Adhyaya 44
Vivāha-dharma: Kanyā-pradāna, Śulka, and Pāṇigrahaṇa-niṣṭhā (अनुशासन पर्व, अध्याय ४४)
Upa-parva: Dāna–Vivāha-dharma Anuśāsana (Marriage Norms within Instruction on Conduct)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the root principle governing dharma, household continuity, and duties to ancestors, gods, and guests—specifically as it relates to giving a daughter in marriage. Bhīṣma responds by classifying marriage forms and their ethical status: brāhma, kṣātra, and gāndharva are treated as dharmya (permissible), while āsura and paiśāca are rejected, and rākṣasa is described as forcible seizure. He outlines criteria for a suitable groom (character, conduct, learning, lineage, and vocation) and emphasizes that kanyā should be given appropriately, not to an unsuitable match. The chapter then turns to the contested issue of śulka (payment connected with marriage): Yudhiṣṭhira queries cases where payment, promises, pressure, and ritual hand-taking diverge, asking whose claim is valid and whether false speech is allowable. Bhīṣma frames falsehood as generally blameworthy, while noting debates about exceptions, and stresses that mantras and homa require proper authorization. He argues that śulka is not a ‘sale’ when understood as supportive gifts, condemns treating marriage as purchase, and recounts precedent involving his own experience and his father Bāhlīka’s position. A cited resolution (attributed to Satyavān) prioritizes the woman’s chosen/accepted bond, while the chapter also marks ritual finality: the marriage-mantra’s completion is linked to saptapadī, establishing the wifehood of the pāṇigrahītā and the one given with water.
Chapter Arc: Indra, stirred by desire and the old habit of testing ascetic households, assumes an irresistibly beautiful form and enters the forest-ashrama where the guru’s wife lives—certain that charm will conquer restraint. → Inside, Indra finds an uncanny stillness: Vipula’s body sits motionless, eyes fixed like a painted figure, yet his vigilance is elsewhere—subtle, unseen, and poised. The threat is not open violence but seduction, the most intimate breach of dharma. → Vipula, by yogic bonds, restrains the guru’s wife Ruchi’s senses—locking down the gateways of temptation—so that Indra’s allure finds no purchase. Indra, the lord of Shachi, is forced to confront a power that does not fight him, but simply renders his desire ineffective. → When the guru Devasharma returns and sits with his wife, Vipula calmly reports Indra’s act and his own countermeasure, resuming service without pride or agitation. Devasharma, fearless even of the Vritra-slayer, recognizes the protection of his household’s dharma and the disciple’s steadfastness. → The episode closes with Indra shaken and fearful—trembling as if under the shadow of a curse—hinting that even gods are accountable before tapas and the moral law they try to bend.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ६२ श्लोक हैं) ऑपन-मराज बछ। अि्--छऋायज एकचत्वारिशो<5 ध्याय: विपुलका देवराज इन्द्रसे गुरुपत्नीको बचाना और गुरुसे वरदान प्राप्त करना भीष्म उवाच ततः कदाचित देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धर: । इदमन्तरमित्येवमभ्यगात् तमथाश्रमम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर किसी समय देवराज इन्द्र यही ऋषिपत्नी रुचिको प्राप्त करनेका अच्छा अवसर है'--ऐसा सोचकर दिव्य रूप एवं शरीर धारण किये उस आश्रममें आये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ರಾಜನೇ! ಅನಂತರ ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯರೂಪ-ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ‘ಇದೇ ಅವಕಾಶ’ ಎಂದುಕೊಂಡು, ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು.”
Verse 2
रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिप । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम्,नरेश्वर! वहाँ इन्द्रने अनुपम लुभावना रूप धारण करके अत्यन्त दर्शनीय होकर उस आश्रममें प्रवेश किया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ಜನಾಧಿಪನೇ! ಇಂದ್ರನು ಅಪ್ರತಿಮವಾದ, ಮೋಹಕವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ದರ್ಶನೀಯನಾಗಿ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.”
Verse 3
स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेवरम् । निश्षेष्टं स्तब्धनयनं यथा लेख्यगतं तथा,वहाँ पहुँचकर उन्होंने देखा कि विपुलका शरीर चित्रलिखितकी भाँति निश्रेष्ट पड़ा है और उनके नेत्र स्थिर हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದಾಗ ಅವನು ವಿಪುಲನ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡನು—ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಶ್ಚಲ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ಥಬ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಥಿರ—ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರೂಪದಂತೆ.”
