Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

यत्र गंगा गया काशी पुष्करं नैमिषं तथा । कुरुक्षेत्रं तथा रेवा महीसागरसंगमः

Transliteration

yatra gaṃgā gayā kāśī puṣkaraṃ naimiṣaṃ tathā | kurukṣetraṃ tathā revā mahīsāgarasaṃgamaḥ

Translation

«ទីណាមានទន្លេគង្គា មានគយា មានកាសី មានពុស្ករ និងនៃមិષ ដូចគ្នា; ទីណាមានកុរុក្សេត្រ និងទន្លេរេវា—ទីនោះផងដែរ គឺជាកន្លែងប្រសព្វរវាងមហី (ផែនដី) និងមហាសមុទ្រ»។

Word by Word

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्ययम् (relative adverb: where)

• गंगा: Gaṅgā
• गंगा: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• गया: Gayā
• गया: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• काशी: Kāśī (Vārāṇasī)
• काशी: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• पुष्करम्: Puṣkara
• पुष्करम्: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• नैमिषम्: Naimiṣa
• नैमिषम्: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नैमिष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• तथा: also
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/तुल्यार्थक अव्ययम् (also; likewise)

• कुरुक्षेत्रम्: Kurukṣetra
• कुरुक्षेत्रम्: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुरु (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (कुरूणां क्षेत्रम्)

• तथा: also
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/तुल्यार्थक अव्ययम् (also)

• रेवा: Revā (Narmadā)
• रेवा: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• महीसागरसंगमः: confluence of river and ocean
• महीसागरसंगमः: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + सागर (प्रातिपदिक) + संगम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (महीसागरयोः संगमः)

Speaker

Tīrtharāja (Mahīsāgara-saṅgama personified)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahī–Sāgara-saṅgama (Earth–Ocean confluence) as tīrtha-samāhāra locus

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: Personified tīrthas / assembly

Visual Art Cues

Scene: A visionary map-like tableau: iconic markers of Gaṅgā, Gayā, Kāśī, Puṣkara, Naimiṣa, Kurukṣetra, and Revā converge symbolically at a vast shoreline where Earth meets Ocean, suggesting all tīrthas gathered in one place.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Gayā
• Kāśī
• Puṣkara
• Naimiṣa
• Kurukṣetra
• Revā (Narmadā)
• Mahīsāgara-saṅgama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A supremely sanctifying place is described as one that mysteriously contains the merit of many famed tīrthas within itself.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mahīsāgara-saṅgama—the confluence of Mahī (Earth/river Mahī) with the ocean—is praised as embodying multiple celebrated pilgrimage sites.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated here; the verse functions as a mahātmya claim of concentrated tīrtha-merit.