Adhyaya 109
Droṇa-parva Adhyāya 109 — Karṇa–Bhīma Yuddha and Durmukha’s Fall (कर्णभीमयुद्धम्; दुर्मुखवधः)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṅgrāma (Tactical Engagement Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, having been defeated and made chariotless by Bhīma, mounts another chariot and immediately strikes the Pāṇḍava warrior. A sustained exchange of arrows follows, described through similes of powerful animals clashing. Bhīma answers Karṇa’s volleys with denser counter-fire, then launches a heavy mace toward the sūtaputra; the mace strike disables Karṇa’s chariot team, and Bhīma further cuts down the standard and strikes the charioteer, leaving Karṇa on a compromised vehicle. The narration marks this as an extraordinary display of Rādheya’s resilience even while chariotless. Observing Karṇa’s predicament, Duryodhana commands Durmukha to bring him a chariot; Durmukha advances and attempts to check Bhīma with arrows. Bhīma sends a chariot toward Durmukha and, in the same moment, dispatches him with nine well-feathered shafts. Karṇa mounts the offered chariot, shines again in battle, then pauses in visible grief upon seeing Durmukha’s body, circumambulates him, and resumes combat. Bhīma and Karṇa exchange fourteen nārācas each; Karṇa’s counter strikes pierce Bhīma’s left arm, causing heavy bleeding. Bhīma retaliates with swift arrows against Karṇa and his charioteer; Karṇa, unsettled by Bhīma’s force, withdraws rapidly from the immediate engagement, while Bhīma remains poised, bow drawn, described as blazing like fire.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि द्रोण-पर्व के रण में केकयराज बृहत्क्षत्र के आगमन से कौरव-सेना में हलचल मचती है, और क्षेमधूर्ति उनके वक्ष पर तीव्र बाण-वर्षा कर युद्ध का द्वार खोल देता है। → क्षेमधूर्ति क्रोध में आकर तीखे भल्ल से बृहत्क्षत्र का धनुष काट देता है; उधर त्रिगर्त-पुत्र निरमित्र कौरव-वाहिनी को व्यथित करता हुआ रथ से गिरता है। युद्ध ‘तुमुल’ और ‘प्रेक्षणीय’ बन जाता है—सिद्ध-चारण तक विस्मित होकर देखते हैं। इसी बीच सात्यकि (युयुधान) अपनी युद्ध-उन्मत्त गति से कौरव-पंक्तियों को तोड़ने लगता है। → सात्यकि के शराघात से मगध-सैनिकों सहित कौरव-व्यूह भंग हो जाता है; भागते हुए शेष सैनिकों को देखकर स्पष्ट होता है कि रण-भूमि में उस क्षण निर्णायक दबाव सात्यकि के पक्ष में चला गया है। → महायशस्वी सात्यकि कौरव-सेना का विनाश कर अपने श्रेष्ठ धनुष को विधुन्वाता हुआ रण में चमकता है; भयभीत और तितर-बितर कौरव-सेना पुनः युद्ध के लिए सामने नहीं आती। → कौरव-पक्ष के बिखरने के बाद अगला प्रश्न यह रह जाता है कि कौन-सा वरिष्ठ योद्धा आगे बढ़कर सात्यकि के वेग को रोकेगा और व्यूह को फिर से बाँधेगा।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान सप्ताधिकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाके क्षेमधूर्ति
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಕೈಕೇಯದೇಶದ ದೃಢವಿಕ್ರಮಿಯಾದ ಬೃಹತ್ಕ್ಷತ್ರನು ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ಕ್ಷೇಮಧೂರ್ತಿಯು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು.
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर सुदृढ़ पराक्रमी केकयराज बृहत्क्षत्रकों आते देख क्षेमधूर्तिने अनेक बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ನಂತರ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಕೇಕಯರಾಜ ಬೃಹತ್ಕ್ಷತ್ರನು ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ಕ್ಷೇಮಧೂರ್ತಿಯು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಗಾಯಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ರಾಜನ್, ದ್ರೋಣನ ಸೇನಾವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬೃಹತ್ಕ್ಷತ್ರನು ವಕ್ರಸಂಧಿಯ ತೊಂಬತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ಕ್ಷೇಮಧೂರ್ತಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 3
क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्ध: कैकेयस्य महात्मन: । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह,इससे क्षेमधूर्ति अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने पानीदार तीखे भल्लसे महामनस्वी केकयराजका धनुष काट डाला
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ಕ್ಷೇಮಧೂರ್ತಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕೈಕೇಯರಾಜನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿ, ಹೊಳೆಯುವ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎರಡು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 4
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम्,धनुष कट जानेपर समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ बृहत्क्षत्रकों समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उसने तुरंत ही बींध डाला
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಹೋಗಿ ಧನುರ್ವಿಹೀನನಾದ ಆ ವೀರನನ್ನು, ವಂಗಿದ ಸಂಧಿಗಳಿರುವ ಬಾಣದಿಂದ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಅವನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಭೇದಿಸಿದನು—ಅವನು ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು.
