Adhyaya 13
Gāndhārī’s Grief, Vyāsa’s Pacification, and the Ethics of Retaliation (गान्धारी-शोकः शमोपदेशश्च)
Upa-parva: Gāndhārī-śoka–śama-upadeśa (Episode: Restraining Gāndhārī’s wrath)
Vaiśaṃpāyana reports that, with Dhṛtarāṣṭra’s permission, the Kuru elders and the Pāṇḍavas accompanied by Kṛṣṇa approach Gāndhārī. On learning that Yudhiṣṭhira survives while her sons are slain, Gāndhārī—overwhelmed by putraśoka—inclines toward a punitive intention against the Pāṇḍavas. Vyāsa, discerning her inward resolve, arrives after ritual purification and with heightened perception, and counsels her to abandon wrath and adopt śama, reminding her of her repeated instruction to Duryodhana during the eighteen days: “where dharma is, there is victory.” He urges consistency with her earlier truth-speaking and dharmic posture. Gāndhārī replies that she does not wish the Pāṇḍavas destroyed and accepts protective responsibility toward them as Kuntī and Dhṛtarāṣṭra would; she assigns the broader catastrophe to Duryodhana’s offenses and allied instigators. Yet she marks an ethical objection: Bhīma’s blow below the waist in the mace duel—despite strategic context—appears to her as a deviation from the dharma articulated by the wise, raising the question of whether warriors should abandon declared norms for survival.
Chapter Arc: युद्धोत्तर शोक में डूबे धृतराष्ट्र के पास सेवक शौच-सम्बन्धी कार्यों के लिए आते हैं—राजा का मन अभी भी क्रोध, ग्लानि और पुत्र-शोक से काँप रहा है। → श्रीकृष्ण धृतराष्ट्र के भीतर उठते प्रतिशोध और आत्म-दोषारोपण को लक्ष्य कर कठोर वाणी में फटकारते हैं—राजा को स्थिरप्रज्ञ होकर अपने दोष देखने, देश-काल का विचार करने और क्रोध को त्यागने का उपदेश देते हैं; दुर्योधन द्वारा द्रौपदी-अपमान जैसे अपराधों की स्मृति भी उभरती है। → कृष्ण की सत्य-भरी कठोरता धृतराष्ट्र के भीतर जमे क्रोध को तोड़ देती है; राजा स्वीकार करता है कि अब उसका मन शांत है, ज्वर-सा रोष उतर गया है, और वह पाण्डवों—विशेषतः भीम—से मिलने को व्याकुल है। → धृतराष्ट्र पाण्डवों के निकट जाकर रोते हुए भीम और अर्जुन तथा माद्री-पुत्रों (नकुल-सहदेव) को हृदय से लगाता/स्पर्श करता है, उन्हें आश्वासन देता है और कल्याण-वचन कहता है—शत्रुता की जगह क्षणिक मेल और शोक-साझेदारी स्थापित होती है। → यह आलिंगन क्या स्थायी क्षमा में बदलेगा, या शोक के भीतर छिपी राजनीति और प्रतिशोध फिर सिर उठाएंगे?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राता बछ। अर: त्रयोदशो< ध्याय: श्रीकृष्णका धृतराष्ट्रको फटकारकर उनका क्रोध शान्त करना और धृतराष्ट्रका पाण्डवोंको हृदयसे लगाना वैशम्पायन उवाच तत एनमुपातिष्ठन् शौचार्थ परिचारका: । कृतशौचं पुनश्चैनं प्रोवाच मधुसूदन:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក អ្នកបម្រើដែលត្រូវបានចាត់តាំងសម្រាប់ពិធីសម្អាត បានចូលមកជិត និងបម្រើព្រះអង្គ។ ពេលព្រះអង្គបានបញ្ចប់ពិធីសម្អាតរួចហើយ មធុសូទន (ព្រះស្រីក្រឹស្ណ) បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះអង្គម្ដងទៀត—ដើម្បីទប់ស្កាត់កំហឹង និងនាំចិត្តព្រះមហាក្សត្រដែលកំពុងសោកសៅឲ្យត្រឡប់ទៅកាន់ធម៌ និងមនុស្សធម៌។
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! तदनन्तर सेवक-गण शौच-सम्बन्धी कार्य सम्पन्न करानेके लिये राजा धृतराष्ट्रकी सेवामें उपस्थित हुए। जब वे शौचकृत्य पूर्ण कर चुके, तब भगवान् मधुसूदनने फिर उनसे कहा-- ।।
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! បន្ទាប់ពីនោះ អ្នកបម្រើបានមកបម្រើព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ ដើម្បីបញ្ចប់ពិធីសម្អាត។ ពេលព្រះអង្គបានបញ្ចប់កិច្ចសម្អាតរួចហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មធុសូទន បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រះអង្គម្ដងទៀតថា៖ ‘ឱ ព្រះមហាក្សត្រ, ព្រះអង្គបានសិក្សាវេទ និងសាស្ត្រជាច្រើនប្រភេទ; ព្រះអង្គបានស្តាប់បុរាណ (ពុរាណ) ផងដែរ ហើយសូម្បីតែគោលការណ៍នៃរាជធម៌ទាំងមូលក៏បានស្តាប់រួចហើយ’»។
Verse 3
एवं विद्वान महाप्राज्ञ: समर्थ: सन् बलाबले | आत्मापराधात् कस्मात् त्वं कुरुष कोपमीदृशम्
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ទោះបីជាអ្នកជាអ្នកប្រាជ្ញ មានបញ្ញាធំ និងមានសមត្ថភាពពេញលេញ—ជាអ្នកដឹងច្បាស់ទាំងកម្លាំងទាំងអសមត្ថភាព—ហេតុអ្វីបានជាដោយសារកំហុសរបស់ខ្លួនឯង អ្នកបង្កើតកំហឹងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបែបនេះ?»