Verse 4
रुचिं च रुचिरापाजड़ीं पीनश्रोणिपयोधराम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं सम्पूर्णेन्दुनिभाननाम्,दूसरी ओर स्थूल नितम्ब एवं पीन पयोधरोंसे सुशोभित, विकसित कमलदलके समान विशाल नेत्र एवं मनोहर कटाक्षवाली पूर्णचन्द्रानना रुचि बैठी हुई दिखायी दी
ಆಗ ರುಚಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾದಳು—ಮಧುರ ಪಾರ್ಶ್ವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶೋಭಿತಳಾಗಿ, ಸ್ಥೂಲ ನಿತಂಬಗಳೂ ಪೀನ ಪಯೋಧರಗಳೂಳ್ಳವಳಾಗಿ; ಅರಳಿದ ಪದ್ಮಪತ್ರಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳೂ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಮುಖವೂಳ್ಳವಳಾಗಿ।
Verse 5
सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्थातुमियेष ह । रूपेण विस्मिता को$सीत्यथ वक्तुमिवेच्छती,इन्द्रको देखकर वह सहसा उनकी अगवानीके लिये उठनेकी इच्छा करने लगी। उनका सुन्दर रूप देखकर उसे बड़ा आश्चर्य हुआ था, मानो वह उनसे पूछना चाहती थी कि आप कौन हैं?
ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವಳು ಗೌರವದಿಂದ ಏಳಲು ತೊಡಗಿದಳು. ಅವನ ರೂಪಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿ, ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳಲು ಬಯಸಿದಂತಾಯಿತು.
Verse 6
उत्थातुकामा तु सती विष्टब्धा विपुलेन सा । निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम्,नरेन्द्र! उसने ज्यों ही उठनेका विचार किया त्यों ही विपुलने उसके शरीरको स्तब्ध कर दिया। उनके काबूमें आ जानेके कारण वह हिल भी न सकी
ಮನುಷ್ಯೇಂದ್ರನೇ! ಆ ಸತಿ ಏಳಲು ಬಯಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವಿಪುಲನು ಅವಳನ್ನು ಸ್ಥಂಭಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದುದರಿಂದ ಅವಳು ಅಲ್ಪವೂ ಚಲಿಸಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು.
Verse 7
तामाबभाषे देवेन्द्र: साम्ना परमवल्गुना । त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्र मां शुचिस्मिते,तब देवराज इन्द्रने बड़ी मधुर वाणीमें उसे समझाते हुए कहा--'पवित्र मुसकानवाली देवि! मुझे देवताओंका राजा इन्द्र समझो! मैं तुम्हारे लिये ही यहाँतक आया हूँ
ಆಗ ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನು ಪರಮ ಮಧುರವಾದ, ಸಮಾಧಾನಕರವಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ಶುಚಿಸ್ಮಿತೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವೇ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನನ್ನು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿ.”
Verse 8
क्लिश्यमानमनड्रेन त्वत्संकल्पभवेन ह । तत् सम्प्राप्तं हि मां सुभ्रु पुरा कालो$तिवर्तते,“तुम्हारा चिन्तन करनेसे मेरे हृदयमें जो काम उत्पन्न हुआ है वह मुझे बड़ा कष्ट दे रहा है। इसीसे मैं तुम्हारे निकट उपस्थित हुआ हूँ। सुन्दरी! अब देर न करो, समय बीता जा रहा है!
“ಸుభ್ರೂ! ನಿನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನಂಗನು ನನಗೆ ತೀವ್ರ ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನು ತಡಮಾಡಬೇಡ—ಕಾಲವು ಕಳೆಯುತ್ತಿದೆ.”
Verse 9
तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनि: । गुरुपत्न्या: शरीरस्थो ददर्श त्रिदशाधिपम्,देवराज इन्द्रकी यह बात गुरुपत्नीके शरीरमें बैठे हुए विपुल मुनिने भी सुनी और उन्होंने इन्द्रको देख भी लिया
ಶಕ್ರನಾದ ಇಂದ್ರನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಗುರುಪತ್ನಿಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದ ವಿಪುಲ ಮುನಿಯು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ತ್ರಿದಶಾಧಿಪತಿ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಕಂಡನು.