Verse 5
अथान्यद् धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्ति महारथम्,तदनन्तर बृहत्क्षत्रने दूसरा धनुष हाथमें लेकर हँसते-हँसते महारथी क्षेमधूर्तिको घोड़ों, सारथि और रथसे हीन कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಬೃಹತ್ಕ್ಷತ್ರನು ಮತ್ತೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ನಗುವಂತೆ, ಮಹಾರಥಿ ಕ್ಷೇಮಧೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಮತ್ತು ರಥವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು.
Verse 6
ततो5परेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपते: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्,इसके बाद दूसरे पानीदार तीखे भल्लसे राजा क्षेमधूर्तिके प्रज्वलित कुण्डलोंवाले मस्तकको धड़से अलग कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಳೆಯುವ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು.
Verse 7
तच्छिन्नं सहसा तस्य शिर: कुज्चितमूर्थजम् । सकिरीटं महीं प्राप्प बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸಹಸಾ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕುಂಚಿತ ಕೇಶವಿರುವ ಆ ಶಿರಸ್ಸು ಕಿರೀಟದೊಡನೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
Verse 8
त॑ निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थकारणात्,रणक्षेत्रमें क्षेमधूर्तिका वध करके प्रसन्न हुए महारथी बृहत्क्षत्र यूधिष्ठिरके हितके लिये सहसा आपकी सेनापर टूट पड़े
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮಹಾರಥಿ ಬೃಹತ್ಕ್ಷತ್ರನು, ಪಾರ್ಥಪುತ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ, ಅಚಾನಕವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿ ಬಿದ್ದನು।
Verse 9
धृष्टकेतुं तथा5<यान्तं द्रोणहेतो: पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत,भारत! इसी प्रकार द्रोणाचार्यके हितके लिये महाधनुर्धर पराक्रमी वीरधन्वाने वहाँ आते हुए धृष्टकेतुको रोका
ಭಾರತಾ! ಹಾಗೆಯೇ ದ್ರೋಣನ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ, ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಧೃಷ್ಟಕೇತುವನ್ನು ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರಧನ್ವನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ತಡೆದನು।
Verse 10
तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघध्नतु:,वे दोनों वेगशाली वीर बाणरूपी दाढ़ोंसे युक्त हो परस्पर भिड़कर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे
ಆ ಇಬ್ಬರು ವೇಗಶಾಲಿ ವೀರರು, ಬಾಣರೂಪದ ದಂತಗಳಿರುವ ವರಾಹಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗಿ, ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು।
Verse 11
तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ,महान् वनमें तीव्र मदवाले दो यूथपति गजराजोंके समान वे दोनों पुरुषसिंह परस्पर युद्ध करने लगे
ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಶಾರ್ದೂಲರು ಪರಸ್ಪರ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು—ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಎರಡು ಯೂಥಪತಿ ಗಜರಾಜರು ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯುವಂತೆ।
Verse 12
गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ | युयुधाते महावीर्यों परस्परजिघांसया
ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾವೀರರು, ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು, ಪರ್ವತಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ಎರಡು ಕ್ರುದ್ಧ ಶಾರ್ದೂಲಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಿದರು।
Verse 13
तद् युद्धमासीत तुमुल प्रेक्षणीयं विशाम्पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्धुतदर्शनम्,प्रजानाथ! उनका वह घमासान युद्ध देखने ही योग्य था। वह सिद्धों और चारणसमूहोंको भी आश्चर्यजनक एवं अद्भुत दिखायी देता था
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಜಾನಾಥನೇ! ಆ ಯುದ್ಧವು ಘೋರ ಗರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ತುಮುಲವಾಗಿ, ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಹಾದೃಶ್ಯವಾಯಿತು. ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಚಾರಣರ ಸಮೂಹಗಳಿಗೂ ಅದು ಅಚ್ಚರಿಯಾಯಕವಾಗಿ ತೋರಿತು; ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ವಿಸ್ಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸಿದಂತಾಯಿತು.
