Adhyaya 54
Cyavana’s Yogic Display and Kuśika’s Recognition of Tapas (च्यवन-योगप्रभावः कुशिकस्य तपःप्रशंसा च)
Upa-parva: Tapas–Brahmarṣi-Prabhāva Episode (Kuśika–Cyavana Narrative Unit)
Bhīṣma narrates how King Kuśika, awakening at night’s end and completing morning observances, proceeds with his wife toward a forest by the Gaṅgā. He beholds an extraordinary, palace-like vision: golden structures with jeweled pillars, landscaped hills, lotus ponds, ornamental gateways, and abundant flowering trees. The environment includes refined comforts—seats, beds, coverings, food and drink—and a soundscape of birds and sweet singing, with occasional sightings of gandharvas and apsarases. The king doubts whether the experience is dream, delusion, or reality. He then perceives the sage Cyavana reclining in a radiant aerial/palatial setting; when approached, Cyavana and the scene vanish, reappearing elsewhere with the sage seated in ascetic posture, engaged in japa. Through yogabala, the sage repeatedly manifests and withdraws the entire spectacle, and the riverbank returns to its prior, ordinary condition. Astonished, Kuśika praises tapas as superior even to universal dominion, extolling Cyavana’s capacity and the rarity of true brahminical power. Summoned, the king approaches, bows, and is welcomed; Cyavana commends Kuśika’s restraint over the senses and offers a boon. Kuśika declares the sage’s satisfaction itself as the chief boon, then raises a remaining doubt for clarification, setting up the subsequent instruction.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में राजा नहुष शौच-आचमन कर, अंजलि बाँध, महात्मा च्यवन के सम्मुख आत्म-परिचय देकर विनयपूर्वक उपस्थित होता है—राजा का तेज और ऋषि का तप एक ही क्षण में आमने-सामने आ खड़े होते हैं। → नहुष पूछता है—‘द्विजश्रेष्ठ! मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?’ पुरोहित भी सत्यव्रती, देवकल्प च्यवन की विधिवत् अर्चना करता है। संतोष का उपाय खोजते हुए दान का प्रश्न उभरता है: ब्राह्मण और गौ—दोनों की मर्यादा, मूल्य और ‘अप्रतिग्रह’ की सीमा क्या है? → उपाख्यान का तीखा बिंदु तब आता है जब ‘कैवर्त’ (मल्लाह) गौ अर्पित करते हैं और ऋषि कहते हैं—‘मैं तुम्हारी दी हुई धेनु स्वीकार करता हूँ; तुम मत्स्यों सहित शीघ्र स्वर्ग जाओ।’ यहाँ दान की शक्ति, दाता की जाति/वृत्ति, और ग्रहणकर्ता की तप-प्रतिष्ठा—तीनों का धर्म-निर्णय एक साथ उद्घाटित होता है। → कथा-प्रवक्ता (भीष्म) युधिष्ठिर से कहता है कि तुम्हारे प्रश्न के अनुसार यह प्रसंग—गौ-दान की महिमा और धर्म-विनिश्चय—कह दिया गया; अर्थात् दान का फल दाता की श्रद्धा और विधि से पुष्ट होता है, केवल सामाजिक श्रेणी से नहीं। → इसी बीच ‘गाय के पेट से उत्पन्न’ एक अन्य वनवासी मुनि (फल-मूलाहारी) नहुष के पास आते हैं और द्विजसत्तम राजा से संवाद आरम्भ करते हैं—अगले प्रसंग में नया धर्म-सूत्र खुलने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवनमुनिका उपाख्यानविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५० ॥ एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा नहुषका एक गौके मोलपर च्यवन मुनिको खरीदना, मुनिके द्वारा गौओंका माहात्म्य-कथन तथा मत्स्यों और मल्लाहोंकी सदगति भीष्म उवाच नहुषस्तु ततः श्र॒त्वा च्यवनं त॑ं तथागतम् । त्वरित: प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहित:,भीष्मजी कहते हैं--भरतनन्दन! च्यवनमुनिको ऐसी अवस्थामें अपने नगरके निकट आया जान राजा नहुष अपने पुरोहित और मन्त्रियोंको साथ ले शीघ्र वहाँ आ पहुँचे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಚ್ಯವನ ಮುನಿಯು ಅಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ, ರಾಜ ನಹುಷನು ಸಚಿವರು ಹಾಗೂ ಪುರೋಹಿತನೊಂದಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೋದನು.
Verse 2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राज्जलि: प्रयतो नृप: । आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने,उन्होंने पवित्रभावसे हाथ जोड़कर मनको एकाग्र रखते हुए न््यायोचित रीतिसे महात्मा च्यवनको अपना परिचय दिया
ಯಥಾವಿಧಿ ಶೌಚವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ನಿಯತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆ ನೃಪನು ಮಹಾತ್ಮ ಚ್ಯವನನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.
