Adhyaya 76
Duryodhana’s Anxiety, Bhīṣma’s Reassurance, and Renewed Mobilization (दुर्योधनचिन्ता–भीष्मप्रत्याश्वासन–सेनानिर्गमनम्)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-parva (War-day narration under Bhīṣma; tactical movements and counsel)
Saṃjaya reports that after a fierce exchange both sides withdraw to their own camps, blood-stained, then rest and re-honor one another before re-arming with intent to resume engagement. Duryodhana, troubled and physically marked by battle, approaches Bhīṣma and voices fear and urgency after encountering Bhīma’s aggressive pressure within a formidable formation. He petitions for victory and the neutralization of the Pāṇḍavas. Bhīṣma responds with composed confidence: he affirms his willingness to strive with full effort for Duryodhana’s aims, yet he also offers a sober assessment that the Pāṇḍava allies are numerous, highly trained, and not easily overcome quickly. He nevertheless vows to oppose them even at the cost of his life and promises to act in a manner pleasing to the king. Encouraged, Duryodhana orders the entire army to advance. The chapter closes with a vivid mobilization tableau—chariots, elephants, cavalry, and infantry moving in formation; dust rising to veil sunlight; banners swirling like lightning among clouds; and the terrifying roar of bowstrings and army-noise likened to primordial cosmic tumult.
Chapter Arc: पाँचवें दिन के रण में शंख-नाद के बीच विराट-भीष्म, अभिमन्यु-भीष्म और अन्य द्वन्द्व उभरते हैं; पर दृष्टि शीघ्र ही अर्जुन और द्रोणपुत्र अश्वत्थामा के आमने-सामने टिक जाती है। → भीष्म शान्तनव अपने रुक्मपुङ्ख बाणों से प्रहार कर पाण्डव पक्ष को दबाते हैं, और उसी उग्र प्रवाह में अश्वत्थामा गाण्डीवधारी अर्जुन के वक्षस्थल को लक्ष्य कर तीखे बाणों से बेधता है। दोनों महारथी निकट से निकटतर आते हैं; रथ, घोड़े, सारथि—सब संकट की परिधि में। → अर्जुन, शत्रुवीरहा, अश्वत्थामा का कार्मुक काट देता है और तीक्ष्ण पत्री-बाणों से उसे घेर लेता है; पर उसी क्षण वह मन में ठहरता है—‘यह आचार्यपुत्र है, द्रोण का प्रिय पुत्र; ब्राह्मण होने से विशेष माननीय’—और विजय के द्वार पर भी संयम का वरण करता है। → दोनों योद्धा परस्पर घावों से विक्षत होकर भी देवसंकाश शोभा पाते हैं; पर रणभूमि लाशों, गिरे रथों, हाथियों-घोड़ों और सैनिकों से पट जाती है—जैसे दावानल वन को जला दे। अध्याय युद्ध के व्यापक संहार और द्वन्द्वों की अनिर्णीत तीव्रता के साथ समाप्त होता है। → अर्जुन का संयम क्या आगे अश्वत्थामा को और उग्र प्रतिशोध की ओर धकेलेगा, और भीष्म का दबाव पाण्डव-सेना पर अगले प्रहर में कितना भारी पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका १६ “लोक मिलाकर कुल ३६ ३ “लोक हैं।] #-+>ोी श््नु हि कमी त्रिसप्ततितमो< ध्याय: विराट-भीष्म
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಆಗ ಮಹಾರಥಿಯಾದ ವಿರಾಟ ರಾಜನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾರಥಿ ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ವಿದ್ಧಿಸಿ ನೋವುಂಟುಮಾಡಿದನು; ಮತ್ತೂ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 2
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिर्भीष्म: शान्तनव: शरै: | रुक्मपुड्खैर्महेष्वास: कृतहस्तो महाबल:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರ, ಚುರುಕು ಕೈಯುಳ್ಳ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರ ಭೀಷ್ಮನು ಬಂಗಾರದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ವಿರಾಟನನ್ನೂ ವಿದ್ಧಿಸಿದನು.
Verse 3
द्रौणिरगाण्डीवधन्चानं भीमधन्वा महारथ: । अविध्यदिषुभि: षड्भिद्दृढहस्त: स्तनान्तरे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮಹಾರಥಿ ದ್ರೋಣಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನ ಎದೆಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧಿಸಿದನು.
