Adhyaya 169
Chapter Arc: युधिष्ठिर, धर्म-चिन्तन के बीच, एक तीखा प्रश्न उठाते हैं—यदि विद्या, बल और बुद्धि होते हुए भी मनुष्य को फल न मिले, तो क्या भाग्य ही प्रधान है? → वे उदाहरणों से उलझन बढ़ाते हैं: प्रयत्न करके भी लाभ न होना, अयत्न से समृद्धि मिल जाना; नीति-शास्त्र पढ़कर भी नीति का आचरण न दिखना; और समय (काल) के आगे मानवीय योजना का बार-बार विफल होना। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन ‘काल’ के नियम से होता है—“नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि… प्राप्तकालो न जीवति”; अर्थात् समय न आया हो तो सैकड़ों बाण भी नहीं मारते, और समय आ गया हो तो तृणाग्र-स्पर्श भी प्राण ले लेता है। → भीष्म भाग्य/काल की प्रधानता स्वीकारते हुए भी निष्कर्ष को निराशावादी नहीं बनने देते—विद्या और नीति का त्याग नहीं; क्योंकि विद्या स्वभावतः साध्य-सिद्धि का साधन है, और पुरुषार्थ धर्मसम्मत मार्ग को स्थिर रखता है, भले फल का क्षण काल के अधीन हो। → युधिष्ठिर के मन में अगला स्वाभाविक प्रश्न उभरता है—जब फल कालाधीन है, तब पुरुषार्थ और धर्माचरण का वास्तविक प्रयोजन क्या है?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। ] अत्णऑकाड त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: युधिष्ठटिरका विद्या, बल और बुद्धिकी अपेक्षा भाग्यकी प्रधानता बताना और भीष्मजीद्वारा उसका उत्तर युधिछिर उवाच नाभागधेय: प्राप्रोति धनं सुबलवानपि । भागधेयान्वितस्त्वर्थान् कृशो बालश्च विन्दति
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಭಾಗ್ಯಭಾಗವಿಲ್ಲದವನು ಮಹಾಬಲವಂತನಾದರೂ ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯನು. ಆದರೆ ಸೌಭಾಗ್ಯಸಹಿತನಾದವನು ಕೃಶನಾದರೂ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 2
7 नालाभकाले लभते प्रयत्नेडपि कृते सति । लाभकाले<प्रयत्नेन लभते विपुलं धनम्,जबतक धनकी प्राप्तिका समय नहीं आता तबतक विशेष यत्न करनेपर भी कुछ हाथ नहीं लगता; किंतु लाभका समय आनेपर मनुष्य बिना यत्नके भी बहुत बड़ी सम्पत्ति पा लेता है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಲಾಭಕಾಲ ಬಾರದವರೆಗೆ, ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಫಲ ಸಿಗದು. ಲಾಭಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಅಪಾರ ಧನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 3
कृतयत्नाफलाश्रैव दृश्यन्ते शतशो नरा: । अयत्नेनैधमानाश्र दृश्यन्ते बहवो जना:,ऐसे सैकड़ों मनुष्य देखे जाते हैं, जो धनकी प्राप्तिके लिये यत्न करनेपर भी सफल न हो सके और बहुत-से ऐसे मनुष्य भी दृष्टिगोचर होते हैं, जिनका धन बिना यत्नके ही दिनों- दिन बढ़ रहा है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲದವರು ನೂರಾರು ಜನರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೇ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಸಂಪತ್ತು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವವರೂ ಅನೇಕರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
Verse 4
यदि यत्नो भवेन्मर्त्य: स सर्व फलमाप्नुयात् नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम,भरतभूषण! यदि प्रयत्न करनेपर सफलता मिलनी अनिवार्य होती तो मनुष्य सारा फल प्राप्त कर लेता; किंतु जो वस्तु प्रारब्धवश मनुष्यके लिये अलभ्य है, वह उद्योग करनेपर भी नहीं मिल सकती
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕೇವಲ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪದೇ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ ವಿಧಿವಶಾತ್ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಲಭ್ಯವಾದುದು, ಎಷ್ಟೇ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರೂ ಲಭ್ಯವಾಗದು.