Verse 3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञ: पुरोहित: । सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते,प्रजानाथ! राजाके पुरोहितने देवताओंके समान तेजस्वी सत्यव्रती महात्मा च्यवनमुनिका विधिपूर्वक पूजन किया
ಓ ಪ್ರಜಾನಾಥನೇ! ಆ ರಾಜನ ಪುರೋಹಿತನು ಸಹ ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ, ದೇವಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮಹಾತ್ಮ ಚ್ಯವನನನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿದನು.
Verse 4
नहुष उवाच करवाणि प्रियं कि ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । सर्व कर्तास्मि भगवन् यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—ದ್ವಿಜೋತ್ತಮನೇ! ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಯಾವ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಲಿ? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ. ಭಗವನ್, ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದರೂ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ.
Verse 5
तत्पश्चात् राजा नहुष बोले--द्विजश्रेष्ठ! बताइये, मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ? भगवन्! आपकी आज्ञासे कितना ही कठिन कार्य क्यों न हो, मैं सब पूरा करूँगा ।। च्यवन उवाच श्रमेण महता युक्ता: कैवर्ता मत्स्यजीविन: । मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह,च्यवनने कहा--राजन्! मछलियोंसे जीविका चलानेवाले इन मल्लाहोंने आज बड़े परिश्रमसे मुझे अपने जालमें फँसाकर निकाला है; अत: आप इन्हें इन मछलियोंके साथ- साथ मेरा भी मूल्य चुका दीजिये
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಮೀನು ಹಿಡಿದು ಜೀವನ ಮಾಡುವ ಈ ಕೈವರ್ತರು ಮಹಾ ಶ್ರಮದಿಂದ ತಮ್ಮ ಬಲೆಯಲ್ಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಎಳೆದು ಹೊರತೆಗೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೀನುಗಳ ಮಾರಾಟಧನದ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡು.
Verse 6
नह॒ष उवाच सहस्र॑ं दीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित | निष्क्रयार्थे भगवतो यथा55ह भृगुनन्दन:,तब नहुषने अपने पुरोहितसे कहा--पुरोहितजी! भृगुनन्दन च्यवनजी जैसी आज्ञा दे रहे हैं, उसके अनुसार इन पूज्यपाद महर्षिके मूल्यके रूपमें मल्लाहोंको एक हजार अशर्फियाँ दे दीजिये
ನಹುಷನು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—ಪುರೋಹಿತನೇ! ಭೃಗುನಂದನನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಭಗವಂತನ ವಿಮೋಚನಾರ್ಥ ನಿಷಾದರಿಗೆ ಮೌಲ್ಯವಾಗಿ ಸಾವಿರ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೊಡು.
Verse 7
च्यवन उवाच सहस्रन॑ नाहमहामि किं वा त्वं मन््यसे नृप । सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु,च्यवनने कहा--नरेश्वर! मैं एक हजार मुद्राओंपर बेचने योग्य नहीं हूँ। क्या आप मेरा इतना ही मूल्य समझते हैं, मेरे योग्य मूल्य दीजिये और वह मूल्य कितना होना चाहिये--यह अपनी ही बुद्धिसे विचार करके निश्चित कीजिये
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ನರೇಶ್ವರನೇ! ನಾನು ಕೇವಲ ಸಾವಿರ ಮುದ್ರೆಗೆ ಕ್ರಯವಾಗುವವನು ಅಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅಷ್ಟೆಂದು ಭಾವಿಸುವೆಯೇ? ನನಗೆ ತಕ್ಕ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕೊಡು; ಅದು ಎಷ್ಟು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸು.
Verse 8
नहुष उवाच सहस्राणां शतं विप्र निषादेभ्य: प्रदीयताम् । स्यादिदं भगवन् मूल्यं कि वान्यन्मन्यते भवान्
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—ವಿಪ್ರನೇ! ಸಾವಿರದಲ್ಲಿ ನೂರು ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ನಿಷಾದರಿಗೆ ನೀಡಲಿ. ಭಗವನ್, ಇದುವೇ ಮೌಲ್ಯವಾಗಲಿ; ಇಲ್ಲವೇ ನೀವು ಇನ್ನಾವುದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಮನ್ಯಿಸಿದರೆ ಹೇಳಿರಿ.
