Adhyaya 73
द्रोण–सात्यकि द्वैरथम् (Droṇa and Sātyaki: The Chariot Duel)
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Dvairatha (Strategic Duel Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya how Droṇa responded once a severing arrow event has occurred and Dhṛṣṭadyumna is freed, focusing attention on Droṇa’s conduct toward Śaineya (Sātyaki). Saṃjaya describes Droṇa’s rapid, anger-charged advance, rendered through storm-and-serpent imagery: volleys of arrows form a ‘cloud’ of weapon-rain, with ratha-noise as thunder. Sātyaki, confident and combative, orders his charioteer to drive directly toward Droṇa, characterizing Droṇa as a harsh Brahmin aligned with the Kaurava king and a source of fear for the realm. The two masters exchange dense arrow-storms; their chariots, horses, banners, and parasols are struck down, and both are bloodied yet intent on victory. The surrounding armies fall silent, forming a ring of spectators as the duel becomes the visual center of the battlefield. The narrative then shifts to technical superiority displays: Sātyaki repeatedly cuts Droṇa’s bow and arrows; Droṇa rapidly re-arms, recognizes Sātyaki’s extraordinary skill, and mentally compares this astra-capacity with legendary exemplars. Both deploy divine weapons: Droṇa releases a fierce Agneya astra, and Sātyaki counters with a Varuṇa astra, provoking alarm among observers and even disrupting aerial movement. Reinforcements converge—Pāṇḍava leaders protect Sātyaki while Kaurava princes rally around Droṇa—expanding the duel into a broader engagement amid dust and arrow-nets where visibility and order collapse.
Chapter Arc: रणभूमि की धूल अभी बैठी भी नहीं कि धर्मराज युधिष्ठिर अपने मुख से वह वृत्तान्त खोलते हैं—चक्रव्यूह में फँसे सुभद्रानन्दन अभिमन्यु का वध कैसे हुआ। → युधिष्ठिर बताते हैं कि पाण्डवों ने रथों की सेनाओं के व्यूह रच-रचकर द्रोण को रोकने का यत्न किया, पर आचार्य बार-बार प्रतिव्यूह भेदते हुए आगे बढ़ते रहे; और जब वे रथियों द्वारा रोके भी गये, तब भी संकट का भार अभिमन्यु पर आ गिरा—उसे ‘नीक भेद’ करने को उकसाया गया, मानो बालक-वीर ही समस्त सेना का द्वार हो। → युधिष्ठिर का वचन अभिमन्यु-वध के नैतिक घाव को खोल देता है—जयद्रथ को न मार पाने पर वे उन नरकों/लोकों का स्मरण करते हैं जो पितृघाती, गुरु-पत्नीगामी और पिशुन को मिलते हैं; और फिर निर्णायक वाक्य आता है कि ‘पुरुषव्याघ्र अभिमन्यु स्वर्गलोक को प्राप्त हुआ’—यही शोक का शिखर है। → यह समाचार सुनते ही अर्जुन ‘हा पुत्र’ कहकर व्यथित होकर भूमि पर गिर पड़ते हैं; पाण्डव-समूह स्तब्ध, अनिमिष नेत्रों से एक-दूसरे को देखते हैं—शोक सामूहिक हो जाता है और कथा का स्वर विलाप से प्रतिज्ञा की ओर मुड़ने लगता है। → अर्जुन होश में आकर क्रोध से काँपते हुए उन्मत्त-सा वचन आरम्भ करते हैं—अब यह शोक प्रतिशोध में बदलेगा, और जयद्रथ के भाग्य का निर्णय निकट है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ६ श्लोक मिलाकर कुल ९१३ “लोक हैं।) न२्््य्न्नितास श््यु नी नल त्रिसप्ततितमो< ध्याय: युधिष्ठिरके मुखसे अभिमन्युवधका वृत्तान्त सुनकर अर्जुनकी जयद्रथको मारनेके लिये शपथपूर्ण प्रतिज्ञा युधिछिर उवाच त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबल प्रति । प्रयत्नमकरोत् तीव्रमाचार्यो ग्रहणे मम
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನು ಸಂಶಪ್ತಕ ಬಲದ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು.
Verse 2
व्यूढानीका वयं द्रोणं वारयाम: सम सर्वश: । प्रतिव्यूह्ू रथानीकं यतमानं तथा रणे
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ನಾವು ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ವ್ಯೂಹಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತಡೆದಿದ್ದೆವು. ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಥದಳಗಳನ್ನು ಮರು-ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಮುಂದುವರಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗಲೆಲ್ಲ, ನಾವೂ ಪುನಃಪುನಃ ಸೇನೆಯನ್ನು ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ಅಣಿಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಮುಂದಾಟವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು.