Verse 5
प्रयत्नं कृतवन्तो5पि दृश्यन्ते ह्फला नरा: । मार्गत्यायशतैरर्थानमार्गश्वापर: सुखी,प्रयत्न करनेवाले मनुष्य भी असफल देखे जाते हैं। कोई सैकड़ों उपाय करके धनकी खोज करता रहता है और कोई कुमार्गपर ही चलकर धनकी दृष्टिसे सुखी दिखायी देता है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲದವರಾಗಿ ಕಾಣುವವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬನು ನೂರಾರು ಧರ್ಮ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಧನವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರಲು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಕುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದರೂ ಧನಬಲದಿಂದ ಸುಖಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
Verse 6
युधिष्ठिरने कहा--पितामह! भाग्यहीन मनुष्य बलवान हो तो भी उसे धन नहीं मिलता और जो भाग्यवान् है, वह बालक एवं दुर्बल होनेपर भी बहुत-सा धन प्राप्त कर लेता है,अकार्यमसकृत् कृत्वा दृश्यन्ते ह्रथना नरा: । धनयुक्ता: स्वकर्मस्था दृश्यन्ते चापरेडथना: कितने ही मनुष्य अनेक बार कुकर्म करके भी निर्धन ही देखे जाते हैं। कितने ही अपने धर्मानुकूल कर्तव्यका पालन करके धनवान् हो जाते और कोई निर्धन ही रह जाते हैं
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಪಿತಾಮಹ! ಅನೇಕರು ಮರುಮರು ಅಧರ್ಮಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಧನವಿಲ್ಲದವರಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿ ಧನವಂತರಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತೇವೆ—ಆದರೂ ಕೆಲವರು ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರೂ ದರಿದ್ರರಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಲಭಿಸುವುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಏನು—ದೈವವೋ, ಆಚಾರವೋ, ಅಥವಾ ಮತ್ತೇನೋ?
Verse 7
अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते । अनभिशनज्ञश्न साचिव्यं गमित: केन हेतुना,कोई मनुष्य नीतिशास्त्रका अध्ययन करके भी नीतियुक्त नहीं देखा जाता और कोई नीतिसे अनभिज्ञ होनेपर भी मन्त्रीके पदपर पहुँच जाता है। इसका क्या कारण है?
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೂ ನೀತಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ಯಾರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ನೀತಿಗೆ ಅನಭಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಂತ್ರಿಪದಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ?
Verse 8
विद्यायुक्तो हाविद्यश्न धनवान् दुर्मतिस्तथा । यदि विद्यामुपाश्रित्य नर: सुखमवाप्लुयात्
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ವಿದ್ಯೆಯುಳ್ಳವನಾದರೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯನಾಗಿರಬಹುದು; ಧನವಂತನಾದರೂ ದುರ್ಮತಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ಕೇವಲ ‘ವಿದ್ಯೆ’ಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಾದರೆ…
Verse 9
यथा पिपासां जयति पुरुष: प्राप्प वै जलम्
ಯಥಾ ಪುರುಷನು ನೀರನ್ನು ಪಡೆದು ದಾಹವನ್ನು ಜಯಿಸುವನೋ.
