Adhyaya 72
गवां लोकवर्णनं तथा गोप्रदानफलश्रुतिः (Description of the ‘World of Cows’ and the Stated Fruits of Cow-Gift)
Upa-parva: Dānadharma (Gopradāna-anuśāsana) Sub-Unit
This chapter is framed as Brahmā’s response to Śakra (Indra) regarding the authority and results of gopradāna. Brahmā first asserts the rarity and importance of the inquiry, then describes multiple unseen realms accessible to disciplined seers. He delineates the qualities of the ‘gavāṃ loka’: a domain free from time’s decay, aging, illness, fatigue, and moral impurity, where all agreeable objects appear and desires are fulfilled. Entry is linked to virtues—patience, humility, service to teachers, compassion, truthfulness, non-injury (not consuming flesh), honoring parents, and reverence toward Brahmins—while disqualifications include adultery, deceit, ingratitude, hostility to dharma, and grave transgressions. The discourse then enumerates graded fruits based on how cows are acquired and given (inheritance, dharmic earnings, gambling gains, accepting then re-gifting with purity, even self-sale), and notes proportional results across social categories. It adds procedural constraints: mere giving is insufficient without right recipient, timing, and cow-type; it lists recipient qualifications and auspicious circumstances (agricultural need, ritual need, livelihood distress). The chapter concludes with strong phalaśruti: equivalences to major sacrifices, protection of cows and Brahmins in difficult terrain, and the doctrine that at death one attains the realm corresponding to one’s cultivated aspiration, endorsed by the cows themselves.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, दान-धर्म के सूक्ष्म नियमों को फिर से जानने की उत्कंठा से भीष्म से पूछते हैं—विशेषतः गोदान की महिमा और गौ-ब्राह्मण-रक्षा से मिलने वाले पुण्य का विधान। → भीष्म दान की मर्यादा को कठोर रेखाओं में बाँधते हैं: कौन-सा दान किसे शोभता है (जैसे यज्ञकर्मी ब्राह्मण को पृथ्वी-दान का अधिकार केवल क्षत्रिय राजा को), और सभी वर्णों के लिए ‘यथाशक्ति’ दान का मार्ग। फिर वे गोसेवा-व्रत का विधान बताते हैं—एक वर्ष तक प्रतिदिन परायी गाय को अपने भोजन से पहले घास की एक मुट्ठी देना—जिससे दान का भाव कर्म में उतरता है। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उठता है—‘किस लक्षण की गाय दान योग्य है, किन्हें त्यागना चाहिए, और किस पात्र को देना चाहिए/नहीं देना चाहिए?’ भीष्म पात्र-निर्णय को शिखर पर ले जाते हैं: वेदान्तनिष्ठ, बहुश्रुत, जितेन्द्रिय, शान्त, अतिथि-प्रिय, प्रियवादी, शिष्ट और संयमी ब्राह्मण ही गोदान का श्रेष्ठ पात्र है; और चेतावनी देते हैं कि शुभ पात्र को गोदान जितना पुण्य देता है, ब्राह्मण-स्वापहार (ब्राह्मण की संपत्ति/अधिकार का हरण) उतना ही घोर दोष देता है—हर अवस्था में त्याज्य। → भीष्म स्पष्ट निषेध करते हैं: असद्वृत्त, पापी, लोभी, असत्यवादी, हव्य-कव्य से विमुख (श्राद्ध-यज्ञादि से रहित) व्यक्ति को कभी गाय न दी जाए। अध्याय का निष्कर्ष यह बनता है कि गोदान केवल वस्तु-दान नहीं, पात्र-शुद्धि, दाता-शुद्धि और समाज-रक्षा का धर्म-बंध है; गौ और ब्राह्मण की रक्षा करने वाले जीवित हों या मरें—वे वंदनीय हैं। → गौ-ब्राह्मण की रक्षा न करने वाले पर दण्ड-व्यवस्था और यम-भय का संकेत देकर भीष्म आगे के कठोर धर्म-न्याय की ओर कथा को मोड़ देते हैं।