Verse 4
कार्मुक॑ तस्य चिच्छेद फाल्गुन: परवीरहा । अविध्यच्च भृशं तीकषणै: पत्रिभि: शत्रुकर्शन:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪರವೀರಹಂತ ಫಾಲ್ಗುಣ (ಅರ್ಜುನ) ಅವನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ನಂತರ ಶತ್ರುಕರ್ಷಕನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪತ್ರಿಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭಾರಿಯಾಗಿ ವಿದ್ಧಿಸಿದನು।
Verse 5
सोअचन्यत् कार्मुकमादाय वेगवान् क्रो धमूर्च्छित: । अमृष्यमाण: पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಥನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದುದನ್ನು ಅವನು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ಆ ವೇಗವಂತ ವೀರನು ಮತ್ತೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದನು।
Verse 6
अविध्यत् फाल्गुनं राजन् नवत्या निशितै: शरै: । वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभि:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಅವನು ಫಾಲ್ಗುಣ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತೊಂಬತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ವಾಸುದೇವ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧಿಸಿದನು।
Verse 7
तब श्रीकृष्णसहित अर्जुनने क्रोधसे लाल आँखें करके बारंबार गरम-गरम लंबी साँस खींचकर सोच-विचार करनेके पश्चात् धनुषको बायें हाथसे दबाया। फिर उन शशत्रुसूदन गाण्डीवधारी पार्थने कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले कुछ भयंकर बाण हाथमें लिये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಫಾಲ್ಗುಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮರುಮರು ದೀರ್ಘವಾದ ಬಿಸಿ ಉಸಿರೆಳೆದು ಚಿಂತಿಸಿ, ಎಡಗೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಒತ್ತಿಹಿಡಿದನು. ಬಳಿಕ ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಶತ್ರುಸೂದನ ಪಾರ್ಥನು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಸಂಧಿಗಳು ವಂಗಿದ ಪ್ರಾಣಾಂತಕರ ಭೀಕರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ವಿದ್ಧಿಸಿದನು।
Verse 8
ततः क्रोधाभिताम्राक्ष: कृष्णेन सह फाल्गुन: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य चिन्तयित्वा पुन: पुन: ७ ।।
ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಫಾಲ್ಗುಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮರುಮರು ದೀರ್ಘವಾದ ಬಿಸಿ ಉಸಿರೆಳೆದು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಅಮಿತ್ರಕರ್ಷಕ, ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಡಗೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಒತ್ತಿಹಿಡಿದು ಕೋಪಗೊಂಡು ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಸುಸಂಧಿಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು।
Verse 9
जीवितान्तकरान् घोरान् समादत्त शिलीमुखान् | तैस्तूर्ण समरे<विध्यद् द्रौणिं बलवतां वर:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭಯಂಕರವಾದ, ಪ್ರಾಣಾಂತಕರ ಶಿಲೀಮುಖ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಲವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ದ್ರೋಣಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧಮಾಡಿದನು।
Verse 10
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे । न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिगाण्डीवधन्चना
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ಕವಚವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದಂತಾಯಿತು; ಆದರೂ ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ವಿದ್ಧನಾದ ದ್ರೋಣಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ನೋವಿನಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ।
Verse 11
तथैव च शरान् द्रौणि: प्रविमुज्चन्नविह्नल: । तस्थौ स समरे राजंस्त्रातुमिच्छन् महाव्रतम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ದ್ರೋಣಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ذرೆಯೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಮಹಾವ್ರತವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತನು।
Verse 12
तस्य तत् सुमहत् कर्म शशंसु: कुरुसत्तमा: । यत् कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅವನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೊಂಡಾಡಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಕೃಷ್ಣನೂ ಅರ್ಜುನನೂ—ಇಬ್ಬರ ಮೇಲೂ ಧಾವಿಸಿದನು।
Verse 13
(तथार्जुनोडपि संदहृष्ट अश्वत्थामानमाहवे । शशंस सर्वभूतानां शृुण्वतामपि भारत ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭಾರತನೇ! ಅರ್ಜುನನೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಕೇಳುವಂತೆ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು। ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಉಪಸಂಹಾರವಿಧಾನ ಸಹಿತ ದುರ್ಳಭವಾದ ಭಯಂಕರ ಅಸ್ತ್ರಸಮೂಹವನ್ನು ಪಡೆದು, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸದಾ ವ್ಯೂಹಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 14
ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रिय: सुतः । ब्राह्मणश्न विशेषेण माननीयो ममेति च
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಇವನು ನನ್ನ ಆಚಾರ್ಯನ ಪುತ್ರನು; ದ್ರೋಣನಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನು. ಮೇಲಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾನ್ಯನು.” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಶತ್ರುತಾಪಕ ರಥಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆಚಾರ್ಯಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರಿಸಿ ತನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡನು।
Verse 15
समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सु: शत्रुतापन: । कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶತ್ರುತಾಪಕ ವೀರ ಬೀಭತ್ಸು ಅರ್ಜುನನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ರಥಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ, ಭಾರದ್ವಾಜಸುತ (ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ)ನ प्रति ಕರುಣೆ ತೋರಿದನು।
Verse 16
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेय: श्वेतवाहन: । युयुधे तावकान् निष्नंस्त्वरमाण: पराक्रमी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಶ್ವೇತಾಶ್ವವಾಹನ ಕೌಂತೇಯ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅರ್ಜುನನು ದ್ರೋಣಪುತ್ರನನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು, ತ್ವರೆಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು।
Verse 17
दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रै: शिलाशितै: । भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुड्खै: समार्पयत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸಿದ, ಗೃಧ್ರಪಕ್ಷಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣಪುಂಖಗಳಿರುವ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹೇಷ್ವಾಸ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ತಿವಿದು ಭಾರೀ ಗಾಯಮಾಡಿದನು।
Verse 18
भीमसेन: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम् | चित्र कार्मुकमादत्त शरांश्व निशितान् दश
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಮಸೇನನು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಣಹರಣದ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ, ತನ್ನ ಸುಂದರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು।
Verse 19
आकर्णप्रहितैस्ती3्ष्णैवेंगवद्धिरजिद्वागै: । अविध्यत् तूर्णमव्यग्र: कुरुराज॑ महोरसि
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕಿವಿವರೆಗೆ ಎಳೆದು ಬಿಡಿಸಿದ, ಗಾಳಿವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಪ್ರತಿಹತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಅವ್ಯಗ್ರನಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಕುರುರಾಜನ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು.
Verse 20
इससे भीमसेन अत्यन्त क्रोधसे जल उठे। उन्होंने एक विचित्र धनुष हाथमें लिया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ದುರ್ಯೋಧನನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಕಂಚನಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಮಣಿ ಇತ್ತು. ಭೀಮಸೇನನ ಬಾಣಗಳು ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಾಗ, ಆ ಮಣಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು—ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತೆ.
Verse 21
पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित: । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कट:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಮಸೇನನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ತಾಡಿತನಾದ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ವಿ ಪುತ್ರನು ಆ ಹೊಡೆತವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದನು; ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಗಜವು ಕೈತಟ್ಟುವ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಇರುವಂತೆ.
Verse 22
अभिमन्युका युद्ध-कौशल तत: शरैर्महाराज रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । भीम विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम्
ಮಹಾರಾಜ! ಆನಂತರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸಿದ, ರುಕ್ಮಪುಂಖಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಮನನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಸೇನಾವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 23
तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ । पुत्री ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭೀಕರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತ, ಒಬ್ಬರೊಬ್ಬರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ, ನಿನ್ನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ಪುತ್ರರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದರು.