Verse 10
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्ध: शरशतैरपि । तृणाग्रेणापि संस्पृष्ट: प्राप्तकालो न जीवति,जिसकी मृत्युका समय नहीं आया है, वह सैकड़ों बाणोंसे बिंधकर भी नहीं मरता; परंतु जिसका काल आ पहुँचा है, वह तिनकेके अग्रभागसे छू जानेपर भी प्राणोंका परित्याग कर देता है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಮರಣಕಾಲ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲದವನು ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕಾಲವು ಬಂದವನೋ ಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 11
भीष्म उवाच ईहमान: समारम्भान् यदि नासादयेद् धनम् । उग्र॑ तप: समारोहेन्न हानुप्तं प्ररोहति,भीष्मजीने कहा--बेटा! यदि नाना प्रकारकी चेष्टा तथा अनेक उद्योग करनेपर भी मनुष्य धन न पा सके तो उसे उग्र तपस्या करनी चाहिये; क्योंकि बीज बोये बिना अंकुर नहीं पैदा होता
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಗನೇ! ನಾನಾ ವಿಧದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರೂ ಧನ ದೊರಕದಿದ್ದರೆ, ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಬೀಜ ಬಿತ್ತದೆ ಮೊಳೆ ಮೂಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 12
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुमनीषिण:,मनीषी पुरुष कहते हैं कि मनुष्य दान देनेसे उपभोगकी सामग्री पाता है। बड़े-बूढ़ोंकी सेवासे उसको उत्तम बुद्धि प्राप्त होती है और अहिंसा धर्मके पालनसे वह दीर्घजीवी होता है
ಮುನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ದಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಮೆಧೆ (ಉತ್ತಮ ಬುದ್ಧಿ) ದೊರಕುತ್ತದೆ; ಅಹಿಂಸಾಚರಣೆಯಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 13
तस्माद् दद्यान्न याचेत पूजयेद् धार्मिकानपि । सुभाषी प्रियकृच्छान्त: सर्वसत्त्वाविहिंसक:,इसलिये स्वयं दान दे, दूसरोंसे याचना न करे, धर्मात्मा पुरुषोंकी पूजा करे, उत्तम वचन बोले, सबका भला करे, शान्तभावसे रहे और किसी भी प्राणीकी हिंसा न करे
ಆದ್ದರಿಂದ ತಾನೇ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಇತರರಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಧಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಸುವಚನಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಬೇಕು; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿತಮಾಡಿ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರಬೇಕು; ಶಾಂತಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಇರಬೇಕು; ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗೂ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡಬಾರದು.
Verse 14
यदा प्रमाणं प्रसव: स्वभावश्च सुखासुखे । दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिछिर,युधिष्ठिर! डाँस, कीड़े और चींटी आदि जीवोंको उन-उन योनियोंमें उत्पन्न करके उन्हें सुख-दुःखकी प्राप्ति करानेमें उनका अपने किये हुए कर्मानुसार बना हुआ स्वभाव ही कारण है। यह सोचकर स्थिर हो जाओ
ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ದಂಶ, ಕೀಟ, ಪಿಪೀಲಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಆಯಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಅವರವರ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸ್ವಭಾವವೇ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಕಾರಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಸ್ಥಿರನಾಗು.
Verse 83
न विद्वान् विद्यया हीन॑ वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत् । कभी-कभी विद्वान् और मूर्ख दोनों एक-जैसे धनी दिखायी देते हैं। कभी खोटी बुद्धिवाले मनुष्य तो धनवान् हो जाते हैं (और अच्छी बुद्धि रखनेवाले मनुष्यको थोड़ा-सा धन भी नहीं मिलता)। यदि विद्या पढ़कर मनुष्य अवश्य ही सुख पा लेता तो विद्वानको जीविकाके लिये किसी मूर्ख धनीका आश्रय नहीं लेना पड़ता
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಜೀವಿಕಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾವಂತನು ವಿದ್ಯಾಹೀನನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು. ಆದರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಮೂಢ ಇಬ್ಬರೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಧನಿಕರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕುಬುದ್ಧಿಯವನು ಶ್ರೀಮಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಪವೂ ದೊರಕದು. ಕೇವಲ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾವಂತನು ಧನಿಕ ಮೂಢನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
Verse 93
इष्टार्थो विद्यया होव न विद्यां प्रजह्ेन्नर: । जिस प्रकार पानी पीनेसे मनुष्यकी प्यास अवश्य बुझ जाती है, उसी प्रकार यदि विद्यासे अभीष्ट वस्तुकी सिद्धि अनिवार्य होती तो कोई भी मनुष्य विद्याकी उपेक्षा नहीं करता
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಯಾವಾಗಲೂ ತಪ್ಪದೆ ದೊರಕುತ್ತಿತ್ತೆಂದರೆ, ಯಾರೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಲಿಲ್ಲ, ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀರು ಕುಡಿದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದಾಹ ತಣಿಯುವಂತೆ, ವಿದ್ಯೆಯೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ವಾಂಛಿತ ಫಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 162
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मके प्रमाणका वर्णनविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪ್ರಮಾಣಗಳ ವಿವರಣಾವಿಷಯಕ ನೂರ ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 163
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां त्रिषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मकी प्रशंशाविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪ್ರಶಂಸಾವಿಷಯಕ ನೂರ ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.