Verse 3
स वार्यमाणो रथिभिममयि चापि सुरक्षिते | अस्मानभिजगामाशु पीडयन् निशितै: शरै:
ರಥಯೋಧರು ಅವನನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದರೂ, ನಾನೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು.
Verse 4
ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीक॑ न शकक््नुम: । प्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत् कुत एव तु
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ದ್ರೋಣನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣನ ಸೇನಾ-ವ್ಯೂಹದ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣು ಎತ್ತಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಇನ್ನೂ ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?
Verse 5
वयं त्वप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रमात्मजम् । उक्तवन्त: सम तं तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो
ಹೇ ಪ್ರಭೋ, ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನಾದ ಸುಭದ್ರಾನಂದನನಿಗೆ ಏಕಸ್ವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆವು—“ತಾತ! ಈ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸು.”
Verse 6
स तथा नोदितोडस्माभि: सदश्च इव वीर्यवान् | असहामपि त॑ भार वोढुमेवोपचक्रमे,हमारे इस प्रकार आज्ञा देनेपर उस पराक्रमी वीरने अच्छे घोड़ेकी भाँति उस असहा भारको भी वहन करनेका ही प्रयत्न किया
ನಾವು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ, ಆ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ವೀರನು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಆ ಅಸಹ್ಯ ಭಾರವನ್ನೂ ಹೊರುವುದಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದನು.
Verse 7
स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वित: । प्राविशत् तद्धलं बाल: सुपर्ण इव सागरम्
ನೀನು ನೀಡಿದ ಅಸ್ತ್ರೋಪದೇಶ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಆ ಬಾಲನು ಗರುಡನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುವಂತೆ ಆ ಮಹಾಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 8
तुम्हारे दिये हुए अस्त्र-विद्याके उपदेश और पराक्रमसे सम्पन्न बालक अभिमन्युने उस सेनामें उसी प्रकार प्रवेश किया, जैसे गरुड़ समुद्रमें घुस जाते हैं ।।
ಆಮೇಲೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಆ ವೀರ ಸಾತ್ವತೀಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆವು; ಅವನು ಶತ್ರುಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ವ್ಯೂಹಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಲು ಬಯಸಿದೆವು.
Verse 9
ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथ: । वरदानेन रुद्रस्य सर्वान् न: समवारयत्,तात! ठीक इसी समय नीच सिंधुनरेश राजा जयद्रथने सामने आकर भगवान् शंकरके दिये हुए वरदानके प्रभावसे हम सब लोगोंको रोक दिया
ಆಗ, ತಾತ, ನೀಚಸ್ವಭಾವದ ಸೈಂಧವ ರಾಜ ಜಯದ್ರಥನು ಮುಂದೆ ಬಂದು, ರುದ್ರನ ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಡೆದನು.
Verse 10
ततो द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणि: कौसल्य एव च । कृतवर्मा च सौभद्रंं षड् रथा: पर्यवारयन्
ಆಮೇಲೆ ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ, ಕರ್ಣ, ದ್ರೋಣಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ಕೌಸಲ್ಯ (ಭೂರಿಶ್ರವ) ಮತ್ತು ಕೃತವರ್ಮ—ಈ ಆರು ಮಹಾರಥಿಗಳು—ಸೌಭದ್ರ (ಅಭಿಮನ್ಯು)ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದರು।
Verse 11
परिवार्य तु तैः सर्वेर्युधि बालो महारथै: । यतमानः: परं शक््त्या बहुभिर्विरथीकृत:
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ಆ ಬಾಲಕನು ಪರಮಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು; ಆದರೆ ಅವರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಿ ರಥವಿಲ್ಲದವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು।
Verse 12
ततो दौ:शासनि: क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम् । संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत्
ನಂತರ ದುಃಶಾಸನನ ಪುತ್ರನು, ಅವರಿಂದ ರಥಹೀನನಾಗಿಸಿದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಕಂಡು, ಭಾರೀ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೂ—ವಿಧಿಯ ಒತ್ತಡದಂತೆ—ತಕ್ಷಣ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಗದಾಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಥಹೀನ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು।
Verse 13
स तु हत्वा सहस्राणि नराश्वरथदन्तिनाम् अष्टौ रथसहस्राणि नव दन्तिशतानि च
ಅವನು ಮನುಷ್ಯರು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು; ಜೊತೆಗೆ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ರಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ನೂರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಸಹ ನಾಶಮಾಡಿದನು।
Verse 14
राजपुत्रसहसे द्वे वीरांश्वालक्षितान् बहून् । बृहद्धलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य ह
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಸಾವಿರ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡದ ವೀರರನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜ ಬೃಹದ್ದಲನನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು।
Verse 15
ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तमुपजग्मिवान् । इसके पहले उसने हजारों हाथी
ಆಮೇಲೆ ಪರಮಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವೀರ ಅಭಿಮನ್ಯು ವಿಧಿನಿಯತ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದನು—ಎಂಟು ಸಾವಿರ ರಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ನೂರು ಆನೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದನು; ಎರಡು ಸಾವಿರ ರಾಜಕುಮಾರರು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರರನ್ನು ವಧಿಸಿ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ರಾಜ ಬೃಹದ್ವಲನನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಅತಿಥಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರ ನಂತರ ಮಹಾತ್ಮ ಅಭಿಮನ್ಯು ತಾನೇ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅವನು ಪುಣ್ಯವಂತರ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದಾನೆ; ತನ್ನ ಪುಣ್ಯಬಲದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಿಗೆ ಲಭಿಸುವ ಶುಭ ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಅವನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ದೈನ್ಯ ತೋರಲಿಲ್ಲ; ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುತ್ತ, ತನ್ನ ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ಮಾವನ ಹೆಸರನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಖ್ಯಾತಿಗೊಳಿಸಿ, ಅನೇಕ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿ ಆ ವೀರನು ದಿಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಆ ದಿನದಿಂದ ನಾವು ಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಇಂದು ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದೆವು—ಇಷ್ಟೇ ಸಂಭವಿಸಿದೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.