Verse 24
चित्रसेनं नरव्याप्र॑ं सौभद्र: परवीरहा । अविध्यद् दशभिर्बाणै: पुरुमित्रं च सप्तभि:,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले सुभद्राकुमार अभिमन्युने नरश्रेष्ठ चित्रसेनको दस और पुरुमित्रको सात बाणोंसे बींध डाला
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನಾದ ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿತ್ರಸೇನನನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ, ಪುರುಮಿತ್ರನನ್ನು ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ವಿದ್ಧಿಸಿದನು।
Verse 25
सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि । नृत्यन्निव रणे वीर आर्ति न: समजीजनत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಸತ್ಯವ್ರತನನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧಿಸಿ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಿಸುವವನಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ತೀವ್ರ ವೇದನೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು।
Verse 26
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिश्षित्रसेन: शिलीमुखै: । सत्यव्रतश्न नवशि: पुरुमित्रश्न सप्तभि:,तब चित्रसेनने दस, सत्यव्रतने नौ और पुरुमित्रने सात बाणोंसे मारकर अभिमन्युको घायल कर दिया
ಅప్పుడు ಚಿತ್ರಸೇನನು ಹತ್ತು ಶಿಲೀಮುಖ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಸತ್ಯವ್ರತನು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಪುರುಮಿತ್ರನು ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ವಿದ್ಧಿಸಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು।
Verse 27
स विद्धो विक्षरन् रक्त शत्रुसंवारणं महत् । चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्र कार्मुकमार्जुनि:
ಅವರಿಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧನಾಗಿ ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಶತ್ರುನಿವಾರಕವೆಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾದ ಚಿತ್ರಸೇನನ ಮಹತ್ತಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು।
Verse 28
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् | ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथा:
ನಂತರ ಅವನು ಚಿತ್ರಸೇನನ ಕವಚವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವನ್ನೂ ತಾಡಿಸಿದನು. ಆ ಹೊಡೆತದ ಬಳಿಕ ನಿಮ್ಮ ಪಾಳೆಯದ ವೀರರಾದ ಮಹಾರಥ ರಾಜಕುಮಾರರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ವಿದ್ಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯು ತನ್ನ ಕೂರಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು।
Verse 29
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितै: शरै: । तांश्व सर्वान् शरैस्तीक_््णर्जघान परमास्त्रवित्
ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು ಅವರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಪರಮಾಸ್ತ್ರವಿದನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯು ತನ್ನ ಶಿತ ಶರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅದೇ ವೇಳೆ ಚಿತ್ರಸೇನನ ಕವಚವನ್ನು ಚಿದ್ರಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ನಾಟಿದನು. ನಂತರ ನಿಮ್ಮ ವೀರ ಮಹಾರಥಿ ರಾಜಕುಮಾರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೋಪದಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲು ಮುಂದಾದರು; ಆದರೆ ಅಭಿಮನ್ಯು ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಆಹತಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 30
तस्य दृष्टवा तु तत् कर्म परिवद्रु: सुतास्तव । दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्ष यथोल्बणम्
ಅವನ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ—ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡ ಭೀಕರ ಅಗ್ನಿ ಒಣಗಿದ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಹಿಸುವಂತೆ—ಅಭಿಮನ್ಯು ಸಮರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕೌರವಸೈನ್ಯವನ್ನು ದಗ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರು ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದರು.
Verse 31
अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् । अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन्,महाराज! आपकी सेनाका संहार करता हुआ सुभद्राकुमार अभिमन्यु ग्रीष्म-ऋतुमें प्रज्वलित हुई प्रचण्ड अग्निसे भी बढ़कर शोभा पा रहा था
ಮಹಾರಾಜ! ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸुभದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದನು—ಶಿಶಿರದ ಶೀತವು ದೂರಾಗಿ, ಗ್ರೀಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ.
Verse 32
तत् तस्य चरितं दृष्टवा पौत्रस्तव विशाम्पते । लक्ष्मणो5भ्यपतत् तूर्ण सात्वतीपुत्रमाहवे,प्रजानाथ! उसका वह पराक्रम देखकर आपका पौत्र लक्ष्मण तुरंत ही युद्धमें सुभद्राकुमारका सामना करनेके लिये आ पहुँचा
ಪ್ರಜಾನಾಥ! ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಕ್ಷಣವೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸुभದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು.
Verse 33
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । विव्याध निशितै: षड्भि: सारथिं च त्रिभि: शरै:
ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಶುಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಿದನು; ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 34
तथैव लक्ष्मणो राजन् सौभद्रं निशितै: शरैः । अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्,राजन! इसी प्रकार लक्ष्मणने भी सुभद्राकुमारको अपने तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। महाराज! वह अद्भुत-सी बात हुई
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನಾದ ಸೌಭದ್ರ (ಅಭಿಮನ್ಯು)ನನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಮಹಾರಾಜನೇ! ಅದು ಅద్భುತದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.
Verse 35
तस्याश्चांश्व॒तुरो हत्वा सारथिं च महाबल: । अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितै: शरै:,यह देख महाबली सुभद्राकुमारने लक्ष्मणके चारों घोड़ों और सारथिको मारकर तीखे बाणोंद्वारा उसपर भी आक्रमण किया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಸೌಭದ್ರನು ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕೊಂದು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿದನು.
