Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 48

Devanagari script

यस्मिन्दिने समानीता सा गंगा तत्र विष्णुना । तस्मिन्दिने वृषे सूर्यः स्थितश्चित्रासु चंद्रमाः

Transliteration

yasmindine samānītā sā gaṃgā tatra viṣṇunā | tasmindine vṛṣe sūryaḥ sthitaścitrāsu caṃdramāḥ

Translation

នៅថ្ងៃដែលព្រះវិṣṇុ នាំនាងគង្គានោះមកដល់ទីនោះ នៅថ្ងៃដដែល ព្រះអាទិត្យស្ថិតនៅវೃಷ (តោរ៉ុស) ហើយព្រះចន្ទស្ថិតនៅចិត្រា (នក្សត្រ)។

Word by Word

• यस्मिन्: on which
• यस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; सम्बन्धसूचक

• दिने: on the day
• दिने: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• समानीता: was brought
• समानीता: Kriya (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+नी (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे

• सा: that (she)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• गंगा: Gaṅgā
• गंगा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• विष्णुना: by Viṣṇu
• विष्णुना: Karana (Instrument/Agent/करण)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; कर्तृकरणे (agent in passive)

• तस्मिन्: on that
• तस्मिन्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; निर्देश

• दिने: day
• दिने: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• वृषे: in Taurus (Vṛṣa)
• वृषे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वृष (प्रातिपदिक; राशि-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; राश्यधिकरणे

• सूर्यः: the Sun
• सूर्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• स्थितः: was situated
• स्थितः: Kriya (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; भावे/स्थित्यर्थे

• चित्रासु: in Citrā (nakṣatra)
• चित्रासु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चित्रा (प्रातिपदिक; नक्षत्र-नाम)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; नक्षत्राधिकरणे

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• चंद्रमाः: the Moon
• चंद्रमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gomukha Tīrtha

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Māhātmya audience

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu is depicted bringing Gaṅgā to the tīrtha while the sky shows symbolic zodiac/nakṣatra markers: Sun in Taurus and Moon in Citrā, emphasizing cosmic endorsement.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Gaṅgā
• Sūrya
• Candra
• Citrā (Nakṣatra)
• Vṛṣa (Taurus)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrthas are tied to sacred time as well as sacred place—cosmic order (ṛta) sanctifies pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gomukha-tīrtha, associated here with Gaṅgā being brought by Viṣṇu.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct injunction, but the verse provides auspicious calendrical markers used for tīrtha observances.