Verse 14
वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतो: शरासनम् | द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात् वीरधन्वाने कुपित होकर हँसते हुए-से ही एक भल्लद्वारा धृष्टकेतुके धनुषके दो टुकड़े कर दिये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭರತನಂದನನೇ! ನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವೀರಧನ್ವನು ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ಧೃಷ್ಟಕೇತುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎರಡು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 15
तदुत्सज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथ: । शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्,महारथी चेदिराज धृष्टकेतुने उस कटे हुए धनुषको फेंककर एक लोहेकी बनी हुई स्वर्णदण्डविभूषित विशाल शक्ति हाथमें ले ली
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ, ಚೇದಿರಾಜ ಮಹಾರಥಿ ಧೃಷ್ಟಕೇತು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಚಿನ್ನದ ದಂಡದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು.
Verse 16
तां तु शक्ति महावीर्या दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति,भारत! उस अत्यन्त प्रबल शक्तिको दोनों हाथोंसे उठाकर यत्नशील धृष्टकेतुने सहसा वीरधन्वाके रथपर उसे दे मारा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭಾರತನೇ! ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಂಡಿ ಎಳೆದು, ಯತ್ನಪೂರ್ವಕನಾದ ಧೃಷ್ಟಕೇತು ಸಹಸಾ ಅದನ್ನು ವೀರಧನ್ವನ ರಥದ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು.
Verse 17
तया तु वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भूशम् । निर्भिन्नहदयस्तूर्ण निषपपात रथान्महीम्,उस वीरघातिनी शक्तिकी गहरी चोट खाकर वीरधन्वाका वक्ष:स्थल विदीर्ण हो गया और वह तुरंत ही रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ವೀರಘಾತಿನಿ ಶಕ್ತಿಯ ಭಾರೀ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡನು; ಹೃದಯ ಭೇದಿತವಾಗಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ರಥದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು.
Verse 18
तस्मिन् विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बल॑ ते5भज्यत विभो पाण्डवेयै: समन्ततः,प्रभो! त्रिगर्तदेशके उस महारथी वीरके मारे जानेपर पाण्डव-सैनिकोंने चारों ओरसे आपकी सेनाको विघटित कर दिया
ತ್ರಿಗರ್ತರ ಆ ಮಹಾರಥಿ ವೀರನು ಹತನಾದಾಗ, ಓ ಪ್ರಭುವೇ, ಪಾಂಡವ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿ ಚದುರಿಸಿತು.
Verse 19
सहदेवे तत: षष्टिं सायकान् दुर्मुखोक्षिपत् । ननाद च महानादं तर्जयन् पाण्डवं रणे,तदनन्तर दुर्मुखने रणक्षेत्रमें सहदेवपर साठ बाण चलाये और उन पाण्डुकुमारको डाँट बताते हुए बड़े जोरसे गर्जना की
ನಂತರ ದುರ್ಮುಖನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಹದೇವನ ಮೇಲೆ ಅರವತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದು, ಪಾಂಡವನನ್ನು ತರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು.
Verse 20
माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरै: । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव
ಇದನ್ನು ಕಂಡ ಮಾದ್ರಿಪುತ್ರ ಸಹದೇವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ತನ್ನ ಸಹೋದರಸಮಾನ ದುರ್ಮುಖನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನಗುವಂತೆಯೇ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು.
Verse 21
त॑ रणे रभसं दृष्टवा सहदेवं महाबलम् | दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत,भारत! रणक्षेत्रमें महाबली सहदेवका वेग बढ़ता देख दुर्मुखने नौ बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया
ಭಾರತನೇ! ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲ ಸಹದೇವನ ಉಗ್ರ ವೇಗವನ್ನು ಕಂಡ ದುರ್ಮುಖನು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 22
दुर्मुबस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबल: । जघान चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै:,तब महाबली सहदेवने एक भल्लसे दुर्मुखकी ध्वजा काटकर चार तीखे बाणोंद्वारा उसके चारों घोड़ोंको मार डाला
ಆಗ ಮಹಾಬಲ ಸಹದೇವನು ಒಂದು ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ದುರ್ಮುಖನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.