Verse 16
ततोडर्जुनो वच:ः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम्
ಆಗ ಧರ್ಮರಾಜ (ಯುಧಿಷ್ಠಿರ)ನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 17
विषण्णवदना: सर्वे परिवार्य धनंजयम्
ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳೂ ವಿಷಾದದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ್ದವು; ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ)ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು.
Verse 18
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां वासवि: क्रोधमूर्च्छित:
ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾದನು. ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 19
कम्पमानो ज्वरेणेव नि:श्वसंश्व मुहुर्महु: । पार्णिं पाणौ विनिष्थिष्य श्वसमानो<घश्रुनेत्रवान्
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು: “ಜ್ವರ ಹಿಡಿದವನಂತೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗಾಢವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆಯುತ್ತ, ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ಹಪ್ಪಳಿಸುತ್ತ, ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು.”
Verse 20
अजुन उवाच सत्यं वः प्रतिजानामि श्वो5स्मि हन्ता जयद्रथम् । न चेद् वधभयाद् भीतो धार्तराष्ट्रान् प्रहास्यति
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ: ನಾಳೆ ನಾನು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವೆನು. ಮತ್ತು ಅವನು ಮರಣಭಯದಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನ ಶರಣಕ್ಕಾಗಲಿ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶರಣಕ್ಕಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ಶರಣಕ್ಕಾಗಲಿ ಬರದಿದ್ದರೆ, ನಾಳೆಯೇ ಅವನನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಧಿಸುವೆನು.
Verse 21
न चास्मान् शरणं गच्छेत् कृष्णं वा पुरुषोत्तमम् | भवन्तं वा महाराज श्वो5स्मि हनता जयद्रथम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಜಯದ್ರಥನು ನಮ್ಮ ಶರಣಕ್ಕಾಗಲಿ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶರಣಕ್ಕಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ಶರಣಕ್ಕಾಗಲಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಬರದಿದ್ದರೆ—ನಾಳೆ ನಾನು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸುವೆನು.
Verse 22
धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम् । पापं बालवधे हेतु श्वो5स्मि हनता जयद्रथम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರರಿಗೆ ಪ್ರಿಯಕರನಾಗಲು ಯತ್ನಿಸುವ, ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಹಳೆಯ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಮರೆತ, ಮತ್ತು ಬಾಲಕ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ವಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ಆ ಪಾಪಿ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ನಾಳೆ ನಾನು ತಪ್ಪದೇ ಸಂಹರಿಸುವೆನು.
Verse 23
रक्षमाणाशक्ष तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचन । अपि द्रोणकृपौ राजन् छादयिष्यामि ताउछरै:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಯಾರು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವರೋ—ಅವರು ದ್ರೋಣರೂ ಕೃಪರೂ ಆಗಿದ್ದರೂ—ನಾನು ಅವರನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವೆನು.
Verse 24
यद्येतदेवं संग्रामे न कुर्या पुरुषर्षभा: । मा सम पुण्यकृतां लोकानू प्राप्तुयां शूरसम्मतान्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಶೂರರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನೇ! ಈ ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾರದೆ ಹೋದರೆ, ಧರ್ಮಪുണ್ಯ ಮಾಡಿದವರು ಪಡೆಯುವ—ಶೂರರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ—ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯದಿರಲಿ.
