Adhyaya 83
Suvarṇa-janma and Dakṣiṇā-Māhātmya (Origin and Supremacy of Gold as Ritual Fee)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Charity and Dakṣiṇā Instructions) — Suvarṇa-māhātmya Context
Yudhiṣṭhira, continuing a dharma-inquiry on exemplary gifts, notes prior praise of cow-gifts and land-gifts and then requests a precise account of suvarṇa: what it is, how and when it originated, its intrinsic nature, its gifting protocol, and the fruit (phala) that makes it “supreme” among dakṣiṇās. He also frames the question against the burdens of kingship and the difficulty of right conduct for rulers, implying that prescribed giving functions as a practical purificatory discipline. Bhīṣma answers by introducing a personal precedent: while performing Śaṃtanu’s śrāddha at Gaṅgādvāra with support from Jāhnavī (Gaṅgā), he witnesses an anomalous ‘hand’ as if the father were directly receiving offerings. Bhīṣma corrects his response by adhering to śāstra—placing piṇḍa offerings on kuśa/darbha rather than treating the apparition as a literal ritual recipient—after which the apparition disappears and the Pitṛs approve him in a dream, praising epistemic restraint and scriptural fidelity. They then recommend suvarṇa as a purifier offered in place of land/cows, asserting extended ancestral benefit. Bhīṣma proceeds to an older itihāsa: Paraśurāma’s grand rite and Vasiṣṭha’s doctrinal explanation that gold is identified with Agni and, by extension, with the totality of deities—thereby making gold-giving a comprehensive offering. The chapter then begins an etiological mythic sequence (Rudra-Umā context and subsequent cosmological events) to further ground suvarṇa’s sacred origin and ritual centrality.
Chapter Arc: भीष्म के उपदेश-प्रवाह में वसिष्ठ का वचन उठता है—गायें घृत-क्षीर की जननी हैं; उनके स्मरण-मात्र से गृह, मन और कर्म पवित्र हो सकते हैं। → वसिष्ठ राजन् को नित्य-आचरण का विधान बताते हैं: प्रातः-सायं आचमन कर ‘गावो ममाग्रतो…’ जैसे जप से अपने चारों ओर गो-रक्षा का कवच रचो; प्रश्न यह बनता है कि क्या दान केवल वस्तु-त्याग है या जीवन-शुद्धि का अनुशासन? → गोदान की परम-फलश्रुति उद्घोषित होती है—सहस्र गौओं का दान स्वर्ग के दिव्य लोकों तक ले जाता है; दाता अपने माता-पिता की पीढ़ियों को भी पुण्यलोक देता और कुल को पवित्र करता है; ‘धेनु-प्रमाण’ तिल-धेनु/पानीय-दान जैसे दानों से यमलोक की यातना से मुक्ति का आश्वासन मिलता है। → भीष्म वसिष्ठ-वचन को ‘वरम्’ मानकर भूमि-दान/गो-दान की श्रेष्ठता पर विचार करते हुए नियतात्मा होकर द्विजों को बहुत-सा गोधन दान करते हैं और पुण्यलोकों की प्राप्ति का निष्कर्ष स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अप-#-रा+ अशीतितमो< ध्याय: गौओं तथा गोदानकी महिमा वसिष्ठ उवाच घृतक्षीरप्रदा गावो घृतयोन्यो घृतोद्धवा: । घृतनद्यो घृतावर्तास्ता मे सनन््तु सदा गृहे