Verse 23
अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथे: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्
ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹಳದಿ ವರ್ಣದ, ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ದೇಹದಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು।
Verse 24
फिर दूसरे पानीदार एवं तीखे भल्लसे उसके सारथिके चमकीले कुण्डलवाले मस्तकको धड़से काट गिराया ।।
ನಂತರ ಅವನು ಹಳದಿ ವರ್ಣದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ಜ್ವಲಿಸುವ ಕುಂಡಲ-ಶೋಭಿತ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು। ಆಮೇಲೆ ಸಹದೇವನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕ್ಷುರಪ್ರಬಾಣದಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೌರವ್ಯದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನನ್ನು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧ ಮಾಡಿದನು।
Verse 25
हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन् निरमित्रस्थ भारत
ಆಗ ಮನೋಭಂಗಗೊಂಡ ದುರ್ಮುಖನು ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಓ ರಾಜನೇ, ನಿರಮಿತ್ರನ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು।
Verse 26
राजन्! भरतनन्दन! तब दुर्मुख दुःखी मनसे उस अश्वहीन रथको त्यागकर निरमित्रके रथपर जा चढ़ा ।।
ಓ ರಾಜನೇ, ಭರತನಂದನನೇ! ಆಗ ದುಃಖಿತಮನಸ್ಸಿನ ದುರ್ಮುಖನು ಕುದುರೆಗಳಿಲ್ಲದ ಆ ರಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿರಮಿತ್ರನ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು। ಆಗ ಪರವೀರಹನನ ಸಹದೇವನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಭಲ್ಲಬಾಣದಿಂದ ನಿರಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು।
Verse 27
स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वर: । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्,त्रिगर्तराजका पुत्र राजा निरमित्र अपने वियोगसे आपकी सेनाको व्यथित करता हुआ रथकी बैठकसे नीचे गिर पड़ा
ಆಗ ತ್ರಿಗರ್ತರಾಜನ ಪುತ್ರನಾದ ಜನೇಶ್ವರ ನಿರಮಿತ್ರನು, ನಿನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದ್ದವನು, ರಥದ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು।
Verse 28
त॑ तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी राम: खरं हत्वा महाबलम्
ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಮಹಾಬಾಹು ಸಹದೇವನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು—ದಶರಥನಂದನ ರಾಮನು ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಖರನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸಿದನೋ ಹಾಗೆಯೇ।
Verse 29
हाहाकारो महानासीत् त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्टवा निरमित्र॑ं महारथम्,नरेश्वर! महारथी राजकुमार निरमित्रको मारा गया देख त्रिगर्तोंके दलमें महान् हाहाकार मच गया
ಜನೇಶ್ವರನೇ! ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ನಿರಮಿತ್ರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ತ್ರಿಗರ್ತರಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಹಾಹಾಕಾರ ಉಂಟಾಯಿತು।
Verse 30
नकुलस्ते सुतं राजन् विकर्ण पृथुलोचनम् । मुहूर्ताज्जितवॉल्लोके तदद्भुतमिवा भवत्,राजन! नकुलने विशाल नेत्रोंवाले आपके पुत्र विकर्णको दो ही घड़ीमें पराजित कर दिया; यह अद्भुत-सी बात हुई
ರಾಜನೇ! ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ವಿಕರ್ಣನನ್ನು ನಕುಲನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಜಯಿಸಿದನು; ಅದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅದ್ಭುತವೆನಿಸಿತು।
Verse 31
सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरै: संनतपर्वभि: । चक्रे<दृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे,व्याप्रदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें घोड़ों, सारथि और ध्वजसहित सात्यकिको अदृश्य कर दिया
ಆಗ ವ್ಯಾಪ್ರದತ್ತನು ವಂಗಿದ ಸಂಧಿಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಅಶ್ವ, ಸಾರಥಿ, ಧ್ವಜ ಸಹಿತವಾಗಿ ಹೀಗೇ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು—ಅವನು ಅದೆಷ್ಟೋ ಅದೆಷ್ಟೋ ಕಾಣದಂತಾಯಿತು।
Verse 32
तान् निवार्य शरान् शूर: शैनेय: कृतहस्तवत् | साश्व॒सूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत्
ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಶೂರ ಶೈನೇಯ ಸಾತ್ಯಕಿಯು ನಿಪುಣ ಧನುರ್ಧರನಂತೆ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಶ್ವ, ಸಾರಥಿ, ಧ್ವಜ ಸಹಿತ ಅವ್ಯಾಚೃದತ್ತನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿದನು।
Verse 33
कुमारे निहते तस्मिन् मागधस्य सुते प्रभो । मागधा: सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्,प्रभो! मगधनरेशके पुत्र राजकुमार व्याप्रदत्तके मारे जानेपर मगधदेशीय वीरोंने सब ओरसे प्रयत्नशील होकर युयुधानपर धावा किया
ಪ್ರಭೋ! ಮಗಧರಾಜನ ಆ ಕುಮಾರನು ಹತನಾದಾಗ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಉದ್ಗ್ರತರಾದ ಮಗಧ ವೀರರು ಯುಯುಧಾನನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು।
Verse 34
विसृजन्त:ः शरांश्वैव तोमरांश्न सहस्रश: । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान् मुदूगरान् मुसलानपि
ಅವರು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತೋಮರಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟರು; ಹಾಗೆಯೇ ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು, ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು।
Verse 35
तांस्तु सर्वानू स बलवान् सात्यकिर्युद्धदुर्मद:
ಆಗ ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದದಿಂದ ಮದಿಸಿದ ಬಲವಂತನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿ ಅವರ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಎದುರಿಸಿದನು।
Verse 36
मागधान् द्रवतो दृष्टवा हतशेषान् समन्ततः
ಹತ್ಯೆಯ ನಂತರ ಉಳಿದ ಮಗಧರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ,
Verse 37
नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तम:
ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಮಾಧವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ) ...