Shlokas
Verse 1
अप्--रू+ एकोनसप्ततितमो<ध्याय: गोदानकी महिमा तथा गौओं और ब्राह्मणोंकी रक्षासे पुण्यकी प्राप्ति युधिछिर उवाच भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिमुत्तमम् । कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषत:
ជំពូកទី៦៩៖ មហិមានៃការបរិច្ចាគគោ និងការទទួលបានបុណ្យដោយការពារគោ និងព្រាហ្មណ៍។ យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ កុរុដ៏ប្រសើរបំផុត សូមព្រះអង្គពណ៌នាឡើងវិញអំពីច្បាប់ និងវិធីដ៏ឧត្តមនៃការធ្វើទាន។ ឱ មហាបណ្ឌិត សូមពន្យល់ជាពិសេសអំពីសារៈសំខាន់នៃការបរិច្ចាគដីធ្លី»។
Verse 2
पृथिवी क्षत्रियो दद्याद् ब्राह्मणायेष्टिकर्मिणे । विधिवत् प्रतिगृह्नीयान्न त्वन्यो दातुमरहति
មានតែព្រះមហាក្សត្រក្សត្រីយៈប៉ុណ្ណោះ ដែលអាចប្រទានដីធ្លីជាទានដល់ព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រតិបត្តិយជ្ញៈ; ហើយព្រាហ្មណ៍នោះតែប៉ុណ្ណោះ អាចទទួលយកដីធ្លីនោះតាមវិធីបុរាណដោយត្រឹមត្រូវ។ អ្នកដទៃមិនសមនឹងធ្វើទាននេះឡើយ។
Verse 3
सर्ववर्णस्तु यच्छक्यं प्रदातुं फलकाड्क्षिभि: । वेदे वा यत् समाख्यातं तन्मे व्याख्यातुमरहसि
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សូមព្រះអង្គពន្យល់ដល់ខ្ញុំអំពីទានដែលមនុស្សគ្រប់វណ្ណៈ អាចបរិច្ចាគបាន ដោយប្រាថ្នាផលនៃទាន ហើយទាំងទានទាំងឡាយដែលបានប្រកាសក្នុងវេដផង ដើម្បីឲ្យខ្ញុំយល់ច្បាស់»។
Verse 4
भीष्म उवाच तुल्यनामानि देयानि त्रीणि तुल्यफलानि च । सर्वकामफलानीह गाव: पृथ्वी सरस्वती
ភីស្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរ! មានទានបីយ៉ាងគួរត្រូវបរិច្ចាគ ព្រោះមាននាមស្មើគ្នា និងផ្តល់ផលស្មើគ្នា គឺ៖ គោ ដី (ភូមិ) និង សរស្វតី—វិជ្ជាសក្ការៈ និងព្រះវាចា។ នៅទីនេះ ទាំងបីនេះត្រូវបាននិយាយថា អាចប្រទានផលនៃបំណងទាំងអស់ដល់មនុស្ស»។
Verse 5
यो ब्रूयाच्चापि शिष्याय धर्म्या ब्राह्मीं सरस्वतीम् । पृथिवीगोप्रदानाभ्यां तुल्यं स फलमश्लुते
ភីស្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើព្រះព្រាហ្មណ៍ណាម្នាក់ បង្រៀនសិស្សរបស់ខ្លួននូវសរស្វតីប្រាហ្មី—ព្រះវាចានៃវេដ ដែលសមស្របនឹងធម៌—គាត់នឹងទទួលបានផលបុណ្យស្មើនឹងការបរិច្ចាគដី និងការបរិច្ចាគគោ»។
Verse 6
तथैव गा: प्रशंसन्ति न तु देयं ततः परम् । संनिकृष्टफलास्ता हि लघ्वर्थाश्व युधिष्ठिर
ភីស្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដូច្នេះហើយ ទានគោក៏ត្រូវបានសរសើរ; មិនមានទានណាខ្ពស់ជាងនោះទេ។ ឱ យុធិષ્ઠិរ! ផលនៃទានគោទទួលបានឆាប់នៅពេលជិតៗ ហើយគោទាំងនោះនាំឲ្យសម្រេចគោលបំណងដែលចង់បានដោយរហ័ស»។
Verse 7
मातर: सर्वभूतानां गाव: सर्वसुखप्रदा: । वृद्धिमाकाडुक्षता नित्यं गाव: कार्या: प्रदक्षिणा:
ភីស្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គោត្រូវបានហៅថា មាតានៃសត្វមានជីវិតទាំងអស់ ព្រោះវាប្រទានសុខសាន្ត និងសេចក្តីសុខដល់គ្រប់គ្នា។ ដូច្នេះ អ្នកណាដែលប្រាថ្នាចម្រើន និងកិត្តិយស គួរតែគោរពគោជានិច្ច ដោយដើរវង់ជុំវិញវា ឲ្យវានៅខាងស្តាំ»។
Verse 8
संताड्या न तु पादेन गवां मध्ये न च व्रजेत् । मंगलायतनं देव्यस्तस्मात् पूज्या: सदैव हि,गौओंको लात न मारे। उनके बीचसे होकर न निकले। वे मंगलकी आधारभूत देवियाँ हैं, अत: उनकी सदा ही पूजा करनी चाहिये
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «កុំទាត់គោដោយជើង ហើយកុំដើរឆ្លងកាត់កណ្ដាលហ្វូងគោឡើយ។ គោជាទីស្ថិតនៃព្រះសិរីមង្គល និងជាប្រភពនៃសុភមង្គល ដូច្នេះគួរត្រូវបានគោរព និងបូជាជានិច្ច»។
Verse 9
प्रचोदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम् । पूर्वमेवाक्षरं चान्यदभिधेयं तत: परम्
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ការជំរុញឲ្យគោធ្វើការ ត្រូវបានព្រះទេវតាបង្កើតឡើងជាមុន សម្រាប់គោដែលបម្រើកិច្ចការបរិសុទ្ធ។ ដូច្នេះច្បាប់ដើម និងច្បាប់មុនគេគឺ៖ ការចងគោឲ្យអូស និងបើកបរវា ដើម្បីយញ្ញៈ គេរាប់ថាល្អប្រសើរ; តែការចង ឬវាយបង្ខំវា សម្រាប់កិច្ចការផ្សេងក្រៅយញ្ញៈ គេតិះដៀល»។
Verse 10
प्रचारे वा निवाते वा बुधो नोद्वेजयेत गा: । तृषिता हाभिवीक्षन्त्यो नरं हन्यु: सबान्धवम्
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «មិនថាគោកំពុងដើរលេងដោយសេរី ឬកំពុងសម្រាកនៅកន្លែងស្ងប់ស្ងាត់ គ្មានការរំខានឡើយ បុរសប្រាជ្ញាមិនគួរធ្វើឲ្យវាភ័យរន្ធត់។ ព្រោះនៅពេលគោរងទុក្ខដោយស្រេកទឹក ហើយសម្លឹងមកមនុស្សដោយបំណងទឹក តែមនុស្សនោះមិនផ្តល់ទឹកឲ្យទេ នោះដោយទស្សនៈកំហឹង វាអាចនាំឲ្យគាត់វិនាសជាមួយសាច់ញាតិទាំងអស់»។
Verse 11
पितृसझानि सततं देवतायतनानि च । पूयन्ते शकृता यासां पूतं किमधिकं ततः:,जिनके गोबरसे लीपनेपर देवताओंके मन्दिर और पितरोंके श्राद्धस्थान पवित्र होते हैं, उनसे बढ़कर पावन और क्या हो सकता है?
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «គោទាំងនោះ ដែលដោយលាមករបស់វា ទីសក្ការៈបូជាបុព្វបុរស និងវិហាររបស់ព្រះទេវតា ត្រូវបានសម្អាតឲ្យបរិសុទ្ធជានិច្ច—តើមានអ្វីបរិសុទ្ធលើសពីវាទៀត?»
Verse 12
घासमुष्टिं परगवे दद्यात् संवत्सरं तु यः । अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत् सार्वकामिकम्
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលរយៈពេលមួយឆ្នាំពេញ រាល់ថ្ងៃផ្តល់ស្មៅមួយក្តាប់ឲ្យគោរបស់អ្នកដទៃ មុនពេលខ្លួនឯងបរិភោគអាហារ—នោះជាវ្រតៈដែលគេថាអាចបំពេញបំណងល្អទាំងអស់»។
Verse 13
स हि पुत्रान् यशो<र्थ च श्रियं चाप्यधिगच्छति । नाशयत्यशुभं चैव दुःस्वप्रं चाप्पपोहति,वह अपने लिये पुत्र, यश, धन और सम्पत्ति प्राप्त करता है तथा अशुभ कर्म और दुःस्वप्नका नाश कर देता है
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ មនុស្សបែបនោះពិតជាទទួលបានកូនប្រុស កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងសេចក្តីសម្បូរបែបផងដែរ; គាត់ក៏បំផ្លាញអមង្គល និងបណ្តេញសុបិនអាក្រក់ចេញទៅ។
Verse 14
युधिछिर उवाच देया: किंलक्षणा गाव: काश्नापि परिवर्जयेत् । कीदृशाय प्रदातव्या न देया: कीदृशाय च
យុធិષ્ઠិរៈបានសួរថា៖ «ព្រះតាតា! គោមានលក្ខណៈដូចម្តេចគួរឲ្យដាន ហើយគោមានលក្ខណៈដូចម្តេចគួរជៀសវាងមិនដាន? គួរផ្តល់គោដល់ព្រាហ្មណ៍ប្រភេទណា ហើយមិនគួរផ្តល់ដល់ព្រាហ្មណ៍ប្រភេទណា?»