Verse 25
ये लोका ४8४६ | ये चापि पितृघातिनाम् । गुरुदारगतानां ये पिशुनानां च ये सदा
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಪಿತೃಹಂತಕರಿಗೆ ನಿಯತವಾದ ದುಃಖಲೋಕಗಳು, ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಲೋಕಗಳು, ಮತ್ತು ಸದಾ ಪಿಶುನರಾದ ನಿಂದಕರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಲೋಕಗಳು—ನಾನು ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನನಗೂ ಅವೇ ಲೋಕಗಳು ಎಂಬುದಾಗಿ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 26
साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम् । ये च निक्षेपहर्त॒णां ये च विश्वासघातिनाम्
ಸಜ್ಜನರ ಮೇಲೆ ಅಸೂಯೆಪಡುವವರು, ಪರನಿಂದೆ ಮಾಡುವವರು, ನಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು (ಒಪ್ಪಿಸಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು) ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕರು—ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವರ ನಡೆ ನಿಂದನೀಯ.
Verse 27
भुक्तपूर्वा स्त्रियं ये च विन्दतामघशंसिनाम् | ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि
ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅದೇ ಗತಿ ದೊರಕಲಿ; ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಭೋಗಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರು ತಕ್ಕ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ; ಬ್ರಹ್ಮಹಂತಕರಿಗೂ ಗೋಹಂತಕರಿಗೂ ನಿಯತವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅವರೂ ಪಡೆಯಲಿ.
Verse 28
पायसं वा यवान्नं वा शाकं कूसरमेव वा । संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्रताम्
ಪಾಯಸವಾಗಲಿ, ಯವಾನ್ನವಾಗಲಿ, ಸೊಪ್ಪಾಗಲಿ, ಒರಟು ಆಹಾರವಾಗಲಿ; ಸಂಯಾವ, ಪೂಪ, ಮಾಂಸವಾಗಲಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ (ಯಥಾವಿಧಿ ಅರ್ಪಣೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಅಯೋಗ್ಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ) ಬೇಯಿಸುವವರಿಗೆ ಫಲವೂ ನಿಷ್ಫಲವೇ.
Verse 29
तानन्हायाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम् । माता-पिताकी हत्या करनेवालोंको जो लोक प्राप्त होते हैं
ನಾನು ನಾಳೆ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ, ನನಗೂ ಅವೇ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ.
Verse 156
स चैवं पुरुषव्यात्र: स्वर्गलोकमवाप्तवान् | यही हमलोगोंके लिये शोक बढ़ानेवाली घटना घटित हुई है। पुरुषसिंह अभिमन्यु इस प्रकार स्वर्गलोकमें गया है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—“ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು. ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಇದು ಶೋಕವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಘಟನೆ. ಪುರುಷಸಿಂಹ ಅಭಿಮನ್ಯು ಇಂತೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.”
Verse 166
हा पुत्र इति निः:श्वस्य व्यथितो न््यपतद् भुवि । धर्मराज युधिष्ठिरकी कही हुई यह बात सुनकर अर्जुन व्यथासे पीड़ित हो लंबी साँस खींचते हुए “हा पुत्र” कहकर पृथ्वीपर गिर पड़े
ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ದೀರ್ಘ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ “ಹಾ ಪುತ್ರ!” ಎಂದು ಕೂಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಸಿದನು.
Verse 176
नेत्रैरनिमिषैद्दीना: प्रत्यवैक्षन् परस्परम् । उस समय सबके मुखपर विषाद छा गया। सब लोग अर्जुनको घेरकर दु:खी हो एकटक नेत्रोंसे एक-दूसरेकी ओर देखने लगे
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—“ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಷಾದ ಆವರಿಸಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ದುಃಖದಿಂದ, ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತರು.”
Verse 196
उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमत्रवीत् | तदनन्तर इन्द्रपुत्र अर्जुन होशमें आकर क्रोधसे व्याकुल हो मानो ज्वरसे काँप रहे हों-- इस प्रकार बारंबार लंबी साँस खींचते और हाथपर हाथ मलते हुए नेत्रोंसे आँसू बहाने लगे और उन्मत्तके समान देखते हुए इस तरह बोले--
ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ಸಂಜ್ಞೆಗೆ ಬಂದನು; ಆದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಜ್ವರಗ್ರಸ್ತನಂತೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತ, ಮರುಮರು ದೀರ್ಘ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತ, ಕೈಗಳನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತ, ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ನೋಡುತ್ತ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Frequently Asked Questions
The duel frames how duty and allegiance operate under anger and public scrutiny: both sides pursue victory while maintaining the appearance of disciplined mastery, testing whether technical excellence can remain aligned with restraint and broader responsibility.
The narrative emphasizes preparedness and countermeasure literacy: mastery is demonstrated not only by deploying powerful weapons but by recognizing, neutralizing, and adapting to an opponent’s escalation in real time.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as a technical-historical report within Saṃjaya’s narration, with implicit didactic value derived from observing discipline, adaptability, and the costs of escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.