Verse 9
नहुष बोले--विप्रवर! इन निषादोंको एक लाख मुद्रा दीजिये। (यों पुरोहितको आज्ञा देकर वे मुनिसे बोले--) भगवन्! क्या यह आपका उचित मूल्य हो सकता है या अभी आप कुछ और देना चाहते हैं? ।। च्यवन उवाच नाहं शतसहस्त्रेण निमेय: पार्थिवर्षभ । दीयतां सदृशं मूल्यममात्यै:ः सह चिन्तय,च्यवनने कहा--नृपश्रेष्ठ! मुझे एक लाख रुपयेके मूल्यमें ही सीमित न कीजिये। उचित मूल्य चुकाइये। इस विषयमें अपने मन्त्रियोंक साथ विचार कीजिये
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—“ವಿಪ್ರವರ! ಈ ನಿಷಾದರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಮುದ್ರೆಗಳು ನೀಡಿರಿ.” (ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—) “ಭಗವನ್! ಇದೇ ನಿಮ್ಮ ಯುಕ್ತವಾದ ಮೌಲ್ಯವೇ? ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಏನಾದರೂ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೀರಾ?” ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—“ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಡ. ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿದಾನವನ್ನು ನೀಡು; ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಿಸಿ ನಿರ್ಣಯಿಸು.”
Verse 10
नहुष उवाच कोटि: प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित । यदेतदपि नो मूल्यमतो भूय: प्रदीयताम्,नहुषने कहा--पुरोहितजी! आप इन निषादोंको एक करोड़ मुद्रा मूल्यके रूपमें दीजिये और यदि यह भी ठीक मूल्य न हो तो और अधिक दीजिये
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—“ಪುರೋಹಿತನೇ! ಈ ನಿಷಾದರಿಗೆ ಮೌಲ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಮುದ್ರೆಗಳು ನೀಡು. ಇದೂ ಸಾಕಾಗದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ನೀಡು.”
Verse 11
च्यवन उवाच राजन् नाहंम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय,च्यवनने कहा--महातेजस्वी नरेश। मैं एक करोड़ या उससे भी अधिक मुद्राओंमें बेचने योग्य नहीं हूँ। जो मेरे लिये उचित हो वही मूल्य दीजिये और इस विषयमें ब्राह्मणोंके साथ विचार कीजिये
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—“ರಾಜನೇ, ಮಹಾದ್ಯುತಿಯೇ! ನಾನು ಒಂದು ಕೋಟಿ ಮುದ್ರೆಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗಾಗಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುವವನು ಅಲ್ಲ. ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪ್ರತಿದಾನವನ್ನೇ ನೀಡು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಿಸು.”
Verse 12
नहुष उवाच अर्ध राज्यं समग्रं वा निषादेभ्य: प्रदीयताम् | एतन्मूल्यमहं मन्ये कि वान्यन्मन्यसे द्विज,नहुष बोले--ब्रह्मन्! यदि ऐसी बात है तो इन मल्लाहोंको मेरा आधा या सारा राज्य दे दिया जाय। इसे ही मैं आपके लिये उचित मूल्य मानता हूँ। आप इसके अतिरिक्त और क्या चाहते हैं?
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—“ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಹಾಗಾದರೆ ಈ ನಿಷಾದರಿಗೆ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಧವನ್ನು—ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ—ನೀಡಲಿ. ಇದನ್ನೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಯೋಗ್ಯ ಮೌಲ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ದ್ವಿಜನೇ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನು ನೀನು ಎಣಿಸುತ್ತೀಯ?”
Verse 13
च्यवन उवाच अर्ध राज्यं समग्र च मूल्यं नाहामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभि: सह चिन्त्यताम्,च्यवनने कहा--पृथ्वीनाथ! आपका आधा या सारा राज्य भी मेरा उचित मूल्य नहीं है। आप उचित मूल्य दीजिये और वह मूल्य आपके ध्यानमें न आता हो तो ऋषियोंके साथ विचार कीजिये
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—“ಪಾರ್ಥಿವನೇ! ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಧವೂ, ಸಂಪೂರ್ಣವೂ ನನ್ನ ಯೋಗ್ಯ ಮೌಲ್ಯವಲ್ಲ. ಯಥೋಚಿತ ಪ್ರತಿದಾನವನ್ನು ನೀಡು; ಅದು ನಿನಗೆ ತೋಚದಿದ್ದರೆ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಿಸು.”
Verse 14
भीष्म उवाच महर्षेरवचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शित: । स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहित:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! महर्षिका यह वचन सुनकर राजा नहुष दुःखसे कातर हो उठे और मन्त्री तथा पुरोहितके साथ इस विषयमें विचार करने लगे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹರ್ಷಿಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ನಹುಷ ರಾಜನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಆಗ ಅವನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರೋಹಿತನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಚಿಂತನೆ-ವಿಮರ್ಶೆ ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 15
तत्र त्वन्यो वनचर: कश्चिन्मूलफलाशन: । नहुषस्य समीपस्थो गविजातो5भवन्मुनि:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವನವಾಸಿ, ಮೂಲ-ಫಲಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಭಕ್ಷಿಸುವ ತಪಸ್ವಿ, ನಹುಷನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಗೋವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನಪ್ಪಿದನು.