Verse 10
न शशाक च सा राजन _प्रत्युत्थातुमनिन्दिता । वक्तुंच नाशकद्ू राजन् विष्टब्धा विपुलेन सा,राजन! वह अनिन्द्य सुन्दरी रुचि विपुलके द्वारा स्तम्भित होनेके कारण न तो उठ सकी और न इन्द्रको कोई उत्तर ही दे सकी
ರಾಜನೇ! ವಿಪುಲನಿಂದ ಸ್ಥಂಭಿತಳಾದ ಆ ಅನಿಂದಿತ ಸ್ತ್ರೀ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
Verse 11
आकार गुरुपव्न्यास्तु स विज्ञाय भृगूद्वह: । निजग्राह महातेजा योगेन बलवत् प्रभो,प्रभो! गुरुपत्नीका आकार एवं चेष्टा देखकर भृगुश्रेष्ठ विपुल उसका मनोभाव ताड़ गये थे; अतः उन महा तेजस्वी मुनिने योगद्वारा उसे बलपूर्वक काबूमें रखा
ಪ್ರಭೋ! ಗುರುಪತ್ನಿಯ ಆಕಾರ-ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಭೃಗುಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಪುಲನು ಅವಳ ಅಂತರಾಶಯವನ್ನು ತಿಳಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿಯು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದನು.
Verse 12
बबन्ध योगबन्धैश्न तस्या: सर्वेन्द्रियाणि सः । तां निर्विकारां दृष्टवा तु पुनरेव शचीपति:,उन्होंने गुरुपत्नी रुचिकी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको योग-सम्बन्धी बन्धनोंसे बाँध लिया था। राजन! योगबलसे मोहित हुई रुचिको काम-विकारसे शून्य देख शचीपति इन्द्र लज्जित हो गये और फिर उससे बोले--'सुन्दरी! आओ, आओ।' उनका आवाहन सुनकर वह फिर उन्हें कुछ उत्तर देनेकी इच्छा करने लगी
ಅವನು ಯೋಗಬಂಧಗಳಿಂದ ಅವಳ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು. ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾಮವಿಕಾರರಹಿತಳಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ—“ಸುಂದರಿಯೇ, ಬಾ—ಬಾ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
Verse 13
उवाच व्रीडितो राजंस्तां योगबलमोहिताम् । एह्योहीति ततः सा तु प्रतिवक्तुमियेष तम्,उन्होंने गुरुपत्नी रुचिकी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको योग-सम्बन्धी बन्धनोंसे बाँध लिया था। राजन! योगबलसे मोहित हुई रुचिको काम-विकारसे शून्य देख शचीपति इन्द्र लज्जित हो गये और फिर उससे बोले--'सुन्दरी! आओ, आओ।' उनका आवाहन सुनकर वह फिर उन्हें कुछ उत्तर देनेकी इच्छा करने लगी
ರಾಜನೇ! ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಲಜ್ಜಿತನಾದ ಇಂದ್ರನು—“ಬಾ, ಬಾ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿವಚನ ಹೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಳು.
Verse 14
सतां वाचं गुरो: पत्न्या विपुल: पर्यवर्तयत् । भो: किमागमने कृत्यमिति तस्यास्तु नि:सृता,यह देख विपुलने गुरुपत्नीकी उस वाणीको जिसे वह कहना चाहती थी, बदल दिया। उसके मुँहले सहसा यह निकल पड़ा--'अजी! यहाँ तुम्हारे आनेका क्या प्रयोजन है?”
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಗುರುಪತ್ನಿ ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ವಿಪುಲನು ಆ ಮಾತನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಅವಳ ಬಾಯಿಂದ ಅಚಾನಕವಾಗಿ ಹೊರಬಂದದ್ದು—“ಏ! ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?”
Verse 15
वक््त्राच्छशशाडकसदृशाद् वाणी संस्कारभूषणा । व्रीडिता सा तु तद्घाक्यमुक्त्वा परवशा तदा,उस चन्द्रोपम मुखसे जब यह संस्कृत वाणी प्रकट हुई तब वह पराधीन हुई रुचि वह वाक्य कह देनेके कारण बहुत लज्जित हुई
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅವಳ ಚಂದ್ರಸಮಾನ ಮುಖದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ, ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಣಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಆದರೆ ಆ ಮಾತು ಹೇಳಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವಳು ಲಜ್ಜಿತಳಾಗಿ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪರವಶಳಾದಂತೆ ಆಯಿತು.