Verse 15
भीष्मजीने कहा--राजन! दुराचारी, पापी, लोभी, असत्यवादी तथा देवयज्ञ और श्राद्धकर्म न करनेवाले ब्राह्मणको किसी तरह गौ नहीं देनी चाहिये
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះរាជា! មិនគួរផ្តល់គោដោយវិធីណាមួយដល់ព្រាហ្មណ៍ដែលមានអាកប្បកិរិយាខូច—ជាមនុស្សបាប លោភលន់ និយាយមិនពិត ហើយមិនប្រតិបត្តិពិធីបូជាទេវតា និងពិធីស្រាទ្ធដល់បុព្វបុរសឡើយ»។
Verse 16
भिक्षवे बहुपुत्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये । दत्त्वा दशगवां दाता लोकानाप्रोत्यनुत्तमान्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចំពោះព្រាហ្មណ៍អ្នកសុំទាន ដែលមានកូនច្រើន ជា “ស្រោត្រីយ” (អ្នកចេះវេទ) និងជាអ្នកថែភ្លើងបូជាអគ្និហោត្រ; អ្នកដានដែលផ្តល់គោដប់ក្បាលដល់គាត់ នឹងទៅដល់លោកដ៏ប្រសើរបំផុត»។
Verse 17
यश्चैव धर्म कुरुते तस्य धर्मफलं च यत् । सर्वस्यैवांशभाग् दाता त॑ निमित्तं प्रवृत्तय:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រាហ្មណ៍ណាដែលទទួលគោដានហើយប្រតិបត្តិធម៌; ផលធម៌ណាដែលកើតពីការប្រតិបត្តិរបស់គាត់ នោះអ្នកដានក៏មានចំណែកមួយក្នុងផលនោះដែរ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃគោដាននោះកើតឡើងដោយសារគាត់»។
Verse 18
यश्चैनमुत्पादयते यश्चैनं त्रायते भयात् । यश्चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस्त्रय:,जो जन्म देता है, जो भयसे बचाता है तथा जो जीविका देता है--ये तीनों ही पिताके तुल्य हैं
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលផ្តល់កំណើតដល់មនុស្សម្នាក់ អ្នកណាដែលការពារគាត់ពីភ័យ និងអ្នកណាដែលផ្គត់ផ្គង់ជីវភាពឲ្យគាត់—ទាំងបីនោះគួរត្រូវបានគេរាប់ថាជា “ឪពុក” ដូចគ្នា»។
Verse 19
कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानो महद् यश: । अपुत्रतां त्रय: पुत्रा अवृत्तिं दश धेनव:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ការបម្រើ និងការគោរពស្តាប់បង្គាប់ចំពោះគ្រូ និងមនុស្សចាស់ទុំ បំផ្លាញមលិន និងបាបទាំងឡាយ។ តែអំនួតវិញ បំផ្លាញសូម្បីតែកិត្តិយសដ៏ធំ។ គេថា កូនប្រុសបីនាក់ អាចលុបបំបាត់ទុក្ខវាសនានៃការខ្វះកូនប្រុស ហើយគោទឹកដោះដប់ក្បាល អាចបំបាត់ការលំបាកនៃការខ្វះជីវភាព—ដូច្នេះ ការទាបខ្លួន និងការបម្រើតាមធម៌ ត្រូវបានសរសើរថាជាអ្នកការពារទាំងគុណធម៌ និងស្ថិរភាពក្នុងលោក»។
Verse 20
वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य प्रज्ञानतृप्तस्य जितेन्द्रियस्य । शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव भूतेषु नित्यं प्रियवादिनश्वल
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «គួរតែប្រាកដជាចាត់ចែងជីវភាពឲ្យព្រាហ្មណ៍នោះ ដែលមានចិត្តមាំមួនក្នុងវេទាន្ត មានចំណេះដឹងទូលំទូលាយ ពេញចិត្តដោយប្រាជ្ញា គ្រប់គ្រងអារម្មណ៍បាន មានវិន័យ និងវប្បធម៌ ខិតខំក្នុងធម៌ ហើយនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែមចំពោះសត្វលោកទាំងអស់ជានិច្ច។ គោលបំណងនៃធម៌នេះ គឺឲ្យសង្គមគាំទ្រព្រាហ្មណ៍ម្ចាស់គ្រួសារដែលមានចរិតល្អ—ទន់ភ្លន់ ស្ងប់ស្ងាត់ ស្រឡាញ់ភ្ញៀវ មិនលំអៀង និងមិនធ្វើអំពើខុសសូម្បីតែពេលឃ្លាន—ដើម្បីឲ្យគុណធម៌ និងវិជ្ជា ត្រូវបានថែរក្សានៅក្នុងលោក»។
Verse 21
