Shloka 1

Adhyaya 77 — Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya

Sanskrit

षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमोऽध्यायः- ७७

मārkaṇḍeya uvāca

मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः ।

संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥

Transliteration

ṣaṭsaptatitamaḥ saptasaptatitamo 'dhyāyaḥ- 77 mārkaṇḍeya uvāca mārtaṇḍa rasyaverbhāryā tanayā viśvakarmaṇaḥ / saṃjñā nāma mahābhāga tasyāṃ bhānur ajījanat

Translation

មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ ឱ មហាបុរសដ៏ថ្លៃថ្នូរ សំជ្ញា (Saṃjñā) នាម—កូនស្រីរបស់ វិស្វកರ್ಮន (Viśvakarman)—បានក្លាយជាភរិយារបស់ មារតណ្ឌ (Mārtaṇḍa ព្រះអាទិត្យ)។ ក្នុងនាងនេះ ភានុ (Bhānu ព្រះអាទិត្យ) បានបង្កើតកូនចៅ។

Word by Word

• षट्-सप्तति-तमः: seventy-sixth
• षट्-सप्तति-तमः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षट् (प्रातिपदिक) + सप्तति (प्रातिपदिक) + तमप् (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; द्विगु-समास (संख्यापूर्वक) + तम (ordinal): ‘छियासत्तरतमः’

• सप्त-सप्तति-तमः: seventy-seventh
• सप्त-सप्तति-तमः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (प्रातिपदिक) + सप्तति (प्रातिपदिक) + तमप् (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; द्विगु + तम: ‘सत्त्यत्तरतमः’

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• मārkaṇḍeyaḥ: Mārkaṇḍeya
• मārkaṇḍeyaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• मार्तण्डस्य: of Mārtāṇḍa (the Sun)
• मार्तण्डस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मार्तण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case/Genitive), एकवचन

• विवेः: of Vivasvat/Vivi (name)
• विवेः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विवि (प्रातिपदिक; proper name)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case/Genitive), एकवचन

• भार्या: wife
• भार्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• तनया: daughter
• तनया: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तनया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; appositional

• विश्वकर्मणः: of Viśvakarman
• विश्वकर्मणः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case/Genitive), एकवचन

• संज्ञा: Saṃjñā
• संज्ञा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• नाम: named
• नाम: Viśeṣaṇa (विशेषण/नामनिर्देश)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय (नाम-निर्देशक particle): ‘नाम’ = ‘called’

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th case/Vocative), एकवचन; कर्मधारय: महा + भाग

• तस्याम्: in her
• तस्याम्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th case/Locative), एकवचन

• भानुः: the Sun
• भानुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भानु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन

• अजीजनत्: begot/produced
• अजीजनत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु; causative/णिजन्त: जनयति)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; णिजन्त (causative)

Speakers

• Mārkaṇḍeya (explicitly named as speaker in the verse)

Primary Deities

• Sūrya (Mārtaṇḍa/Bhānu)
• Saṃjñā
• Viśvakarman

Key Themes

• Genealogy
• Cosmology
• Solar lineage
• Manvantara background

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The Purāṇa grounds cosmic governance (Manu) in a sacred genealogy: social and cosmic order are traced back to luminous, intelligible principles symbolized by the Sun.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vaṃśa/vaṃśānucarita: it introduces the lineage (Solar line) that produces Vaivasvata Manu.

What is the esoteric significance?

Saṃjñā (‘cognition/recognition’) joined to the Sun suggests that lawful order arises when illumination (Sūrya) is paired with right perception (saṃjñā).