Adhyaya 100
Gārhasthya-dharma: Vāsudeva–Pṛthivī-saṃvāda (Householder Duties and Daily Offerings)
Upa-parva: Gṛhastha-dharma Anuśāsana (Householder Duties Discourse)
Chapter 100 opens with Yudhiṣṭhira requesting Bhīṣma to explain the totality of gārhasthya-dharma and the practical means by which a person attains ṛddhi (prosperity/flourishing) in this world. Bhīṣma introduces an earlier account: Vāsudeva, after praising the goddess Earth (Pṛthivī), asks what a householder must do to live happily and fulfill necessary obligations. Pṛthivī enumerates a structured daily program: honoring ṛṣis, pitṛs, devas, and humans through yajña, śrāddha (even with modest substances like water, milk, roots, or fruits), and hospitality. The chapter specifies vaiśvadeva and bali procedures, including directional and spatial allocations (e.g., offerings associated with Yama, Varuṇa, Soma, Śakra, Dhanvantari, Manu, Maruts, Viśvedevas, and nocturnal beings), followed by giving alms to a deserving twice-born (or offering into fire if none is available). It then orders sequence and etiquette: complete pitṛ-tarpaṇa and śrāddha, perform bali and vaiśvadeva, recite/consult brāhmaṇic instruction, and feed guests from the remainder, emphasizing the transient nature of the atithi. Proper honoring of teachers, father, friends, trusted persons, and long-staying dignitaries with madhuparka is prescribed. The unit closes with a results statement: one who performs these gṛhastha duties without envy gains worldly success and is honored in heaven; Bhīṣma affirms Vāsudeva practiced this and advises Yudhiṣṭhira to follow it for fame here and svarga thereafter.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के गृहस्थ-धर्म और पंचयज्ञ/बलिवैश्वदेव के सूक्ष्म विधान पूछने पर भीष्म एक प्राचीन आख्यान का द्वार खोलते हैं—वासुदेव और पृथ्वीदेवी का संवाद। → कृष्ण पृथ्वीदेवी की स्तुति कर गृहस्थ के कर्तव्यों का मर्म पूछते हैं; पृथ्वीदेवी क्रमशः बताती हैं कि गृहस्थ को देव, ऋषि, पितृ और मनुष्यों के प्रति नित्य ऋण-शोधन करना है—श्राद्ध, अन्न-दान, जल-तर्पण, और सिद्धान्न से वैश्वदेव/बलि का विधिवत् आचरण। → विधान का निर्णायक क्रम उभरता है—पहले पितरों का संतर्पण, फिर बलि-विधान, तत्पश्चात् वैश्वदेव, और अंत में अतिथि/ब्राह्मण-आह्वान; साथ ही ‘यज्ञशिष्ट’ अन्न ही भोजन करने तथा राजा, ऋत्विज, स्नातक, गुरु, श्वशुर आदि का मधुपर्क से सत्कार करने की मर्यादा स्थापित होती है। → पृथ्वीदेवी गृहस्थ-धर्म के फल को स्पष्ट करती हैं—इस लोक में सुयश और परलोक में स्वर्ग; भीष्म इस उपदेश को युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर मानकर समेटते हैं। → गृहस्थ-धर्म के भीतर दान और अतिथि-सत्कार के और सूक्ष्म भेद (पात्र-अपात्र, काल-देश, दान-क्रम) आगे के उपदेश के लिए संकेतित रहते हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १७५६ श्लोक मिलाकर कुल १९७३ *लोक हैं) शस्जआ तल (2) आअसमनन- सप्तनवतितमो< ध्याय: गृहस्थधर्म
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭರತರ್ಷಭ! ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ. ಓ ಪಾರ್ಥಿವ! ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ?
Verse 2
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप । वासुदेवस्य संवाद पृथिव्याश्वैव भारत
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಜನಾಧಿಪ, ಓ ಭಾರತ! ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ—ವಾಸುದೇವ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ) ಮತ್ತು ಭೂದೇವಿಯ ಸಂವಾದವನ್ನು.
Verse 3
संस्तुत्य पृथिवीं देवीं वासुदेव: प्रतापवान् । पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत् पृच्छसे5द्य वै
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪ್ರತಾಪವಂತನಾದ ವಾಸುದೇವನು ಭೂದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು.