Verse 16
पुरन्दरश्न तत्रस्थो बभूव विमना भृशम् | स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशाम्पते,वहाँ खड़े हुए इन्द्र उसकी पूर्वोक्त बात सुनकर मन-ही-मन बहुत दुःखी हुए। प्रजानाथ! उसके मनोविकार एवं भाव-परिवर्तनको लक्ष्य करके सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्रने दिव्य दृष्टिसे उसकी ओर देखा। फिर तो उसके शरीरके भीतर विपुल मुनिपर उनकी दृष्टि पड़ी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಪುರಂದರ ಇಂದ್ರನು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣನಾದನು. ಓ ಪ್ರಜಾನಾಥ! ಅವನ ಮನೋವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಭಾವಪರಿವರ್ತನವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನತ್ತ ನೋಡಿದನು; ಆಗ ಅವನ ದೇಹದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ವಿಪುಲ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 17
अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा । स ददर्श मुनि तस्या: शरीरान्तरगोचरम्,वहाँ खड़े हुए इन्द्र उसकी पूर्वोक्त बात सुनकर मन-ही-मन बहुत दुःखी हुए। प्रजानाथ! उसके मनोविकार एवं भाव-परिवर्तनको लक्ष्य करके सहस्र नेत्रोंवाले देवराज इन्द्रने दिव्य दृष्टिसे उसकी ओर देखा। फिर तो उसके शरीरके भीतर विपुल मुनिपर उनकी दृष्टि पड़ी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದನು; ಅವಳ ದೇಹದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 18
प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्या: शरीरगम् | स तं घोरेण तपसा युक्त दृष्टवा पुरन्दर:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಾಣುವಂತೆ, ಗುರುಪತ್ನಿಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ ರೂಪವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪುರಂದರ ಇಂದ್ರನು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದನು.
Verse 19
विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुल: सुमहातपा: । स्वकलेवरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत्,इसी समय महातपस्वी विपुल गुरुपत्नीको छोड़कर अपने शरीरमें आ गये और डरे हुए इन्द्रसे बोले--
ಆಗ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಪುಲನು ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಮರುಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಭೀತನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು.
Verse 20
विपुल उवाच अजितेन्द्रिय दुर्बुद्धे पापात्मक पुरन्दर । न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा,विपुलने कहा--'पापात्मा पुरन्दर! तेरी बुद्धि बड़ी खोटी है। तू सदा इन्द्रियोंका गुलाम बना रहता है। यदि यही दशा रही तो अब देवता तथा मनुष्य अधिक कालतक तेरी पूजा नहीं करेंगे
ವಿಪುಲನು ಹೇಳಿದನು— ‘ಪಾಪಾತ್ಮನೇ ಪುರಂದರಾ! ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ದುಷ್ಟ; ನೀನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರೆಯ. ನೀನು ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದರೆ ದೇವರೂ ಮಾನವರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಪೂಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’
Verse 21
कि नु तद्विस्मृतं शक्र न तनन््मनसि ते स्थितम् | गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाड़कपरिचिह्वित:,इन्द्र! क्या तू उस घटनाको भूल गया? क्या तेरे मनमें उसकी याद नहीं रह गयी है? जब कि महर्षि गौतमने तेरे सारे शरीरमें भगके (हजार) चिह्न बनाकर तुझे जीवित छोड़ा था?
‘ಹೇ ಶಕ್ರಾ! ಆ ಘಟನೆ ನಿನಗೆ ಮರೆತೇ? ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲವೇ—ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮನು ನಿನ್ನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಅಪರಾಧಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅಂಕಿತಗೊಳಿಸಿ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದಾಗ?’
Verse 22
जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम् । ममेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम्,मैं जानता हूँ कि तू मूर्ख है, तेरा मन वशमें नहीं और तू महाचंचल है। पापी मूढ़! यह स्त्री मेरे द्वारा सुरक्षित है। तू जैसे आया है, उसी तरह लौट जा
‘ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ—ನೀನು ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯವನು, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದವನು, ಅಸ್ಥಿರನು. ಮೂಢ ಪಾಪಿ! ಈ ಸ್ತ್ರೀ ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ; ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗು.’
Verse 23
नाहं त्वामद्य मूढात्मन् दहेयं हि स्वतेजसा । कृपायमानस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव,मूढचित्त इन्द्र! मैं अपने तेजसे तुझे जलाकर भस्म कर सकता हूँ। केवल दया करके ही तुझे इस समय जलाना नहीं चाहता
‘ಮೂಢಾತ್ಮನೇ! ಇಂದು ನಾನು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ವಾಸವ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’
Verse 24
स च घोरतमो धीमान् गुरुमें पापचेतसम् । दृष्टवा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा,मेरे बुद्धिमान् गुरु बड़े भयंकर हैं। वे तुझ पापात्माको देखते ही आज क्रोधसे उदीप्त हुई दृष्टिद्वारा दग्ध कर डालेंगे
ವಿಪುಲನು ಹೇಳಿದನು—ನನ್ನ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಗುರು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರನು. ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಇಂದು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದೀಪ್ತವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸಿ ಬಿಡುವನು.