Verse 16
तोषयिष्याम्यहं क्षिप्रं यथा तुष्टो भविष्यति,“राजन! ये मुनि कैसे संतुष्ट होंगे--इस बातको मैं जानता हूँ। मैं इन्हें शीघ्र संतुष्ट कर दूँगा। मैंने कभी हँसी-परिहासमें भी झूठ नहीं कहा है; फिर ऐसे समयमें असत्य कैसे बोल सकता हूँ? मैं आपसे जो कहूँ, वह आपको नि:शंक होकर करना चाहिये”
“ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗುವಂತೆ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆನು.”
Verse 17
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतो5न्यथा । भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यममविशंकया,“राजन! ये मुनि कैसे संतुष्ट होंगे--इस बातको मैं जानता हूँ। मैं इन्हें शीघ्र संतुष्ट कर दूँगा। मैंने कभी हँसी-परिहासमें भी झूठ नहीं कहा है; फिर ऐसे समयमें असत्य कैसे बोल सकता हूँ? मैं आपसे जो कहूँ, वह आपको नि:शंक होकर करना चाहिये”
“ರಾಜನೇ! ನಾನು ಸ್ವೈರ ವಿನೋದದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ? ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ನೆರವೇರಿಸಿರಿ.”
Verse 18
नहुष उवाच ब्रवीतु भगवान् मूल्यं महर्षे: सदृशं भूगो: । परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे,नहुषने कहा--भगवन्! आप मुझे भृगुपुत्र महर्षि च्यवनका मूल्य, जो इनके योग्य हो बता दीजिये और ऐसा करके मेरा, मेरे कुलका तथा समस्त राज्यका संकटसे उद्धार कीजिये
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—“ಭಗವನ್! ಭೃಗುಕುಲದ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪ್ರತಿಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿರಿ. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿ ನನ್ನನ್ನೂ, ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ನನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ಈ ಅಪಾಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.”
Verse 19
हन्याद्धि भगवान् क्रुद्धस्त्रलोक्यमपि केवलम् | किं पुनर्मा तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्
ಭಗವಾನ್ ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಒಬ್ಬನೇ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ತಪೋಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭುಜಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನನ್ನಂತಹವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭ!
Verse 20
ये भगवान् च्यवन मुनि यदि कुपित हो जायँ तो तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर सकते हैं; फिर मुझ-जैसे तपोबलशून्य केवल बाहुबलका भरोसा रखनेवाले नरेशको नष्ट करना इनके लिये कौन बड़ी बात है? ।। अगाधाम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सऋत्विज: । प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्,महर्षे! मैं अपने मन्त्री और पुरोहितके साथ संकटके अगाध महासागरमें डूब रहा हूँ। आप नौका बनकर मुझे पार लगाइये। इनके योग्य मूल्यका निर्णय कर दीजिये
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—“ಪೂಜ್ಯ ಮುನಿ ಚ್ಯವನನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದಹಿಸಿ ಭಸ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ತಪೋಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭುಜಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನನ್ನಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯ? ನಾನು ನನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜ ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಅಪಾಯದ ಅತಳ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಓ ಮಹರ್ಷಿ! ನೀವೇ ನೌಕೆಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಸಿರಿ; ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿದಾನದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಿರಿ.”
Verse 21
भीष्म उवाच नहुषस्य वच: श्रुत्वा गविजात: प्रतापवान् । उवाच हर्षयन् सर्वानमात्यान् पार्थिवं च तम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! नहुषकी बात सुनकर गायके पेटसे उत्पन्न हुए वे प्रतापी महर्षि राजा तथा उनके समस्त मन्त्रियोंको आनन्दित करते हुए बोले--
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ನಹುಷನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಸುವಿನ ಗರ್ಭದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಆ ಪ್ರತಾಪವಂತ ಮಹರ್ಷಿ, ಆ ರಾಜನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 22
(ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठतति ।।) अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमा: । गावश्व पुरुषव्याप्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्,“महाराज! ब्राह्मणों और गौओंका कुल एक है, पर ये दो रूपोंमें विभक्त हो गये हैं। एक जगह मन्त्र स्थित होते हैं और दूसरी जगह हविष्य। पुरुषसिंह! ब्राह्मण सब वर्णोमें उत्तम हैं। उनका और गौओंका कोई मूल्य नहीं लगाया जा सकता; इसलिये आप इनकी कीमतमें एक गौ प्रदान कीजिये”
“ಮಹಾರಾಜ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಗೋವುಗಳಿಗೂ ಕುಲ ಒಂದೇ; ಆದರೆ ಅದು ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ—ಒಂದು ಕಡೆ ಮಂತ್ರಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹವಿಸ್ಸು (ಯಜ್ಞಾಹುತಿ) ನೆಲೆಸಿದೆ. ರಾಜನೇ! ದ್ವಿಜರು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಅಮೂಲ್ಯರು; ಗೋವುಗಳೂ ಸಹ, ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಮೌಲ್ಯಾತೀತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೌರವಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಗೋವನ್ನೇ ‘ಮೌಲ್ಯ’ವೆಂದು ನಿಗದಿಪಡಿಸು.”