Verse 4
वायुदेव उवाच गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्दविधेन वा | किमवश्यं धरे कार्य कि वा कृत्वा कृतं भवेत्
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವಸುಂಧರೇ! ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ನನ್ನಿಂದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ನನ್ನಂತೆಯೇ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಂದಾಗಲಿ, ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು? ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಿದರೆ ಗೃಹಸ್ಥನ ಜೀವನ ಕೃತಕೃತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ?
Verse 5
पृथिव्युवाच ऋषय: पितरो देवा मनुष्याश्नैव माधव । इज्याश्वैवार्चनीयाश्व॒ यथा चैव निबोध मे
ಭೂದೇವಿ ಹೇಳಿದಳು—ಓ ಮಾಧವ! ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು (ಅತಿಥಿರೂಪ) ಮಾನವರು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪೂಜ್ಯರು, ಅರ್ಚನೀಯರು. ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.
Verse 6
सदा यज्ञेन देवाश्व सदा55तिथ्येन मानुषा: । छन््दतश्न यथा नित्यमर्हान् भुञज्जीत नित्यश:
ನಿತ್ಯ ಯಜ್ಞ-ಹೋಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ನಿತ್ಯ ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾನವರನ್ನು, ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸು (ವೇದಮಂತ್ರ)ಗಳ ನಿತ್ಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ನಂತರವೇ ಪ್ರತಿದಿನ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ.
Verse 7
तेन ह्ूषिगणा: प्रीता भवन्ति मधुसूदन । नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಮಧುಸೂದನನೇ! ಈ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಋಷಿಗಣರು ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಭೋಜನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪರಿಚರಿಸಿ ಬಲಿ/ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಗಳ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಅನ್ನ, ಜಲ, ಹಾಲು ಅಥವಾ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ.
Verse 8
कुर्यात् तथैव देवा वै प्रीयन्ते मधुसूदन । कुर्यादहरह: श्राद्धमन्नाद्यंनोदकेन च
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಮಧುಸೂದನನೇ! ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಅನ್ನಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಜಲದಿಂದಲೂ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 9
सिद्धान्नाद् वैश्वदेवं वै कुर्यादगनौ यथाविधि,सिद्ध अन्न (तैयार हुई रसोई) मेंसे अन्न लेकर उसके द्वारा विधिपूर्वक बलिवैश्वदेव कर्म करना चाहिये
ಸಿದ್ಧವಾದ (ಬೇಯಿಸಿದ) ಅನ್ನದಿಂದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವದೇವ ಅರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 10
अग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् । प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते,पहले अग्नि और सोमको, फिर विश्वेदेवोंको, तदनन्तर धन्वन्तरिको, तत्पश्चात् प्रजापतिको पृथक्-पृथक् आहुति देनेका विधान है
ಹೋಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿ-ಸೋಮರಿಗೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ನಂತರ ವಿಶ್ವೇದೇವರಿಗೆ, ಆಮೇಲೆ ಧನ್ವಂತರಿಗೆ, ಮತ್ತು ತದನಂತರ ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ (ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಗೆ).
Verse 11
तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् । दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕ್ರಮಾನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಲಿಕರ್ಮವನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು—ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಯಮನಿಗೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವರುಣನಿಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 12
सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये प्रजापते: । धन्वन्तरे: प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಾಧವ! ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸೋಮನೆಗೆ, ವಾಸ್ತುಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ, ಈಶಾನ ಕೋಣದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಗೆ, ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 13
मनुष्येभ्य इति प्राहुर्बलिं द्वारि गृहस्य वै । मरुदभ्यो दैवतेभ्यश्व बलिमन्तर्गहे हरेत्
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮಾನವರಿಗಾಗಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಮರುದ್ಗಣರು ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಮನೆಯ ಒಳಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 14
तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत्,विश्वेदवोंके लिये आकाशमें बलि अर्पित करे। निशाचरों और भूतोंके लिये रातमें बलि दे
ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇದೇವರಿಗೆ ಆಕಾಶದತ್ತ ಎಸೆದು ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾತ್ರಿಚರ ಭೂತಗಳಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 15
एवं कृत्वा बलिं सम्यग दद्याद् भिक्षां द्विजाय वै | अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत्
ಹೀಗೆ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ ದ್ವಿಜನಿಗೆ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ) ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದೊರಕದಿದ್ದರೆ, ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 16
इस प्रकार बलि समर्पण करके ब्राह्मणको विधिपूर्वक भिक्षा दे। यदि ब्राह्मण न मिले तो अन्नमेंसे थोड़ा-सा अग्रग्रास निकालकर उसका अग्निमें होम कर दे ।।
ಹೀಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದೊರಕದಿದ್ದರೆ, ಅನ್ನದಿಂದ ಅಗ್ರಗ್ರಾಸವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೀಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ, ಮುಖ್ಯ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ಮುಗಿದ ನಂತರವೇ ಅದನ್ನು ನಂತರ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.
