Shloka 49

पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival

Bālakāṇḍa 18

Devanagari script

यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके।यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।।।प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये।तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।।।

Transliteration

yathāmṛtasya samprāptir yathā varṣam anūdake | yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca ||

praṇaṣṭasya yathālābho yathā harṣo mahodaye | tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune ||

Translation

ឱ មហាមុនី សូមស្វាគមន៍។ ខ្ញុំចាត់ទុកការយាងមករបស់លោក ដូចជាការទទួលបានអម្រឹត ដូចជាភ្លៀងលើដីស្ងួត ដូចជាកំណើតកូនប្រុសសម្រាប់អ្នកគ្មានកូនតាមរយៈភរិយាដែលសមគួរ ដូចជាការរកឃើញវិញនូវអ្វីដែលបាត់បង់ និងដូចជាសេចក្តីអំណរនៅពេលទទួលជោគជ័យដ៏ធំធេង។

Word by Word

• यथा: as; like
• यथा: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय (comparative: ‘as/like’)

• अमृतस्य: of nectar
• अमृतस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सम्प्राप्तिः: attainment; obtaining
• सम्प्राप्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु)
• Form: क्तिन्-प्रत्ययान्त भाववाचक-नाम (action noun), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यथा: as
• यथा: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय

• वर्षम्: rain
• वर्षम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; here ‘rain’ as a thing obtained

• अनूदके: in a waterless (parched) place
• अनूदके: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अनूदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; ‘in a waterless place’

• यथा: as
• यथा: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय

• सदृशदारेषु: in/with a worthy wife (lit. suitable spouses)
• सदृशदारेषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सदृश (प्रातिपदिक) + दार (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘सदृशाः दाराः’), पुंलिङ्ग (दाराः m.pl.), सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन

• पुत्रजन्म: birth of a son
• पुत्रजन्म: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक) + जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘पुत्रस्य जन्म’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अप्रजस्य: of a childless man
• अप्रजस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अ- (नञ्) + प्रज (प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-समास/नकार-प्रत्यय (negated), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘of one without offspring’

• च: and
• च: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• प्रणष्टस्य: of one who has lost (it)
• प्रणष्टस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: प्र + नश् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle used substantively), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘of one who has lost (something)’

• यथा: as
• यथा: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय

• लाभः: gain; recovery
• लाभः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लाभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यथा: as
• यथा: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय

• हर्षः: joy
• हर्षः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महोदये: in a great success/achievement
• महोदये: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘महान् उदयः’), पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• तथा: so; likewise
• तथा: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: तुलना-अव्यय (adverb: ‘so/in the same way’)

• एव: indeed
• एव: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (particle: ‘indeed/just’)

• आगमनम्: arrival; coming
• आगमनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आ + गम् (धातु)
• Form: ल्युट्-प्रत्ययान्त क्रियानाम (verbal noun), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मन्ये: I think; I consider
• मन्ये: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन

• स्वागतम्: welcome
• स्वागतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सु + आगत (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘सु आगतम्’ = good arrival), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; used as greeting

• ते: to you
• ते: Sampradāna (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, चतुर्थी-विभक्ति (Dative/4th), एकवचन

• महामुने: O great sage
• महामुने: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महा (पूर्वपद) + मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘महान् मुनिः’), पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

Context

"O great sage, welcome to you! Your arrival, to me, is like nectar (to a human being), rains to the parched land, birth of a son to the childless through his worthy wife, recovery of lost properity and festive joy in a great achievemnt.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Viśvāmitra
• amṛta (nectar)
• rain (varṣa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is truthful reverence: Daśaratha openly honors virtue and tapas, showing that righteousness includes gratitude and respectful recognition of the holy.

What is the narrative situation?

Daśaratha formally welcomes Viśvāmitra and expresses how auspicious and life-giving the sage’s arrival feels to him through a series of similes.

Which character virtue is emphasized?

Bhakti and humility in kingship—Daśaratha’s sincere, satya-filled welcome elevates the sage and models ideal royal speech.