Verse 23
महर्षि च्यवनका मूल्याड्कन नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेवचनं नृप । हर्षेण महता युक्त: सहामात्यपुरोहितः,“नरेश्वर! महर्षिका यह वचन सुनकर मन्त्री और पुरोहितसहित राजा नहुषको बड़ी प्रसन्नता हुई
ನರೇಶ್ವರನೇ! ಮಹರ್ಷಿಯ ಈ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ರಾಜ ನಹುಷನು ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದನು.
Verse 24
अभिगम्य भृगो: पुत्र च्यवनं संशितव्रतम् । इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयज्निव,राजन! वे कठोर व्रतका पालन करनेवाले भृगुपुत्र महर्षि च्यवनके पास जाकर उन्हें अपनी वाणीद्वारा तृप्त करते हुए-से बोले
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ಭೃಗುಪುತ್ರನಾದ, ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಗೌರವಪೂರ್ಣ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವಂತೆ, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 25
नहुष उवाच उत्तिषोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोडसि भार्गव । एतन्मूल्यमहं मनन््ये तव धर्मभूतां वर,नहुषने कहा--धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मर्ष! भूगुनन्दन! मैंने एक गौ देकर आपको खरीद लिया; अतः उठिये, उठिये, मैं यही आपका उचित मूल्य मानता हूँ
ನಹುಷನು ಹೇಳಿದನು—ಎದ್ದೇಳು, ಎದ್ದೇಳು, ವಿಪ್ರರ್ಷೇ! ಓ ಭಾರ್ಗವನೇ! ಒಂದು ಹಸುವನ್ನು ನೀಡಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಧರ್ಮವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದೇ ನಿನ್ನ ಯೋಗ್ಯ ಬೆಲೆ ಎಂದು ನಾನು ಎಣಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 26
व्यवन उवाच उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतो5स्मि तेडनघ । गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत,च्यवनने कहा--निष्पाप राजेन्द्र! अब मैं उठता हूँ। आपने उचित मूल्य देकर मुझे खरीदा है। अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले नरेश! मैं इस संसारमें गौओंके समान दूसरा कोई धन नहीं देखता हूँ
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನಿಷ್ಪಾಪ ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ನಾನು ಈಗ ಎದ್ದೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಚ್ಯುತನಾಗದ ನೃಪನೇ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಧನ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 27
कीर्तन श्रवर्णं दान॑ दर्शनं चापि पार्थिव | गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्,वीर भूपाल! गौओंके नाम और गुणोंका कीर्तन तथा श्रवण करना, गौओंका दान देना और उनका दर्शन करना--इनकी शाम्त्रोंमें बड़ी प्रशंसा की गयी है। ये सब कार्य सम्पूर्ण पापोंको दूर करके परम कल्याणकी प्राप्ति करानेवाले हैं
ಓ ವೀರ ಪಾರ್ಥಿವನೇ! ಹಸುಗಳ ನಾಮ-ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ, ಗೋদান ಹಾಗೂ ಗೋದರ್ಶನ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸಿತ. ಇವು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಿದು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ನೀಡುವವು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 28
गावो लक्ष्म्या: सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते । अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हवि:,गौएँ सदा लक्ष्मीकी जड़ हैं। उनमें पापका लेशमात्र भी नहीं है। गौएँ ही मनुष्योंको सर्वदा अन्न और देवताओंको हविष्य देनेवाली हैं
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ಹಸುಗಳು ಸದಾ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮೂಲ; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ಹಸುಗಳೇ ಮಾನವರಿಗೆ ನಿರಂತರ ಅನ್ನವನ್ನು ನೀಡುವವು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಹವಿಸ್ಸು (ಯಜ್ಞಾರ್ಪಣೆ) ಆಗುವವು।
Verse 29
स्वाहाकारवषट्कारीौ गोषु नित्यं प्रतिछ्ठितौ । गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्,स्वाहा और वषट्कार सदा गौआओंमें ही प्रतिष्ठित होते हैं। गौएँ ही यज्ञका संचालन करनेवाली तथा उसका मुख हैं
‘ಸ್ವಾಹಾ’ ಮತ್ತು ‘ವಷಟ್’ ಎಂಬ ಯಜ್ಞಘೋಷಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಗೋವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ. ಗೋವುಗಳೇ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ನೇತ್ರಿಯರು; ಗೋವುಗಳೇ ಯಜ್ಞದ ಮುಖ.