វសិષ્ઠៈ បានមានពាក្យថា៖ «សូមឲ្យគោទាំងឡាយ—អ្នកផ្តល់ទឹកដោះ និងឃី (ghee), ជាប្រភពកំណើតនៃឃី និងជាអ្នកបង្ហាញឃី—ដូចជាទន្លេឃី មានវង់ទឹកឃីវិលវល់—សូមឲ្យស្ថិតនៅក្នុងផ្ទះខ្ញុំជានិច្ច»។
Verse 2
घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां प्रतिष्ठितम् । घृतं सर्वेषु गात्रेषु घृते मे मनसि स्थितम्
វសិષ્ઠៈ បានមានពាក្យថា៖ «ឃីស្ថិតនៅក្នុងបេះដូងខ្ញុំជានិច្ច; ឃីត្រូវបានបង្កប់នៅក្នុងផ្ចិតខ្ញុំ។ ឃីពាសពេញអវយវៈទាំងអស់; ហើយចិត្តខ្ញុំស្ថិតនៅក្នុងឃី»។
Verse 3
गावो ममाग्रतो नित्यं गाव: पृष्ठत एव च । गावो मे सर्वतश्वैव गवां मध्ये वसाम्यहम्
វសិષ્ઠៈ បានមានពាក្យថា៖ «សូមឲ្យគោទាំងឡាយស្ថិតនៅមុខខ្ញុំជានិច្ច ហើយនៅពីក្រោយខ្ញុំផងដែរ។ សូមឲ្យគោទាំងឡាយព័ទ្ធជុំវិញខ្ញុំគ្រប់ទិស; ហើយសូមឲ្យខ្ញុំរស់នៅកណ្ដាលគោទាំងឡាយ»។
Verse 4
इत्याचम्य जपेत् सायं प्रातश्न॒ पुरुष: सदा । यदल्ला कुरुते पापं तस्मात् स परिमुच्यते
វសិષ્ઠៈបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រះរាជា! មនុស្សគួរធ្វើអាចមនៈជានិច្ច ហើយសូត្រមន្តនេះនៅព្រឹក និងល្ងាច។ អំពើបាបណាដែលគេធ្វើក្នុងមួយថ្ងៃ គេត្រូវបានដោះលែងពីអំពើបាបនោះទាំងស្រុង»។ ការបង្រៀននេះដាក់ឲ្យឃើញការសម្អាតខ្លួនប្រចាំថ្ងៃ និងការសូត្រដោយក្តីគោរព—ជាពិសេសពាក់ព័ន្ធនឹងភាពបរិសុទ្ធនៃគោ និងឃី (ghee)—ជាវិន័យសម្រាប់ការសងបាប និងការសម្អាតសីលធម៌។
Verse 5
प्रासादा यत्र सौवर्णा वसोर्धारा च यत्र सा । गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र यान्ति सहसत्रदा:
វសិષ્ઠៈបានមានព្រះវាចា៖ «ទីណាមានប្រាសាទមាស និងទីណាមានស្ទឹងទ្រព្យដ៏ល្បីឈ្មោះ វសុធារា (Vasudhārā)—ទីណាដែលគន្ធវ៌ និងអប្សរា ប្រមូលផ្តុំ—ទៅកាន់ទីនោះ ពួកគេធ្វើដំណើរទៅជាក្រុមរាប់ពាន់»។
Verse 6
सहस्र गौओंका दान करनेवाले मनुष्य जहाँ सोनेके महल हैं, जहाँ स्वर्गगंगा बहती हैं तथा जहाँ गन्धर्व और अप्सराएँ निवास करती हैं, उस स्वर्गलोकमें जाते हैं ।।
វសិષ્ઠៈបានមានព្រះវាចា៖ អ្នកដែលបរិច្ចាគគោមួយពាន់ ក៏ទៅដល់លោកសួគ៌នោះ ដែលមានប្រាសាទមាសឈរ, ដែលទន្លេគង្គាសួគ៌ (Gaṅgā) ហូរ, និងដែលគន្ធវ៌និងអប្សរា ស្នាក់នៅ។ មែនហើយ ពួកគេទៅកាន់ដែនដីដែលទន្លេហូរដោយទឹកដោះជាទឹក, កកស្ទះដោយទឹកដោះគោជូរ ដូចស្លែអណ្ដែត, ហើយមានប៊ឺជាភក់—រង្វាន់ដ៏អស្ចារ្យសម្រាប់ទានធំគឺការបរិច្ចាគគោមួយពាន់។
Verse 7
गवां शतसहसं्रं तु यः प्रयच्छेद् यथाविधि । परां वृद्धिमवाप्याथ स्वर्गलोके महीयते,जो विधिपूर्वक एक लाख गौओंका दान करता है, वह अत्यन्त अभ्युदयको पाकर स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है
វសិષ્ઠៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលបរិច្ចាគគោមួយសែន ដោយអនុវត្តតាមពិធីវិធីដែលបានកំណត់ នឹងទទួលបានសេចក្តីរុងរឿងខ្ពស់បំផុត ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានគោរពកិត្តិយសនៅក្នុងលោកសួគ៌»។
