥವಿಹೀನನಾದ ಶ್ರುತಾರ್ವನು ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಗುರಾಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ನೂರು ಚಂದ್ರಚಿಹ್ನೆಗಳಿರುವ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.
Verse 32
छिन्नोत्तमाड्स्य तत: क्षुरप्रेण महात्मना
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಯೋಧನು ಕ್ಷುರಧಾರ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಿದನು.
Verse 33
तस्मिन् निपतिते वीरे तावका भयमोहिता:
ಆ ವೀರನು ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೇ, ನಿಮ್ಮ ಸೈನಿಕರು ಭಯ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದರು.
Verse 34
तानापतत एवाशु हतशेषाद् बलार्णवात्
ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದರು—ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯಿಂದ, ಈಗ ಹತರ ಅವಶೇಷ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗ.
Verse 35
ते तु तं वै समासाद्य परिवद्रु: समन््ततः
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಯೋಧರು ಭೀಮಸೇನನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಲಯಬದ್ಧನಾದ ಭೀಮಸೇನನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಆ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಪೀಡಿಸಿ ನುಗ್ಗಿಸತೊಡಗಿದನು.
Verse 36
ततस्तु संवृतो भीमस्तावकान् निशितै: शरैः । पीडयामास तान् सर्वान् सहस्राक्ष इवासुरान्
ಆಮೇಲೆ ಸುತ್ತುವರಿದ ಭೀಮನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮವರನ್ನೆಲ್ಲ ಪೀಡಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದನು—ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ದಮನಿಸುವಂತೆ.
Verse 37
ततः: पञ्चशतान् हत्वा सवरूथान् महारथान् । जघान कुज्जरानीकं पुन: सप्तशतं युधि
ನಂತರ ಭೀಮಸೇನನು ರಥೋಪಕರಣಗಳೊಡನೆ ಐನೂರು ಮಹಾರಥಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಳುನೂರು ಆನೆಗಳ ದಳವನ್ನೂ ಕುಸಿತಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 38
हत्वा शतसहस््राणि पत्तीनां परमेषुभि: । वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डव: सम विराजते
ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಎಂಟುನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಪಾಂಡವನು (ಭೀಮಸೇನನು) ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿಯಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸಿದನು.
Verse 39
भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव । मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो,प्रभो! इस प्रकार कुन्तीपुत्र भीमसेनने युद्धमें आपके पुत्रोंका विनाश करके अपने- आपको कृतार्थ और जन्मको सफल हुआ समझा
ಪ್ರಭು! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೌಂತೇಯನಾದ ಭೀಮಸೇನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ತಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು.
Verse 40
तं॑ तथा युद्धयमानं च विनिध्नन्तं च तावकान् । ईक्षितुं नोत्सहन्ते सम तव सैन्या नराधिप,नरेश्वर! इस तरह युद्ध और आपके पुत्रोंका वध करते हुए भीमसेनको आपके सैनिक देखनेका भी साहस नहीं कर पाते थे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನರಾಧಿಪ, ನರೇಶ್ವರ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ನೋಡುವ ಧೈರ್ಯವೂ ನಿಮ್ಮ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ.
Verse 41
विद्राव्य च कुरून् सर्वास्तांश्व हत्वा पदानुगान् | दोर्भ्या शब्दं ततश्नक्रे त्रासयानो महाद्विपान्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲ ಕೌರವರನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ಅವರ ಹಿಂದೆ ಬಂದ ಅನುಯಾಯಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಭೀಮಸೇನನು ಮಹಾಗಜಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ತಾಳಿಬಡಿದು ಗರ್ಜನೆಯಂತ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದನು.
Verse 42
हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशाम्पते । किंचिच्छेषा महाराज कृपणं समपद्यत,प्रजानाथ! महाराज! आपकी सेनाके अधिकांश योद्धा मारे गये और बहुत थोड़े सैनिक शेष रह गये; अतः वह सेना अत्यन्त दीन हो गयी थी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪ್ರಜಾನಾಥ, ಮಹಾರಾಜ! ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಯೋಧರು ಹತರಾಗಿದ್ದರು; ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವೇ ಉಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಸೇನೆ ದೀನ, ಭಂಗಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿತು.