Verse 25
नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्ष ते द्विजा: । मा गम: ससुतामात्य: क्षयं ब्रह्म॒बलार्दित:,इन्द्र! आजसे फिर कभी ऐसा काम न करना। तुझे ब्राह्मणोंका सम्मान करना चाहिये, अन्यथा कहीं ऐसा न हो कि तुझे ब्रह्मतेजसे पीड़ित होकर पुत्रों और मन्त्रियोंसहित कालके गालमें जाना पड़े
ವಿಪುಲನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಶಕ್ರಾ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಂಥ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮರುಮಾಡಬೇಡ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೀನು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ—ಮೃತ್ಯುವಿನ ದವಡೆಗಳಿಗೆ—ಒತ್ತಲ್ಪಡುವೆ.
Verse 26
अमरोअस्मीति यद्बुद्धिं समास्थाय प्रवर्तसे । मावमंस्था न तपसा नसाध्यं नाम किंचन,मैं अमर हूँ--ऐसी बुद्धिका आश्रय लेकर यदि तू स्वेच्छाचारमें प्रवृत्त हो रहा है तो (मैं तुझे सचेत किये देता हूँ) यों किसी तपस्वीका अपमान न किया कर; क्योंकि तपस्यासे कोई भी कार्य असाध्य नहीं है (तपस्वी अमरोंको भी मार सकता है)
ವಿಪುಲನು ಹೇಳಿದನು—‘ನಾನು ಅಮರ’ ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತೇನೆ: ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ—ನಿಜವಾದ ತಪಸ್ವಿ ಅಮರರೆಂದು ಭಾವಿಸುವವರನ್ನೂ ಕುಸಿತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 27
भीष्म उवाच तत् श्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मन: । अकिंचिदुक्त्वा व्रीडार्तस्तत्रैवान्तरधीयत,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! महात्मा विपुलका वह कथन सुनकर इन्द्र बहुत लज्जित हुए और कुछ भी उत्तर न देकर वहीं अन्तर्धान हो गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾತ್ಮ ವಿಪುಲನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಕ್ರ ಇಂದ್ರನು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಏನೂ ಉತ್ತರಿಸದೆ ಅಲ್ಲೀಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಂಡನು.
Verse 28
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु देवशर्मा महातपा: । कृत्वा यज्ञ यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम्,उनके गये अभी एक ही मुहूर्त बीतने पाया था कि महा तपस्वी देवशर्मा इच्छानुसार यज्ञ पूर्ण करके अपने आश्रमपर लौट आये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಅಂತರಧಾನವಾದ ನಂತರ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಕಳೆಯುವ ಮುನ್ನವೇ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ದೇವಶರ್ಮನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬಂದನು.
Verse 29
आगते<थ गुरौ राजन् विपुल: प्रियकर्मकृत् रक्षितां गुरवे भार्या न्यवेदयदनिन्दिताम्,राजन! गुरुके आनेपर उनका प्रिय कार्य करनेवाले विपुलने अपने द्वारा सुरक्षित हुई उनकी सती-साध्वी भार्या रुचिको उन्हें सौंप दिया
ರಾಜನೇ! ಗುರು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ, ಪ್ರಿಯವೂ ಯಥೋಚಿತವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ವಿಪುಲನು, ತಾನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದ ನಿರ್ದೋಷ ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಗುರುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು.
Verse 30
अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सल: । विपुल: पर्युपातिष्ठद् यथापूर्वमशड्कित:,शान्त चित्तवाले गुरुप्रेमी विपुल गुरुदेवको प्रणाम करके पहलेकी ही भाँति निर्भीक होकर उनकी सेवामें उपस्थित हुए
ಶಾಂತಾತ್ಮನೂ ಗುರುಭಕ್ತನೂ ಆದ ವಿಪುಲನು ಗುರುವಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಭಯವೂ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು.
Verse 31
विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया । निवेदयामास तदा विपुल: शक्रकर्म तत्,जब गुरुजी विश्राम करके अपनी पत्नीके साथ बैठे, तब विपुलने इन्द्रकी वह सारी करतूत उन्हें बतायी
ಗುರುವು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೂತಾಗ, ವಿಪುಲನು ಇಂದ್ರನ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುತಂತ್ರಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.