Verse 8
दश चोभयत: पुत्रो मातापित्रो: पितामहान् । दधाति सुकृतान् लोकान् पुनाति च कुलं नर:
វសិષ્ઠៈបង្រៀនថា កូនប្រុសដែលមានគុណធម៌ ក្លាយជាអ្នកអនុគ្រោះខាងវិញ្ញាណដល់វង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន៖ ដោយសេចក្តីបុណ្យរបស់គេ គេបរិសុទ្ធដល់ដប់ជំនាន់ទាំងពីរខាង—ខាងម្តាយ និងខាងឪពុក—ដាក់ពួកគេឲ្យស្ថិតនៅក្នុងលោកដ៏មង្គលដែលកើតពីបុណ្យ ហើយក៏បរិសុទ្ធខ្សែសាច់ញាតិទាំងមូលផងដែរ។
Verse 9
धेन्वा: प्रमाणेन समप्रमाणां धेनुं तिलानामपि च प्रदाय । पानीयदाता च यमस्य लोके न यातनां काज्चिदुपैति तत्र
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ អ្នកណាដែលបរិច្ចាគ “គោធ្វើពីគ្រាប់ល្ង” ឲ្យមានទំហំស្មើនឹងគោពិត ហើយដូចគ្នានោះ អ្នកណាដែលបរិច្ចាគទានទឹកសម្រាប់ផឹក—អ្នកបរិច្ចាគនោះ ពេលទៅដល់លោកយម មិនទទួលទោសទណ្ឌកម្មណាមួយនៅទីនោះឡើយ។
Verse 10
पवित्रमग्रयं जगत: प्रतिष्ठा दिवौकसां मातरो<थाप्रमेया: । अन्वालभेद् दक्षिणतो व्रजेच्च दद्याच्च पात्रे प्रसमीक्ष्य कालम्
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ “គោគឺបរិសុទ្ធលើសគេ ជាគ្រឹះទ្រទ្រង់លោកទាំងមូល ហើយជាមាតានៃសត្វទេវតានៅសួគ៌; មហិមារបស់នាងមិនអាចវាស់បាន។ គួរតែប៉ះនាងដោយការគោរព ដើរដោយរក្សានាងនៅខាងស្តាំ ហើយពិនិត្យពេលវេលាឲ្យសមរម្យ រួចបរិច្ចាគនាងដល់អ្នកទទួលសមគួរ គឺព្រាហ្មណ៍ដែលមានគុណធម៌។”
Verse 11
धेनुं सवत्सां कपिलां भूरिश्गीं कांस्योपदोहां वसनोत्तरीयाम् । प्रदाय तां गाहति दुर्विगाह्ां याम्यां सभां वीतभयो मनुष्य:
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ អ្នកណាដែលបរិច្ចាគដល់ព្រាហ្មណ៍នូវគោកាពិលា (ពណ៌ត្នោតលឿង) ជាមួយកូនគោ—មានស្នែងធំៗ មានភាជន៍ដោះទឹកដោះធ្វើពីលោហៈសំរិទ្ធ និងគ្របដោយសម្លៀកបំពាក់—មនុស្សនោះចូលទៅក្នុងសភារបស់យម ដែលចូលបានលំបាក ដោយគ្មានភ័យខ្លាច។
Verse 12
सुरूपा बहूरूपाश्च विश्वरूपाश्व मातर: । गावो मामुपतिष्ठन्तामिति नित्यं प्रकीर्तयेत्,प्रतिदिन यह प्रार्थना करनी चाहिये कि सुन्दर एवं अनेक प्रकारके रूप-रंगवाली विश्वरूपिणी गोमाताएँ सदा मेरे निकट आयें
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ “គួរតែសូត្ររៀងរាល់ថ្ងៃនូវពាក្យអធិស្ឋាននេះ៖ ‘សូមឲ្យគោមាតា—មានរូបសោភា មានរូបរាងនិងពណ៌ចម្រុះជាច្រើន និងមានរូបសកល—មកជិតខ្ញុំ ហើយឈរនៅក្បែរខ្ញុំជានិច្ច។’”
Verse 13
नात: पुण्यतरं दानं॑ नात: पुण्यतरं फलम् | नातो विशिष्ट लोकेषु भूतं॑ भवितुमरहति
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ “គ្មានទានណាដែលមានបុណ្យលើសការបរិច្ចាគគោឡើយ; គ្មានផលណាដែលមានបុណ្យលើសផលដែលកើតពីទាននោះឡើយ។ ក្នុងលោកទាំងអស់ គ្មានសត្វណាដែលគួរឲ្យគេចាត់ទុកថាល្អឯកលើសគោឡើយ।”
Verse 14
त्वचा लोम्नाथशंगैर्वा वालै: क्षीरेण मेदसा । यज्ञ वहति सम्भूय किमस्त्यभ्यधिकं ततः
វសិដ្ឋៈបានមានពាក្យថា៖ «ដោយស្បែក រោម ឆ្អឹង និងស្នែងរបស់នាង ដោយរោមកន្ទុយ ដោយទឹកដោះ និងខ្លាញ់របស់នាង—គោបានប្រមូលអស់ទាំងនេះមករួមគ្នា ហើយគាំទ្ររបៀបវិន័យនៃយជ្ញៈ។ ដូច្នេះ តើមានអ្វីអាចលើសលប់ជាងនាងទៀត?»