Verse 83
भीमसेनमपाकर्षन् प्रवणादिव कुड्जरम् । उस महासमरमें जब भीमसेन आपके पुत्रोंपर बाणोंका प्रहार करने लगे, तब वे भीमसेनको उसी प्रकार दूरतक खींच ले गये, जैसे शिकारी नीचे स्थानसे हाथीको खींचते हैं
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಮಹಾಸಮರದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ಮೇಲೆ ಬಾಣಪ್ರಹಾರ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು—ಬೇಟೆಗಾರರು ಇಳಿಜಾರಿನಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುವಂತೆ.
Verse 103
श्रुतान्तमवधीद् भीमस्तव पुत्र महारथ: । तत्पश्चात् समस्त आवरणोंका भेदन करनेवाले दूसरे भल्लके द्वारा महारथी भीमसेनने आपके पुत्र श्रुतान्तका अन्त कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಥಿ ಭೀಮನು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಶ್ರುತಾಂತನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಕವಚಾವರಣಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಎರಡನೇ ಭಲ್ಲಕ ಬಾಣದಿಂದ ಶ್ರುತಾಂತನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಂದನು.
Verse 116
पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिंदम: । फिर हँसते-हँसते उन शत्रुदमन वीरने कुरुवंशी जयत्सेनको नाराचसे घायल करके उसे रथकी बैठकसे नीचे गिरा दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಆ ವೀರನು ಕೌರವನನ್ನು ರಥಾಸನದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿದನು; ನಗುತ್ತಾ ನಗುತ್ತಾ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಜಯತ್ಸೇನನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ರಥದ ಆಸನದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಡವಿದನು।
Verse 313
क्षुरप्रेण शिर: कायात् पातयामास पाण्डव: । राजन! रथहीन हुए श्रुतर्वाने अपने हाथोंमें ढाल और तलवार ले ली। वह सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त ढाल तथा अपनी प्रभासे चमकती हुई तलवार ले ही रहा था कि पाण्थुपुत्र भीमसेनने एक क्षुरप्रद्वारा उसके मस्तकको धड़से काट गिराया
ಪಾಂಡವನು ಕ್ಷುರಪ್ರದಿಂದ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ರಾಜನೇ! ರಥವಿಲ್ಲದ ಶ್ರುತರ್ವನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಾಣಿ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ನೂರು ಚಂದ್ರಚಿಹ್ನೆಗಳಿರುವ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ, ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಭೀಮಸೇನನು ಕ್ಷುರಪ್ರದಿಂದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಕೆಡವಿದನು।
Verse 326
पपात काय: स रथाद् वसुधामनुनादयन् । महामनस्वी भीमसेनके क्षुरप्रसे मस्तक कट जानेपर उसका धड़ वसुधाको प्रतिध्वनित करता हुआ रथसे नीचे गिर पड़ा
ಮಹಾಮನಸ್ವಿ ಭೀಮಸೇನನ ಕ್ಷುರಪ್ರದಿಂದ ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ಷಣವೇ, ಅವನ ದೇಹವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿತು।
Verse 333
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सव: । उस वीरके गिरते ही आपके सैनिक भयसे व्याकुल होनेपर भी संग्राममें जूझनेकी इच्छासे भीमसेनकी ओर दौड़े
ಆ ವೀರನು ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೆ, ನಿಮ್ಮ ಸೈನಿಕರು ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರೂ ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು।
Verse 343
दंशितान् प्रतिजग्राह भीमसेन: प्रतापवान् । मरनेसे बचे हुए सैन्यसमूहसे निकलकर शीघ्रतापूर्वक अपने ऊपर आक्रमण करते हुए उन कवचधारी योद्धाओंको प्रतापी भीमसेनने आगे बढ़नेसे रोक दिया
ಪ್ರತಾಪವಂತನಾದ ಭೀಮಸೇನನು ಆ ಕವಚಧಾರಿ ಯೋಧರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯಗುಂಪಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಬಂದವರನ್ನು, ಆ ಪ್ರತಾಪಿ ಭೀಮನು ತಡೆದು ಅವರ ಮುಂದಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು।
Frequently Asked Questions
The tension lies in concluding hostilities decisively to prevent further disorder while recognizing that near-total attrition blurs triumph with tragedy; action is framed as duty-bound yet morally weighty.
The chapter stresses time-sensitive decision-making: when an opponent’s cohesion is fragile, delaying can prolong instability; disciplined, targeted action is presented as strategically and politically consequential.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-commentary is implicit in Arjuna’s reflection on fallen leaders and the stated principle that no one escapes kāla, situating the episode within the epic’s broader causality and moral accounting.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.