Verse 30
अमृतं हाृव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च । अमृतायतनं चैता: सर्वलोकनमस्कृता:,वे विकाररहित दिव्य अमृत धारण करती और दुहनेपर अमृत ही देती हैं। वे अमृतकी आधारभूत हैं। सारा संसार उनके सामने नतमस्तक होता है
ಅವರು ದಿವ್ಯವಾದ, ಅವ್ಯಯ ಅಮೃತವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಹಾಲು ಕಡೆಯುವಾಗ ಅಮೃತವನ್ನೇ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಮೃತದ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ; ಸರ್ವ ಲೋಕಗಳು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 31
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्लिसमा भुवि | गावो हि सुमहत् तेज: प्राणिनां च सुखप्रदा:,इस पृथ्वीपर गौएँ अपनी काया और कान्तिसे अग्निके समान हैं। वे महान् तेजकी राशि और समस्त प्राणियोंको सुख देनेवाली हैं
ಈ ಭುವಿಯಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳು ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ರೂಪದಿಂದಲೂ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ. ಗೋವುಗಳು ಮಹತ್ತಾದ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಂಡಾರ; ಸರ್ವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸುಖಪ್ರದ.
Verse 32
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुडचति निर्भयम् । विराजयति त॑ देशं पापं चास्यापकर्षति,गौओंका समुदाय जहाँ बैठकर निर्भयतापूर्वक साँस लेता है, उस स्थानकी शोभा बढ़ा देता है और वहाँके सारे पापोंको खींच लेता है
ಎಲ್ಲಿ ಗೋಕುಲವು ಕುಳಿತು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆಯುತ್ತದೋ, ಆ ದೇಶವು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಪಾಪವನ್ನೂ ಅದು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Verse 33
गाव: स्वर्गस्य सोपानं गाव: स्वर्गेडपि पूजिता: । गाव: कामदुहो देव्यो नान्यत् किंचित् परं स्मृतम्,गौएँ स्वर्गकी सीढ़ी हैं। गौएँ स्वर्गमें भी पूजी जाती हैं। गौएँ समस्त कामनाओं को पूर्ण करनेवाली देवियाँ हैं। उनसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है
ಗೋವುಗಳು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರುವ ಸೋಪಾನ; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಗೋವುಗಳು ಪೂಜಿತ. ಗೋವುಗಳು ಕಾಮಧೇನುಸ್ವರೂಪ ದಿವ್ಯ ದೇವಿಯರು; ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಪರಮವೆಂದು ಮತ್ತೇನೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.
Verse 34
इत्येतद् गोषु मे प्रोक्त माहात्म्यं भरतर्षभ । गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु
ಹೀಗೆ, ಭರತವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಗೋವುಗಳ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಆದರೆ ಇದು ಅವರ ಗುಣಗಳ ಒಂದು ಭಾಗಮಾತ್ರ; ಕೆಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಠಿಸಿ ಮುಗಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 35
भरतश्रेष्ठ! यह मैंने गौओंका माहात्म्य बताया है। इसमें उनके गुणोंका दिग्दर्शन मात्र कराया गया है। गौओंके सम्पूर्ण गुणोंका वर्णन तो कोई कर ही नहीं सकता ।। निषादा ऊचु. दर्शन॑ं कथनं चैव सहास्माभि: कृतं मुने । सतां साप्तपदं मैत्र॑ प्रसादं नः कुरु प्रभो,इसके बाद निषादोंने कहा--मुने! सज्जनोंके साथ सात पग चलनेमात्रसे मित्रता हो जाती है। हमने तो आपका दर्शन किया और हमारे साथ आपकी इतनी देरतक बातचीत भी हुई; अतः प्रभो! आप हमलोगोंपर कृपा कीजिये
ನಿಷಾದರು ಹೇಳಿದರು—ಮುನಿಯೇ! ನಾವು ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನೂ ನಡೆಸಿದ್ದೇವೆ. ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಏಳು ಹೆಜ್ಜೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆದಷ್ಟೇ ಮಿತ್ರತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಭೋ! ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಕೃಪೆ ತೋರಿರಿ.
Verse 36
हवींषि सर्वाणि यथा हुपभुड्धक्ते हुताशन: । एवं त्वमपि धर्मात्मन् पुरुषाग्नि: प्रतापवान्,धर्मात्मन्! जैसे अग्निदेव सम्पूर्ण हविष्योंको आत्मसात् कर लेते हैं, उसी प्रकार आप भी हमारे दोष-दुर्गुणोंको दग्ध करनेवाले प्रतापी अग्निरूप हैं
ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಿದರು—ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ! ಹವಿಭುಕ್ ಆಗ್ನಿದೇವನು ಎಲ್ಲ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ನೀವೂ ‘ಪುರುಷಾಗ್ನಿ’ಯಂತೆ ಪ್ರತಾಪವಂತನಾಗಿ ನಮ್ಮ ದೋಷದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ದಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೀ.
