Adhyaya 63
Droṇa’s Cakra-Śakaṭa Vyūha and the Protection of Jayadratha (द्रोणकृतः चक्रशकटव्यूहः)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Cakra-Śakaṭa) Episode
Sañjaya reports the dawn after night’s passing: Droṇa, foremost among weapon-bearers, advances to array all Kaurava divisions. The battlefield atmosphere is marked by martial acclamation—warriors string bows, draw blades, practice weapon-paths, and call out for Arjuna, Govinda, and Bhīma, signaling a deliberate psychological posture. Droṇa accelerates preparations by sounding the conch and personally directing placements. He addresses Jayadratha with assurance, naming supporting leaders (e.g., Saumadatti, Karṇa, Aśvatthāmā, Śalya, Vṛṣasena, Kṛpa) and enumerating substantial troop complements across cavalry, chariots, elephants, and infantry, instructing Jayadratha to hold at a measured distance. The army is then formed into an extended cakra-śakaṭa vyūha, with a difficult-to-breach padma-like rear, a concealed sūcī element, and designated guardians. Droṇa occupies the front of the śakaṭa; Jayadratha is placed behind under heavy protection. The formation’s scale evokes awe among observers, likened to a churning ocean capable of ‘engulfing’ the earth in metaphorical appraisal.
Chapter Arc: रणभूमि की धूल और शोक के बीच कथावाचक का स्वर युद्ध से हटकर राजाओं के भाग्य पर टिकता है—नारद संजय से कहते हैं कि महान ययाति भी मृत्यु को प्राप्त हुए; फिर किसका वैभव स्थायी है? → ययाति के असंख्य यज्ञों और दान-धर्म का विस्तार आता है—राजसूय, अश्वमेध, पुण्डरीक, वाजपेय, अतिरात्र, चातुर्मास्य, अग्निष्टोम—और प्रकृति तक (सरस्वती, समुद्र, पर्वत) उस पुण्यराज के लिए घृत-पय दुहने लगती है; पर भीतर की अशान्ति बनी रहती है। → भोगों से तृप्ति न मिलने पर ययाति गाथा गाते हैं—पृथ्वी का समस्त धान-जौ, सुवर्ण, पशु, स्त्रियाँ भी एक मनुष्य की तृष्णा को ‘पर्याप्त’ नहीं कर सकतीं; इसलिए शम (वैराग्य) की ओर जाना चाहिए। → ययाति कामों का परित्याग कर धैर्य धारण करते हैं, पूरु को राज्य में प्रतिष्ठित करते हैं और सदार (पत्नी सहित) वन की ओर प्रस्थान करते हैं—राजधर्म से निवृत्ति और आत्मधर्म की ओर गमन। → ययाति के उदाहरण से संजय को संकेत मिलता है कि युद्ध के बीच भी अंतिम सत्य वैराग्य है—अब यह उपदेश धृतराष्ट्र/शोकाकुल जन के निर्णयों को कैसे मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 2
पुण्डरीकसहस्रेण वाजपेयशतैस्तथा । अतिरात्रसहस्रेण चातुर्मास्यैश्व कामत: । अग्निष्टोमैश्व विविधै: सत्रैश्व॒ प्राज्यदक्षिणै:
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—“ಸಾವಿರ ಪುಂಡರೀಕ ಯಾಗಗಳಿಂದ, ನೂರಾರು ವಾಜಪೇಯ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ, ಸಾವಿರ ಅತಿರಾತ್ರ ಹೋಮಗಳಿಂದ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ನೆರವೇರಿಸಿದ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ; ಹಾಗೆಯೇ ನಾನಾವಿಧ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಪಾರ ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸತ್ರಯಾಗಗಳಿಂದ—(ಅತಿಮಹತ್ ಯಜ್ಞಪುಣ್ಯ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ).”
Verse 3
नारदजी कहते हैं--सूंजय! नहुषनन्दन राजा ययातिकी भी मृत्यु हुई थी, यह मैंने सुना है। राजाने सौ राजसूय, सौ अश्वमेध, एक हजार पुण्डरीक याग, सौ वाजपेय-यज्ञ, एक सहस्र अतिरात्र याग तथा अपनी इच्छाके अनुसार चातुर्मास्य और अग्निष्टोम आदि नाना प्रकारके प्रचुर दक्षिणावाले यज्ञोंका अनुष्ठान किया ।।
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—“ಸಂಜಯಾ! ನಹುಷನಂದನನಾದ ರಾಜ ಯಯಾತಿಗೂ ಮರಣವು ಸಂಭವಿಸಿತೆಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆ ರಾಜನು ನೂರು ರಾಜಸೂಯ, ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧ, ಸಾವಿರ ಪುಂಡರೀಕ ಯಾಗ, ನೂರು ವಾಜಪೇಯ, ಸಾವಿರ ಅತಿರಾತ್ರ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ನಾನಾವಿಧ, ಅಪಾರ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ್ವೇಷಿಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಧನವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿ, ಅದನ್ನು ಕಸಿದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು.”