Verse 4
'ऐसे विद्वान, परम बुद्धिमान् और बलाबलका निर्णय करनेमें समर्थ होकर भी अपने ही अपराधसे होनेवाले इस विनाशको देखकर आप ऐसा क्रोध क्यों कर रहे हैं? ।।
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ទោះបីជាអ្នកជាអ្នកប្រាជ្ញ មានបញ្ញាខ្ពស់បំផុត និងអាចវិនិច្ឆ័យបានថាអ្វីជាកម្លាំង អ្វីជាអសមត្ថភាព ក៏ហេតុអ្វីបានជាឥឡូវនេះ ពេលឃើញការបំផ្លាញនេះ—ដែលកើតឡើងដោយអំពើខុសរបស់ខ្លួនឯង—អ្នកវិលទៅរកកំហឹង? យើងបានប្រាប់អ្នករួចហើយនៅពេលនោះ ឱ កូនចៅភារតៈ; ភីស្ម និងទ្រូណៈក៏ដូចគ្នា វិទុរ និងសញ្ជ័យក៏បានណែនាំដែរ។ ប៉ុន្តែ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកមិនបានអនុវត្តតាមពាក្យណែនាំរបស់ពួកគេឡើយ»
Verse 5
स वार्यमाणो नास्माकमकार्षीवचनं तदा | पाण्डवानधिकाज्जानन् बले शौर्ये च कौरव,“कुरुनन्दन! हमलोगोंने आपको बहुत रोका; परंतु आपने बल और शॉौर्यमें पाण्डवोंको बढ़ा-चढ़ा जानकर भी हमारा कहना नहीं माना
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ពេលនោះ យើងបានព្យាយាមរារាំងគាត់ម្តងហើយម្តងទៀត ប៉ុន្តែគាត់មិនបានស្តាប់ពាក្យយើងឡើយ។ ទោះដឹងថា បណ្ឌវៈលើសកោរវៈទាំងកម្លាំង និងវីរភាព ក៏នៅតែមិនព្រមទទួលយកអ្វីដែលយើងបាននិយាយ—ឱ កូនចៅកុរុ!»