यः क्षुद्धयाद् वै न विकर्म कुर्या- न्मृदुश्व शान्तो हाृतिथिप्रियश्व । वृत्तिं द्विजायातिसृजेत तस्मै यस्तुल्यशीलश्च सपुत्रदार:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «គួរតែប្រាកដជាចាត់ចែងជីវភាពឲ្យព្រាហ្មណ៍នោះ ដែលសូម្បីតែពេលឃ្លានក៏មិនធ្វើអំពើខុសធម៌; ដែលទន់ភ្លន់ និងស្ងប់ស្ងាត់; ដែលស្រឡាញ់ការគោរពភ្ញៀវ; និងរក្សាចិត្តស្មើចំពោះមនុស្សទាំងអស់—រស់នៅជាម្ចាស់គ្រួសារជាមួយភរិយា និងកូន។ អ្នកដូចនេះ ដែលឈរជាប់លើចរិតត្រឹមត្រូវទោះជាលំបាក គួរត្រូវបានគាំទ្រ ដើម្បីឲ្យធម៌ត្រូវបានថែរក្សានៅក្នុងសង្គម»។
Verse 22
शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदाने तावान् दोषो ब्राह्मणस्वापहारे । सर्वावस्थं ब्राह्मणस्वापहारो दाराश्नैषां दूरतो वर्जनीया:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «គុណបុណ្យណាដែលកើតពីការបរិច្ចាគគោដល់អ្នកទទួលសមគួរ បាបក៏កើតស្មើគ្នា ពេលយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រាហ្មណ៍។ ដូច្នេះ មិនថាស្ថានការណ៍ណាក៏ដោយ មិនត្រូវលួច ឬប្លន់ទ្រព្យព្រាហ្មណ៍ឡើយ; ហើយក៏គួរជៀសវាង—even ពីចម្ងាយ—ការសម្ព័ន្ធខុសធម៌ជាមួយភរិយារបស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ»។
Verse 25
भीष्म उवाच असदृवृत्ताय पापाय लुब्धायानृतवादिने । हव्यकव्यव्यपेताय न देया गौ: कथंचन
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ មិនគួរផ្តល់គោដល់អ្នកមានអាកប្បកិរិយាមិនសមរម្យ—អ្នកមានបាប លោភលន់ និងនិយាយពាក្យមិនពិត—ឬដល់អ្នកដែលគ្មានការគោរពចំពោះពិធីបូជាអគ្គិ (havis) និងពិធីបូជាបុព្វបុរស (kavya) ដោយមិនថាករណីណាក៏ដោយ។
Verse 69
(विप्रदारे परह्ते विप्रस्वनिचये तथा । परित्रायन्ति शक्तास्तु नमस्तेभ्यो मृतास्तु वा ।।
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ នៅទីណាដែលភរិយារបស់ព្រាហ្មណ៍ត្រូវបានរំលោភ ឬត្រូវបានចាប់យកទៅ ឬទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រាហ្មណ៍ត្រូវបានលួចយក—អ្នកណាមានអំណាចហើយការពារពួកគេ នោះសូមគោរពដល់អ្នកការពារទាំងនោះ; អ្នកណាមិនការពារ គឺដូចជាមនុស្សស្លាប់។ យមរាជ វៃវស្វត បុត្រព្រះអាទិត្យ ក្លាយជាអ្នកសម្លាប់មនុស្សប្រហែសបែបនេះ៖ ព្រះអង្គដាក់ទណ្ឌកម្ម បន្ទោសរៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយមិនដោះលែងពួកគេចេញពីនរកឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងរឿងគោ ការការពារ និងការបង្កទុក្ខទោស នាំមកនូវផលល្អ និងផលអាក្រក់។ ជាពិសេស កុសលកើតឡើងពេលខ្លួនការពារព្រាហ្មណ៍ និងគោ; បាបកើតឡើងពេលពួកគេត្រូវបានសម្លាប់។
Frequently Asked Questions
The chapter structures a normative problem: how to distinguish ethically valid giving from mere transfer, by requiring purity of intention, rightful acquisition, qualified recipients, and correct procedure—thereby linking moral quality to post-mortem outcomes.
It advances a psychology of destiny: cultivated aspiration at the time of death, supported by one’s prior discipline and giving, is portrayed as shaping the specific realm attained—framed as a lawful consequence of karma and intentionality.
Yes. The chapter states durable (akṣaya/śāśvata) results for cow-gifts and includes equivalence-claims to major rites (e.g., rājasūya/aśvamedha comparisons), presenting gopradāna as a high-merit act when performed with proper conditions.