Verse 4
सरस्वती पुण्यतमा नदीनां तथा समुद्रा: सरित: साद्रयश्न । ईजानाय पुण्यतमाय राज्ञे घृतं पयो दुदुहुनाहुषाय
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—“ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯವತಿ ಸರಸ್ವತಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಮುದ್ರಗಳು, ನದೀಧಾರೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳೂ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಆ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಶಾಲಿ ನಹುಷವಂಶೀಯ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಅವುಗಳು ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹಾಲನ್ನು ದೋಹಿಸಿ ನೀಡಿದವು—ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಧರ್ಮಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿದಂತೆ.”
Verse 5
व्यूढे देवासुरे युद्धे कृत्वा देवसहायताम् । चतुर्धा व्यभजत् सर्वा चतुर्भ्य: पृथिवीमिमाम्
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—“ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧವು ಸಜ್ಜಾದಾಗ ಅವನು ದೇವರಿಗೆ ನೆರವಾಯಿತು. ನಂತರ ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಋತ್ವಿಜ್, ಅಧ್ವರ್ಯು, ಹೋತೃ, ಉದ್ಗಾತೃ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಯಾಜ್ಞಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಂಚಿ ನೀಡಿದನು; ಇದರಿಂದ ಯಜ್ಞಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ದೃಢವಾಯಿತು.”
Verse 6
यज्ञैर्ननाविधैरिष्टवा प्रजामुत्पाद्य चोत्तमाम् । देवयान्यां चौशनस्यां शर्मिष्ठायां च धर्मत:
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—“ನಾನಾವಿಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಅವನು, ಶುಕ್ರನ ಪುತ್ರಿ ದೇವಯಾನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ದಾನವರಾಜನ ಪುತ್ರಿ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು.”
Verse 7
देवारण्येषु सर्वेषु विजहारामरोपम: । आत्मन: कामचारेण द्वितीय इव वासव:
ಎಲ್ಲ ದೇವವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆ ದೇವೋಪಮ ರಾಜನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು—ಎರಡನೇ ಇಂದ್ರನಂತೆ.
Verse 8
यदा नाभ्यगमच्छान्तिं कामानां सर्ववेदवित् । ततो गाथामिमां गीत्वा सदार: प्राविशद् वनम्
ಭೋಗಗಳಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರಕದಾಗ, ಸರ್ವವೇದವಿತ್ತನಾದ ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಈ ಗಾಥೆಯನ್ನು ಹಾಡಿ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 9
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । नालमेकस्य तत् सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्
ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಕ್ಕಿ-ಯವ, ಚಿನ್ನ, ಪಶುಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಇತರ ಭೋಗವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಒಬ್ಬನನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂದು ತಿಳಿದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಮ-ಸಂಯಮದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು.
Verse 10
एवं कामान् परित्यज्य ययातिर्धुतिमेत्य च । पूरुं राज्ये प्रतिष्ठाप्प प्रयातो वनमी श्वर:
ಹೀಗೆ ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಧೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಪುತ್ರ ಪೂರುನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಆ ಅಧಿಪತಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.
Verse 11
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಸೃಂಜಯ! ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮಂಗಳಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿಯೂ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುಣ್ಯವಂತರಾಗಿಯೂ ಇದ್ದವರು ಸಹ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂದರೆ, ಇತರರ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಮಾಡದ, ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನೂ ನೀಡದ ನಿನ್ನ ಆ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ.”
Verse 63
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಷೋಡಶರಾಜಕೀಯ’ ಉಪಾಖ್ಯಾನವಿಷಯಕ ಅರವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The implicit tension lies in prioritizing a tactical objective—shielding a key ally through layered formations—while the epic’s broader ethic continually questions how far strategic necessity may press against ideals of fair engagement and proportionality.
The chapter functions as a case study in organized command: effective leadership combines morale management, clear role assignment, multi-layered defense, and coherent integration of mixed troop types to create controlled access and resilience under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level significance is conveyed through simile and witness-response (awe among siddhas and cāraṇas), framing the vyūha as an exemplary instance of strategic form shaping narrative causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.