Verse 32
तत् श्र॒ुत्वा स मुनिस्तुष्टो विपुलस्य प्रतापवान् । बभूव शीलवृत्ता भ्यां तपसा नियमेन च,यह सुनकर प्रतापी मुनि देवशर्मा विपुलके शील, सदाचार, तप और नियमसे बहुत संतुष्ट हुए
ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರತಾಪವಂತ ಮುನಿಯು, ವಿಪುಲನ ಶೀಲ, ಸದಾಚಾರ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ನಿಯಮಪಾಲನೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು.
Verse 33
विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि तत्प्रभु: । धर्मे च स्थिरतां दृष्टवा साधु साध्वित्यभाषत,विपुलकी गुरुसेवावृत्ति, अपने प्रति भक्ति और धर्मविषयक दृढ़ता देखकर गुरुने “बहुत अच्छा, बहुत अच्छा” कहकर उनकी प्रशंसा की
ವಿಪುಲನ ಗುರುಸೇವೆಯ ವೃತ್ತಿ, ತನ್ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಗುರುವು ಅವನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾ—“ಸಾಧು, ಸಾಧು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
Verse 34
प्रतिलभ्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम् | वरेणच्छन्दयामास देवशर्मा महामति:,परम बुद्धिमान् धर्मात्मा देवशर्माने अपने धर्म-परायण शिष्य विपुलको पाकर उन्हें इच्छानुसार वर माँगनेको कहा
ಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾದ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಮರುಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಪರಮಬುದ್ಧಿವಂತ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮಹಾಮತಿ ದೇವಶರ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಇಷ್ಟಾನುಸಾರ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದನು।
Verse 35
स्थितिं च धर्मे जग्राह स तस्माद् गुरुवत्सल: । अनुज्ञातश्न गुरुणा चचारानुत्तमं तप:,गुरुवत्सल विपुलने गुरुसे यही वर माँगा कि “मेरी धर्ममें निरन्तर स्थिति बनी रहे।” फिर गुरुकी आज्ञा लेकर उन्होंने सर्वोत्तम तपस्या आरम्भ की
ಗುರುವತ್ಸಲನಾದ ವಿಪುಲನು ಗುರುವಿನಿಂದ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರಂತರವಾಗಿರಲಿ’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ನಂತರ ಗುರುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 36
तथैव देवशर्मापि सभार्य: स महातपा: । निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्वचार विजने वने,महा तपस्वी देवशर्मा भी बल और वृत्रासुरका वध करनेवाले इन्द्रसे निर्भय हो पत्नीसहित उस निर्जन वनमें विचरने लगे
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ದೇವಶರ್ಮನು ಸಹ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಬಲವಂತನೂ ವೃತ್ರಹಂತನೂ ಆದ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಭಯಪಡದೆ, ಆ ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು।
Verse 40
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विपुलका उपाख्यानविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲೋಪಾಖ್ಯಾನ ವಿಷಯಕ ನಲವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 41
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने एकचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विपुलका उपाख्यानविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲೋಪಾಖ್ಯಾನ ವಿಷಯಕ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 183
प्रावेपत सुसंत्रस्त: शापभीतस्तदा विभो | जैसे दर्पणमें प्रतिबिम्ब दिखायी देता है उसी प्रकार वे गुरुपत्नीके शरीरमें परिलक्षित हो रहे थे। प्रभो! घोर तपस्यासे युक्त विपुल मुनिको देखते ही इन्द्र शापके भयसे संत्रस्त हो थर-थर काँपने लगे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಭುವೇ! ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಾಪಭಯದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಭೀತನಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ನಡುಗತೊಡಗಿದನು. ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಪುಲನನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಶಾಪ ಬೀಳುವ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಕಂಪಿಸಿದನು.
Frequently Asked Questions
It addresses conflicting claims when śulka is paid or promised by one party while another performs pāṇigrahaṇa, asking which act establishes the legitimate marital bond and what counts as dharmically valid consent and completion.
Bhīṣma distinguishes supportive gifting from commercial purchase, censuring the idea of buying or selling a spouse and treating dharmic marriage as grounded in suitability, consent, and proper ritual authorization.
Yes. It associates the binding completion of marriage-mantras with the seventh step (saptapadī) and identifies the wife as belonging to the pāṇigrahītā and to the marriage properly effected through the water-gift (adbhis pradāna).