Verse 38
भज्यमानं बल॑ राजन् सात्वतेन महात्मना
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಸಾತ್ವತ ವೀರನಿಂದ ಸೇನೆ ಚೂರಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಪ್ರತಿಹತ ಪರಾಕ್ರಮವು ವ್ಯೂಹಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ನೋಡುವ ಎಲ್ಲರ ಧೈರ್ಯ-ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध: सहसोदवृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे,तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सहसा आँखें घुमाकर सत्यकर्मा सात्यकिपर स्वयं ही आक्रमण किया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ದ್ರೋಣನು ಭಾರೀ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದು, ಅಚಾನಕ್ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಸತ್ಯಕರ್ಮನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಮೇಲೆ ತಾನೇ ಧಾವಿಸಿದನು; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಣಕ್ರೋಧವು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಗುರುನ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ ತಕ್ಷಣದ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿತು, ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಆವೇಶಗಳ ಮಧ್ಯದ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿತು.
Verse 106
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्चटिरका पलायनविषयक एक सौ छवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಜಯದ್ರಥವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪಲಾಯನ ವಿಷಯಕ ನೂರಾರು ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 107
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥವಧಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಸಂಕೂಲ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ನೂರ ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ.
Verse 346
अयोधयमन् रणे शूरा: सात्वतं युद्धदुर्मदम् । वे शूरवीर मागध-सैनिक बहुत-से बाणों
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಣದಲ್ಲಿ ಶೂರರು ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತನಾದ ಸಾತ್ವತ ನಾಯಕ ಸಾತ್ಯಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಮಾಗಧ ಸೈನಿಕರು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ, ಸಾವಿರಾರು ತೋಮರಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಸಲಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು; ಆದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು.
Verse 356
नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ: । बलवान युद्धदुर्मद पुरुषप्रवर सात्यकिने हँसते हुए ही उन सबको अधिक कष्ट उठाये बिना ही परास्त कर दिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ, ನಗುತ್ತಲೇ ಎಂಬಂತೆ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದದಿಂದ ಮತ್ತನಾದ ಬಲವಂತ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾತ್ಯಕಿ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಜಯಿಸಿದನು.
Verse 363
बल॑ ते5भज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् । प्रभो! मरनेसे बचे हुए मागध-सैनिकोंको चारों ओर भागते देख सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हुई आपकी सेनाका व्यूह भंग हो गया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಭು! ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ)ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಬಲ ಚೂರಾಯಿತು. ಮರಣಭಯದಿಂದ ಉಳಿದ ಮಾಘಧ ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಯಗೊಂಡ ದಳಗಳ ವ್ಯೂಹ ಭಂಗವಾಯಿತು.
Verse 376
विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ व्यभश्राजत महायशा: । इस प्रकार मधुवंशके श्रेष्ठ वीर महायशस्वी सात्यकि रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका विनाश करके अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವಿಧುನ್ವಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಯೋಧನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮಧುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸಾತ್ಯಕಿ ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕದಲಿಸುತ್ತಾ ಪರಮ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 386
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन! महामना महाबाहु सात्यकिके द्वारा डरायी गयी और तितत-बितर की हुई आपकी सेना फिर युद्धके लिये सामने नहीं आयी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ದೀರ್ಘಬಾಹು, ಮಹಾಮನಸ್ಸು, ಮಹಾಬಾಹು ಸಾತ್ಯಕಿಯಿಂದ ಭೀತಗೊಂಡು ಚದುರಿದ ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma tension between relentless pursuit of advantage (including disabling chariot infrastructure and pre-empting reinforcements) and the intermittent demands of honor and grief, seen when Karṇa pauses to acknowledge Durmukha even as the engagement continues.
Capability in action is shown as relational and conditional: success depends on support systems, composure, and adaptive decision-making; emotional disturbance can briefly suspend strategic clarity, yet duty-driven re-entry remains a defining feature of kṣātra conduct.
No explicit phalaśruti is provided in this adhyāya; its significance is contextual, contributing to the epic’s cumulative reflection on agency, loss, and the ethical ambiguity of tactical necessity within the broader war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.