Verse 36
हताश्वे तु रथे तिषँल्लक्ष्मण: परवीरहा । शक्ति चिक्षेप संक्रुद्ध: सौभद्रस्य रथं प्रति,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले लक्ष्मणने उस अश्वहीन रथपर खड़े-खड़े ही क्रोधमें भरकर अभिमन्युके रथकी ओर एक शक्ति चलायी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕುದುರೆಗಳು ಹತರಾದರೂ ರಥದ ಮೇಲೆ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತ ಪರವೀರಹನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸೌಭದ್ರನ ರಥದ ಕಡೆ ಶಕ್ತಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಎಸೆದನು.
Verse 37
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् । अभिमन्यु: शरैस्ती&णैश्विच्छेद भुजगोपमाम्,उस भयंकर एवं दुर्जय सर्पिणीके समान शक्तिको सहसा अपनी ओर आते देख अभिमन्युने तीखे बाणोंद्वारा उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭಯಾನಕ ರೂಪದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಸರ್ಪಸಮಾನವಾದ ಆ ಶಕ್ತಿ ಅಸ್ತ್ರವು ಸಹಸಾ ತನ್ನತ್ತ ಬರುವುದು ಕಂಡು, ಅಭಿಮನ್ಯು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 38
ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा । अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यत:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಗೌತಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ರಥದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಿಂದ ದೂರ ಕರೆದೊಯ್ದನು.
Verse 39
तब कृपाचार्य सब सैनिकोंके देखते-देखते लक्ष्मणको अपने रथपर बिठाकर युद्धभूमिमें वहाँसे अन्यत्र हटा ले गये ।।
ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ, ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಯೋಧರು ಪರಸ್ಪರ ವಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರು ಧಾವಿಸಿದರು।
Verse 40
तावकाश्न महेष्वासा: पाण्डवाश्न महारथा: | जुद्वन्त: समरे प्राणान् निजघ्नुरितरेतरम्,आपके और पाण्डवपक्षके महाधनुर्धर महारथी वीर समरांगणमें प्राणोंकी आहुति देते हुए एक-दूसरेको मार रहे थे
ನಿಮ್ಮ ಪಾಳೆಯದ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಪಾಳೆಯದ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಮಹಾರಥರು ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 41
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्शकछिन्नकार्मुका: । बाहुभि: समयुध्यन्त सूंजया: कुरुभि: सह
ಅನೇಕ ಸೃಂಜಯ ವೀರರು—ಕೇಶ ಬಿಚ್ಚಿ, ಕವಚವಿಲ್ಲದೆ, ರಥವಿಲ್ಲದೆ, ಬಿಲ್ಲು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಬಳಿಕ—ಕೌರವರೊಂದಿಗೆ ಕೇವಲ ಭುಜಬಲದಿಂದ ಕೈಕೈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು।
Verse 42
ततो भीष्मो महाबाहु: पाण्डवानां महात्मनाम् | सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैमहाबल:,तब महाबली महाबाहु भीष्म अत्यन्त कुपित हो अपने दिव्यास्त्रोंद्वारा महामना पाण्डवोंकी सेनाका संहार करने लगे
ಆಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಭೀಷ್ಮನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದು, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 43
हतैरश्वैर्गजैस्तत्र नरैरश्वेश्न॒ पातितै: । रथिभश्रि: सादिभिश्नैव समास्तीर्यत मेदिनी,उस समय वहाँ मारे और गिराये गये हाथी, घोड़े, मनुष्य, रथी और सवारोंद्वारा सारी पृथ्वी आच्छादित हो गयी थी
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಮತ್ತು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸವಾರರು, ಹಾಗೆಯೇ ರಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು—ಇವರಿಂದ ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು।
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्माभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें पाँचवें दिनके युद्धसें सम्बन्ध रखनेवाला बद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮವಧಪರ್ವಾಂತರ್ಗತವಾಗಿ, ಯುದ್ಧದ ಐದನೇ ದಿನದ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 73
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वन्ड्ययुद्धे त्रिसप्ततितमो5ध्याय: ।। ७३ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें दन्धयुद्धविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವಿಷಯಕ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether leadership should speak in absolute assurances or in strategic realism: Duryodhana seeks immediate certainty and decisive outcomes, while Bhīṣma balances loyalty with an evidence-based appraisal of the opponent’s strength.
Bhīṣma models composed duty: commit fully to one’s role, avoid panic-driven decisions, and acknowledge constraints—an ethic of disciplined effort rather than guaranteed results.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical framing, using counsel and mobilization imagery to situate subsequent engagements within themes of resolve, realism, and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.