Verse 17
पितृन् संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद् विधानतः । वैश्वदेवं ततः कुर्यात् पश्चाद् ब्राह्यगवाचनम्
ಮೊದಲು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತರ್ಪಣದಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ನಂತರ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ವಿದ್ಯೆಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು—ಇದೇ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಕ್ರಮ.
Verse 18
जिस दिन पितरोंका श्राद्ध करनेकी इच्छा हो, उस दिन पहले श्राद्धकी क्रिया पूरी करे। उसके बाद पितरोंका तर्पण करके विधिपूर्वक बलिवैश्वदेव-कर्म करे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको सत्कारपूर्वक भोजन करावे ।।
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಪಿತೃಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿರುವ ದಿನ ಮೊದಲು ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಶೇಷ ಉತ್ತಮ ಅನ್ನದಿಂದ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನೂ—ಮೊದಲು ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ—ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಜನರು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 19
महाराज! इसके बाद विशेष अन्तके द्वारा अतिथियोंको भी सम्मानपूर्वक भोजन करावे। ऐसा करनेसे गृहस्थ पुरुष सम्पूर्ण मनुष्योंको संतुष्ट करता है ।।
ಮಹಾರಾಜ! ನಂತರ ವಿಶೇಷ ಉತ್ತಮ ಅನ್ನದಿಂದ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನೂ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಗೃಹಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ಮಾನವರನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ—ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ—ಯಾರು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ‘ಅತಿಥಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಚಾರ್ಯ, ತಂದೆ, ಬಂದ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿ—ಇವರಿಗೆ ಸದಾ: “ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಇದೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ” ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆಲೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 20
इदमस्ति गृहे महमिति नित्यं निवेदयेत् । ते यद् वदेयुस्तत् कुर्यादिति धर्मों विधीयते
ಮನುಷ್ಯನು ನಿತ್ಯವೂ ವಿನಯದಿಂದ: “ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಇದೆ” ಎಂದು ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಆ ಹಿರಿಯರು ಅಥವಾ ಅತಿಥಿಗಳು ಏನು ಹೇಳಿದರೂ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು—ಇದೇ ಧರ್ಮವಿಧಿ.
Verse 21
गृहस्थ: पुरुष: कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् | राजर्त्विजं स्नातकं च गुरु श्वशुरमेव च
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಕೃಷ್ಣ! ಗೃಹಸ್ಥನು ಸದಾ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ ಹಾಗೂ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜ, ರಾಜಪುರೋಹಿತ, ಸ್ನಾತಕ, ಗುರು ಮತ್ತು ಶ್ವಶುರ—ಇವರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವ ತೋರಬೇಕು.
Verse 22
श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद् भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायंप्रातर्विधीयते
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ನಾಯಿಗಳಿಗೆ, ಶ್ವಪಚರಿಗೆ (ಚಾಂಡಾಲರಿಗೆ) ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅನ್ನವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಇದನ್ನೇ ‘ವೈಶ್ವದೇವ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಸಾಯಂಕಾಲವೂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲವೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಬೇಕು.