Verse 6
राजा हि यः: स्थिरप्रज्ञ: स्वयं दोषानवेक्षते । देशकालविभागं च परं श्रेय: स विन्दति,“जिसकी बुद्धि स्थिर है, ऐसा जो राजा स्वयं दोषोंको देखता और देश-कालके विभागको समझता है, वह परम कल्याणका भागी होता है
«ព្រះមហាក្សត្រដែលមានបញ្ញាមាំមួន ពិនិត្យមើលកំហុសរបស់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង ហើយយល់ដឹងការបែងចែកតាមទីកន្លែង និងកាលៈទេសៈ នោះទើបទទួលបានសេចក្តីប្រសើរខ្ពស់បំផុត»
Verse 7
उच्यमानस्तु यः श्रेयो गृह्नीते नो हिताहिते । आपद: समनुप्राप्प स शोचत्यनये स्थित:,“जो हितकी बात बतानेपर भी हिताहितकी बातको नहीं समझ पाता, वह अन्यायका आश्रय ले बड़ी भारी विपत्तिमें पड़कर शोक करता है
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ទោះបីមានអ្នកនិយាយបង្ហាញអំពីអ្វីដែលជាប្រយោជន៍ពិត ក៏អ្នកដែលមិនអាចបែងចែកបានថាអ្វីជាអំពើល្អ អ្វីជាអំពើអាក្រក់—ពេលវិបត្តិចូលមកជិត—នឹងពឹងផ្អែកលើអធម៌ ហើយសោកស្តាយ ដោយជាប់គាំងនៅក្នុងផ្លូវខុសនោះ»
Verse 8
ततोअन्यवृत्तमात्मानं समवेक्षस्व भारत । राजंस्त्वं हविधेयात्मा दुर्योधनवशे स्थित:
បន្ទាប់មក ឱ ភារតៈ ចូរអ្នកពិនិត្យមើលដោយជិតស្និទ្ធនូវដំណើរប្រព្រឹត្តរបស់ខ្លួនដែលបានប្រែប្រួល។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកបានក្លាយជាអ្នកដែលឆន្ទៈត្រូវគេគ្រប់គ្រង ស្ថិតក្រោមអំណាចដូរយោធនៈ—ជាការព្រមានធម៌ថា ការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងខ្លួន និងការវិនិច្ឆ័យ នាំអ្នកគ្រប់គ្រងឲ្យឆ្ងាយពីធម៌ និងចូលទៅក្នុងជម្រើសបំផ្លាញ។
Verse 9
“भरतनन्दन! आप अपनी ओर तो देखिये। आपका बर्ताव सदा ही न्यायके विपरीत रहा है। राजन! आप अपने मनको वशमें न करके सदा दुर्योधनके अधीन रहे हैं ।।
ឱ កូនចៅភារតៈ! ចូរអ្នកមើលទៅលើខ្លួនឯងសិន។ អាកប្បកិរិយារបស់អ្នកតែងតែផ្ទុយនឹងយុត្តិធម៌។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកមិនបានគ្រប់គ្រងចិត្តខ្លួនទេ តែតែងស្ថិតក្រោមដូរយោធនៈ។ ដោយសារកំហុសរបស់ខ្លួនឯង អ្នកធ្លាក់ចូលមហន្តរាយហើយ—ហេតុអ្វីបានជាអ្នកចង់សម្លាប់ភីមសេន? ដូច្នេះ ចូរទប់កំហឹង ហើយរំលឹកដល់អំពើអាក្រក់របស់ខ្លួន។
Verse 10
है 4 ५ है है ॥ 2 यस्तु तां स्पर्थया क्षुद्र: पाउ्चालीमानयत् सभाम् | स हतो भीमसेनेन वैरं प्रतिजिहीर्षता
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បុរសទាបថោកនោះ ដែលដោយសេចក្តីច្រណែនលោភលន់ បានឲ្យនាំដ្រោបទី នារីនៃបញ្ចាល មកកាន់សភារាជ ដើម្បីឲ្យគេអាម៉ាស់—ប៊ីមសេនបានសម្លាប់គាត់ ដោយចិត្តមុតមាំចង់សងសឹក និងបំពេញសត្រូវភាពដែលបានស្បថ។
Verse 11
आत्मनोऊतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च दुरात्मन: । यदनागसि पाण्डूनां परित्यागस्त्वया कृत:
ចូរអ្នកមើលទៅលើអំពើខុសដែលអ្នកបានប្រព្រឹត្ត និងអំពើរបស់កូនប្រុសចិត្តអាក្រក់របស់អ្នកផង—ថាអ្នកបានបោះបង់បណ្ឌវទាំងឡាយ ទោះពួកគេគ្មានកំហុសក៏ដោយ។ ខគម្ពីរនេះបង្ខំឲ្យមានការសងគណនាធម៌៖ មហន្តរាយដែលកំពុងកើតឡើង ឫសគល់មកពីការបដិសេធអយុត្តិធម៌ចំពោះអ្នកសុចរិតនៅកាលមុន។
Verse 12
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स कृष्णेन सर्व सत्यं जनाधिप । उवाच देवकीपुत्रं धृतराष्ट्री महीपति:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ពេលក្រឹෂ್ಣបាននិយាយដូច្នេះ ដោយពាក្យសុទ្ធតែពិតទាំងអស់ ឱ ម្ចាស់មនុស្សទាំងឡាយ ព្រះមហាក្សត្រ ធ្រិតរាស្ត្រ បានឆ្លើយតបចំពោះកូនប្រុសនាងទេវគី។ ការនិទានបញ្ជាក់ថា ការប្រឹក្សាដែលឈរលើសច្ចៈ (satya) ជាមូលដ្ឋានធម៌ ដែលសូម្បីតែព្រះមហាក្សត្រដែលពោរពេញដោយទុក្ខសោក ក៏ត្រូវឆ្លើយតប និងទទួលខុសត្រូវ។
Verse 13