Verse 37
प्रसादयामहे विद्वन् भवन्तं प्रणता वयम् । अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौ: प्रतिगृह्यताम्,विद्वान! हम आपके चरणोंमें मस्तक झुकाकर आपको प्रसन्न करना चाहते हैं। आप हमलोगोंपर अनुग्रह करनेके लिये हमारी दी हुई यह गौ स्वीकार कीजिये
ವಿದ್ವಾನ್! ನಾವು ಶಿರಸಾ ವಂದಿಸಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಲು ನಾವು ಅರ್ಪಿಸುವ ಈ ಗೋವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ.
Verse 38
(अत्यन्तापदि मग्नानां परित्राणं हि कुर्वताम् । या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान् ।।) अत्यन्त आपत्तिमें डूबे हुए जीवोंका उद्धार करनेवाले पुरुषोंको जो उत्तम गति प्राप्त होती है, वह आपको विदित है। हमलोग नरकमें डूबे हुए हैं। आज आप ही हमें शरण देनेवाले हैं ।। च्यवन उवाच कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेशशीविषस्य च । नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्,च्यवन बोले--निषादगण! किसी दीन-दुखियाकी, ऋषिकी तथा विषधर सर्पकी रोषपूर्ण दृष्टि मनुष्यको उसी प्रकार जड़मूलसहित जलाकर भस्म कर देती है, जैसे प्रज्वलित अग्नि सूखे घास-फ़ूसके ढेरको
ಚ್ಯವನರು ಹೇಳಿದರು—ನಿಷಾದರೇ! ದೀನನ, ಮುನಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಸರ್ಪದ ಕ್ರೋಧಭರಿತ ದೃಷ್ಟಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಜ್ವಲಂತ ಅಗ್ನಿ ಒಣ ಹುಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ.
Verse 39
प्रतिगृह्नामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषा: | दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यै: सह जलोद्धवै:,मल्लाहो! मैं तुम्हारी दी हुई गौ स्वीकार करता हूँ। इस गोदानके प्रभावसे तुम्हारे सारे पाप दूर हो गये। अब तुमलोग जलमें पैदा हुई इन मछलियोंके साथ ही शीघ्र स्वर्गको जाओ
ಓ ಮೀನುಗಾರರೇ! ನೀವು ನೀಡಿದ ಆ ಹಸುವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಗೋಧಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾದವು. ಈಗ ಜಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮೀನುಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಿ.
Verse 40
भीष्म उवाच ततस्तस्य प्रभावात् ते महर्षेर्भावितात्मन: । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययु:,भीष्मजी कहते हैं--भारत! तदनन्तर विशुद्ध अन्तःकरणवाले उन महर्षि च्यवनके पूर्वोक्त बात कहते ही उनके प्रभावसे वे मल्लाह उन मछलियोंके साथ ही स्वर्गलोकको चले गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭಾರತ! ನಂತರ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನು ಆ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಅವನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ನಿಷಾದರು (ಮೀನುಗಾರರು) ಆ ಮೀನುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.
Verse 41
ततः स राजा नहुषो विस्मित: प्रेक्ष्य धीवरान् । आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांक्ष भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] उस समय उन मल्लाहों और मत्स्योंको भी स्वर्गलोककी ओर जाते देख राजा नहुषको बड़ा आश्चर्य हुआ
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆಗ ಆ ಮೀನುಗಾರರೂ ಮೀನುಗಳೂ ಸಹ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜ ನಹುಷನು ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟನು.
Verse 42
ततस्तौ गविजश्नैव च्यवनश्न भूगूद्वह: । वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्न॒ुपम्
ನಂತರ ಗವಿಜನೂ ಭೃಗುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಚ್ಯವನನೂ—ಆ ಇಬ್ಬರೂ—ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅವನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಎರಡು ವರಗಳಿಂದ ಅವನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದರು.
Verse 43
तत्पश्चात् गौसे उत्पन्न महर्षि और भृगुनन्दन च्यवन दोनोंने राजा नहुषसे इच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहा ।। ततो राजा महावीर्यों नहुष: पृथिवीपति: । परमित्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम
ನಂತರ ಗವಿಜನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಹರ್ಷಿಯೂ ಭೃಗುನಂದನನಾದ ಚ್ಯವನನೂ—ಆ ಇಬ್ಬರೂ—ರಾಜ ನಹುಷನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಭೂಪತಿಯಾದ ನಹುಷನು ಸಂತೋಷದಿಂದ—“ಪರಮ (ತಥಾಸ್ತು),” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು, ಓ ಭರತಸತ್ತಮ!