Verse 15
यया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजंगमम् । तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम्,जिसने समस्त चराचर जगतको व्याप्त कर रखा है, उस भूत और भविष्यकी जननी गौको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ
វសិដ្ឋៈបានមានពាក្យថា៖ «ខ្ញុំសូមឱនក្បាលគោរពចំពោះគោនោះ ដែលពាសពេញសកលលោកទាំងមូល—ទាំងអចល និងចល—ជាមាតានៃអតីត និងអនាគត»។
Verse 16
गुणवचनसमुच्चयैकदेशो नृवर मयैष गवां प्रकीर्तितस्ते । न च परमिह दानमस्ति गोभ्यो भवति न चापि परायणं तथान्यत्
វសិដ្ឋៈបានមានពាក្យថា៖ «ឱ ព្រះរាជាអ្នកប្រសើរបំផុត ខ្ញុំបានពោលប្រាប់ព្រះអង្គតែផ្នែកតូចមួយប៉ុណ្ណោះនៃពាក្យសរសើរគុណធម៌របស់គោ—គ្រាន់តែជាសញ្ញាបង្ហាញ។ ក្នុងលោកនេះ មិនមានទានណាខ្ពស់ជាងការបរិច្ចាគគោទេ ហើយក៏មិនមានទីពឹងណាដូចគោទៀតដែរ»។
Verse 17
भीष्म उवाच वरमिदमिति भूमिदो विचिन्त्य प्रवरमृषेर्वचनं ततो महात्मा । व्यसृजत नियतात्मवान् द्विजेभ्य: सुबहु च गोधनमाप्तवांश्व लोकान्
ភីෂ្មៈបានមានពាក្យថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រមហាមនៈ អ្នកបរិច្ចាគដី និងមានចិត្តសង្រួម បានពិចារណាពាក្យដ៏ឧត្តមរបស់ឥសី ហើយគិតថា ‘នេះជាកិច្ចបុណ្យដ៏ល្អប្រសើរ’។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានប្រគេនទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើនក្នុងរូបគោ ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ ដោយទានដ៏មានបុណ្យនោះ ព្រះអង្គបានទៅដល់លោកដ៏ប្រសើរ»។
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गोदानविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទី៨៩ ស្តីពីការបរិច្ចាគគោ ក្នុងផ្នែកធម៌នៃទាន ដែលស្ថិតនៅក្នុង អនុសាសនបರ್ವ នៃ មហាភារត ដ៏មហិមា។
Verse 80
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके अशीतितमो<ध्याय:
ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទី៨០ ដែលមានចំណងជើង «ផ្នែកអំពីទានគោ» នៅក្នុងផ្នែក «ទាន និងធម៌» នៃ អនុសាសនបវ៌ នៃ មហាភារត ដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យបិទនេះបង្ហាញថា ការបង្រៀនបានបញ្ចប់ជាឯកតាមួយអំពីការផ្តល់ទានតាមធម៌ ជាពិសេសគុណធម៌ដ៏មានទម្ងន់នៃការបរិច្ចាគគោ។
Frequently Asked Questions
Bhīṣma confronts a conflict between an extraordinary appearance (as if the father’s hand receives the offering) and the prescribed śāstric method; he chooses procedural correctness over literalizing the apparition.
Dharma is maintained through disciplined adherence to validated norms (śāstra-pramāṇa) and reflective judgment; ritual efficacy is tied to correct method, not to sensational or emotionally compelling signs.
Yes in functional form: the Pitṛs state that those who give suvarṇa “carry across” (benefit) multiple generations (ten prior and ten subsequent), presenting an explicit ancestral fruit that motivates gold-giving as a purifier.