वैशम्पायनजी कहते हैं--नरेश्वर! जब इस प्रकार भगवान् श्रीकृष्णने सब सच्ची- सच्ची बातें कह डालीं, तब पृथ्वीपति धृतराष्ट्रने देवकीनन्दन श्रीकृष्णसे कहा-- ।।
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ពេលព្រះភគវាន ស្រីក្រឹષ્ણ បានមានព្រះបន្ទូលពិតៗទាំងអស់ដោយច្បាស់លាស់រួចហើយ នោះព្រះមហាក្សត្រ ធೃತរाष्ट्र ម្ចាស់ផែនដី បានទូលទៅកាន់ ស្រីក្រឹષ્ણ ព្រះរាជបុត្រានៃទេវគីថា៖ “មហាបាហូ! មាធវ! ពិតជាដូចដែលព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូល។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះកូនប្រុសមានអំណាចខ្លាំង បានធ្វើឲ្យខ្ញុំរអិលចេញពីភាពអត់ធ្មត់ និងវង្វេងផ្លូវ”»
Verse 14
दिष्ट्या तु पुरुषव्याप्रो बलवान् सत्यविक्रम: । त्वद्गुप्तो नागमत् कृष्ण भीमो बाह्वन्तरं मम
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ស្រីក្រឹષ્ણ! ជាសំណាងល្អណាស់—ដោយបានការពារពីព្រះអង្គ—ភីមសេន អ្នកខ្លាំងក្លា សីហៈក្នុងចំណោមមនុស្ស ដែលវីរភាពស្មោះត្រង់ដូចពាក្យសច្ចៈ មិនបានចូលមកក្នុងចន្លោះដៃទាំងពីររបស់ខ្ញុំទេ»
Verse 15
इदानीं त्वहमव्यग्रो गतमन्युर्गतज्वर: । मध्यमं पाण्डवं वीर द्रष्टमेच्छामि माधव
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «មាធវ! ឥឡូវនេះខ្ញុំស្ងប់ស្ងាត់ មិនរអាក់រអួលទៀតទេ។ កំហឹងរបស់ខ្ញុំបានស្រកហើយ ក្តីក្តៅក្រហាយនៃចិត្តក៏បានផុតទៅ។ ដូច្នេះ មាធវ! ខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ឃើញវីរបុរសបណ្ឌវដែលនៅកណ្ដាល គឺ អរជុន»
Verse 16
हतेषु पार्थिवेन्द्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च । पाण्डुपुत्रेषु वै शर्म प्रीतिश्नाप्यवतिछ्ठते,“समस्त राजाओं तथा अपने पुत्रोंके मारे जानेपर अब मेरा प्रेम और हितचिन्तन पाण्डुके इन पुत्रोंपर ही आश्रित है”
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ពេលស្តេចទាំងឡាយត្រូវសម្លាប់ ហើយកូនប្រុសរបស់ខ្ញុំក៏ត្រូវសម្លាប់ដែរ ឥឡូវនេះ សេចក្តីស្រឡាញ់ និងការយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះសុខសាន្តរបស់ខ្ញុំ ស្ថិតលើកូនប្រុសរបស់បណ្ឌុទាំងនេះតែប៉ុណ្ណោះ»
Verse 17
ततः स भीम॑ च धनंजयं च माद्रयाश्न पुत्रौ पुरुषप्रवीरी । पस्पर्श गात्रै: प्ररुदन् सुगात्रा- नाश्वास्य कल्याणमुवाच चैतान्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក ធృతរાષ્ટ્ર ទ្រង់យំសោក បានទាញភីមសេន និងធនញ្ជយ (អរជុន) មកជិតខ្លួន ហើយក៏ទាញកូនប្រុសវីរបុរសទាំងពីររបស់មាទ្រីផងដែរ។ ទ្រង់ប៉ះពាល់រាងកាយអ្នកមានកាយសម្បទាល្អទាំងនោះ ដោយសម្រាលទុក្ខពួកគេ ហើយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សូមសេចក្តីមង្គលកើតមានដល់អ្នកទាំងអស់គ្នា»
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether grief-formed anger justifies retaliatory condemnation of the victors, and whether wartime necessity can override declared norms of rule-bound combat without corroding dharma.
The chapter teaches that restraint is an ethical technology for post-crisis governance: one must align present reactions with prior dharmic commitments, converting grief into accountable speech rather than destabilizing retribution.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is transitional—establishing the epic’s shift from victory narrative to moral audit, preparing later instruction on dharma and social repair.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.