Verse 44
भरतभूषण! तब वे महापराक्रमी भूपाल राजा नहुष प्रसन्न होकर बोले--“बस, आपलोगोंकी कृपा ही बहुत है' ।। ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः । तथेति चोदित: प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्,फिर दोनोंके आग्रहसे उन इन्द्रके समान तेजस्वी नरेशने धर्ममें स्थित रहनेका वरदान माँगा और उनके तथास्तु कहनेपर राजाने उन दोनों ऋषियोंका विधिवत् पूजन किया
ಆಗ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ರಾಜನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಆ ಇಬ್ಬರು ಋಷಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು. ರಾಜನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 45
समाप्तदीक्षश्ष्यवनस्ततोडगच्छत् स्वमाश्रमम् | गविजश्न महातेजा: स्वमाश्रमपर्द ययौ,उसी दिन महर्षि च्यवनकी दीक्षा समाप्त हुई और वे अपने आश्रमपर चले गये। इसके बाद महातेजस्वी गोजात मुनि भी अपने आश्रमको पधारे
ಆ ದಿನವೇ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನರ ದೀಕ್ಷೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ಅವರು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಗವಿಷ್ಠ (ಗೋಜಾತ) ಮುನಿಯೂ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು.
Verse 46
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप । नहुषो5पि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्,नरेश्वर! वे मलल्लाह और मत्स्य तो स्वर्गलोकमें चले गये और राजा नहुष भी वर पाकर अपनी राजधानीको लौट आये
ಓ ಜನಾಧಿಪ! ನಿಷಾದರೂ ಮತ್ತು ಮತ್ಸ್ಯರೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು; ನಹುಷ ರಾಜನೂ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 47
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दर्शने यादृश: स्नेह: संवासे वा युधिछ्िर,तात युधिष्ठिर! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने यह सारा प्रसंग सुनाया है। दर्शन और सहवाससे कैसा स्नेह होता है? गौओंका माहात्म्य क्या है? तथा इस विषयमें धर्मका निश्चय क्या है? ये सारी बातें इस प्रसंगसे स्पष्ट हो जाती हैं। अब मैं तुम्हें कौन-सी बात बताऊँ? वीर! तुम्हारे मनमें क्या सुननेकी इच्छा है?
ಮಗನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಕೇಳಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು. ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ನೇಹವೂ, ಸಹವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ನೇಹವೂ—ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವೂ ಈ ಕಥೆಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
Verse 48
महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम् । कि भूय: कथ्यतां वीर कि ते हृदि विवक्षितम्,तात युधिष्ठिर! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने यह सारा प्रसंग सुनाया है। दर्शन और सहवाससे कैसा स्नेह होता है? गौओंका माहात्म्य क्या है? तथा इस विषयमें धर्मका निश्चय क्या है? ये सारी बातें इस प्रसंगसे स्पष्ट हो जाती हैं। अब मैं तुम्हें कौन-सी बात बताऊँ? वीर! तुम्हारे मनमें क्या सुननेकी इच्छा है?
ಗೋವುಗಳ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ನಾನು ವಿವರಿಸಿದೆನು. ಓ ವೀರ, ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ? ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೇನು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಇದೆ?
Verse 51
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनोपाख्याने एकपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನೋಪಾಖ್ಯಾನಾಂತರ್ಗತ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 156
स तमाभाष्य राजानमब्रवीद् द्विजसत्तम: । इतनेहीमें फल-मूलका भोजन करनेवाले एक दूसरे वनवासी मुनि, जिनका जन्म गायके पेटसे हुआ था, राजा नहुषके समीप आये और वे द्विजश्रेष्ठ उन्हें सम्बोधित करके कहने लगे--
ಇಂತೆ ರಾಜನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮನು ಹೇಳಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಫಲಮೂಲಾಹಾರಿಗಳಾದ ಇತರ ವನವಾಸಿ ಮುನಿಗಳು—ಗೋವಿನ ಉದರದಿಂದ ಜನಿಸಿದರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು—ರಾಜ ನಹುಷನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಆಗ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅವರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Frequently Asked Questions
Kuśika must interpret an overwhelming sensory spectacle without losing discernment—testing whether a ruler’s perception is governed by curiosity and desire or by disciplined inquiry and humility.
Extraordinary power is portrayed as secondary to its foundation: tapas and mastery of the senses. The chapter teaches that ethical self-governance is a prerequisite for stable external governance.
Rather than a formal phalaśruti, the text embeds an evaluative claim: Cyavana affirms Kuśika’s moral purity and sense-restraint, presenting the sage’s approval (prasāda) and the offer of a boon as the operative “result” of disciplined conduct.