Verse 23
कुत्तों, चाण्डालों और पक्षियोंके लिये भूमिपर अन्न रख देना चाहिये। यह वैश्वदेव नामक कर्म है। इसका सायंकाल और प्रात:काल अनुष्ठान किया जाता है ।।
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ನಾಯಿಗಳಿಗೆ, ಚಾಂಡಾಲರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅನ್ನವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಇದು ‘ವೈಶ್ವದೇವ’ ಎಂಬ ಕರ್ಮ; ಇದನ್ನು ಸಾಯಂಕಾಲವೂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲವೂ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಅಸೂಯೆಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಈ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಿಗಳ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮರಣಾನಂತರ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 24
भीष्म उवाच इति भूमेर्वच: श्रुत्वा वासुदेव: प्रतापवान् । तथा चकार सतत त्वमप्येवं सदाचर
ಭೀಷ್ಮರು ಹೇಳಿದರು— ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಭೂದೇವಿಯ ಈ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪವಂತನಾದ ವಾಸುದೇವ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ, ಸದಾ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ನೀನೂ ಸಹ ಸದಾ ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸು.
Verse 25
एतद् गृहस्थधर्म त्वं चेष्टमानो जनाधिप । इहलोके यश: प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्पसि
ಭೀಷ್ಮರು ಹೇಳಿದರು— ಓ ಜನಾಧಿಪ! ನೀನು ಈ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಮರಣಾನಂತರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.
Verse 83
पयोमूलफलैर्वापि पितृणां प्रीतिमाहरन् । मधुसूदन! स्वाध्यायसे ऋषियोंको बड़ी प्रसन्नता होती है। प्रतेदिन भोजनके पहले ही अनिनिहोत्र एवं बलिवैश्वदेव कर्म करे। इससे देवता संतुष्ट होते हैं। पितरोंकी प्रसन्नताके लिये प्रतिदिन अन्न
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಹಾಲು, ಬೇರುಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳ ಅರ್ಪಣದಿಂದಲೂ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಓ ಮಧುಸೂದನ! ನಿತ್ಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಭೋಜನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮತ್ತು ಬಲಿ–ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಗಳ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಅನ್ನ, ನೀರು, ಹಾಲು ಅಥವಾ ಹಣ್ಣು-ಬೇರುಗಳಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
Verse 96
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छत्रदान और उपानहदानकी प्रशंसानामक छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಛತ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಉಪಾನಹದಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆ’ ಎಂಬ ತೊಂಬತ್ತಾರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 97
जनेश्वर! इस गृहस्थ-धर्मका पालन करते रहनेपर तुम इहलोकमें सुयश और परलोकमें स्वर्ग प्राप्त कर लोगे ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि बलिदानविधिनाम सप्तनवतितमो<ध्याय:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಜನೇಶ್ವರಾ! ಈ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ನೀನು ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ; ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುವೆ. ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಬಲಿದಾನವಿಧಿ’ ಎಂಬ ತೊಂಬತ್ತೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯ.
Verse 216
अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् | श्रीकृष्ण! गृहस्थ पुरुषको सदा यज्ञशिष्ट अन्नका ही भोजन करना चाहिये। राजा
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ! ಪೂರ್ಣ ಒಂದು ವರ್ಷ ದೂರವಿದ್ದವರನ್ನು ಮಧುಪರ್ಕದಿಂದ ಅರ್ಚಿಸಬೇಕು. ಗೃಹಸ್ಥನು ಸದಾ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅನ್ನವನ್ನೇ ಭುಂಜಿಸಬೇಕು—ಇದೇ ಧರ್ಮ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ, ಋತ್ವಿಜ, ಸ್ನಾತಕ, ಗುರು ಮತ್ತು ಶ್ವಶುರ—ಇವರು ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ ಮನೆಗೆ ಬಂದರೆ ಮಧುಪರ್ಕದಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
It addresses how a householder should organize daily obligations so that prosperity (ṛddhi) and social-religious duties are fulfilled—balancing ritual offerings, ancestor rites, and hospitality as an integrated ethical schedule.
Household life is presented as a disciplined service network: regularly honor devas through yajña, pitṛs through śrāddha, humans through ātithya, and broader beings through bali/vaiśvadeva—performed consistently and without envy.
Yes. The text states that one who practices these gārhasthya-dharmas attains superior prosperity in this world and, after death, is honored in heaven; Bhīṣma reiterates this as counsel to Yudhiṣṭhira.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.