Adhyaya 48
Varṇasaṃkara: Causes, Classifications, and Conduct-based Recognition (वर्णसंकरः—हेतु-जाति-आचारनिर्णयः)
Upa-parva: Varṇasaṃkara–Dharma-निर्णय (Discourse on social mixture and dharma by conduct)
Yudhiṣṭhira opens by asking how varṇasaṃkara arises—through economic motives, desire, uncertainty about varṇa, or ignorance—and requests the dharma and proper occupations for those born in such mixture (1–2). Bhīṣma responds with a cosmogonic-ritual framing of cāturvarṇya and proceeds to enumerate mixed unions and their traditionally assigned designations and livelihoods, distinguishing anuloma/pratiloma tendencies and describing further proliferations (3–28). He then states that these mixed births arise from transgressions of paternal/maternal boundaries and may be known—whether concealed or public—by their characteristic actions (29). A restrictive claim is voiced that dharma properly belongs to the four varṇas, with boundary groups treated as outside normative ritual order, often associated with marginal spaces and crafts (30–32). Yet Bhīṣma simultaneously articulates virtues and social goods—assistance to cows and brāhmaṇas, compassion, truthfulness, forbearance, and protective service—that can lead to “siddhi” even for outsiders (33–34). The dialogue turns to epistemology: Yudhiṣṭhira asks how to recognize an unknown person of ‘impure’ origin who appears Ārya; Bhīṣma answers that purity is inferred from the conduct practiced by good people, while cruelty, non-ethical behavior, and inertia indicate degradation (38–40). He emphasizes inheritance of disposition from parents and the difficulty of overriding one’s embedded nature, concluding with a moral ranking: do not honor one lacking character even if socially senior; honor even a śūdra if well-conducted and dharma-knowing; a person reveals self and lineage through deeds, and a wise person avoids unions that would not “generate oneself” (41–49).
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म आठ प्रकार के विवाहों का स्मरण कराते हैं और तुरंत ही ‘शुल्क’ (दहेज/मूल्य) के नाम पर कन्या-दान को व्यापार बना देने की शंका उठाते हैं। → भीष्म उन प्रचलित आचरणों की परतें खोलते हैं जिनमें संतानहीन धनी द्वारा कन्या ‘खरीद’ ली जाती है, या पिता जीविका हेतु पुत्र/कन्या को मूल्य पर देता है—और पूछते हैं कि असदाचार का शास्त्रसम्मत अनुकीर्तन कैसे हो सकता है। → निर्णायक कथन आता है: जो व्यक्ति पुत्र को बेचकर धन चाहता है या कन्या को शुल्क लेकर देता है, वह धर्म के नाम पर अधर्म का व्यापार करता है; आर्ष-विवाह में गोमिथुन को ‘शुल्क’ मानना भी वस्तुतः विक्रय ही है—अल्प हो या बहु, विक्रय विक्रय ही रहता है। → भीष्म स्पष्ट करते हैं कि कुछ लोगों द्वारा किया गया आचरण सनातन धर्म नहीं बन जाता; मनुष्य का विक्रय ही निषिद्ध है, फिर अपनी संतान का तो और भी—अधर्ममूल धन से कोई धर्म-सिद्धि नहीं होती। → विवाह-धर्म के भीतर ‘लोकाचार बनाम शास्त्रधर्म’ की कसौटी पर आगे के नियमों/अपवादों की जिज्ञासा बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
/ अपन का बा | अपर ३-स्मृतियोंमें निम्नलिखित आठ विवाह बतलाये गये हैं--ब्राह्म
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ព្រះអយ្យកោ! ប្រសិនបើបានទទួលថ្លៃកូនក្រមុំរួចហើយ ប៉ុន្តែឥឡូវគ្មានប្តីមករៀបការ—ព្រោះបុរសដែលបានបង់ថ្លៃនោះបានចាកទៅស្រុកផ្សេង ហើយដោយខ្លាចគាត់ បុរសដទៃក៏មិនហ៊ានរៀបការជាមួយនាង—តើឪពុកនាងគួរធ្វើដូចម្តេច? សូមព្រះអយ្យកោប្រាប់ខ្ញុំ។»
Verse 2
भीष्म उवाच या पुत्रकस्य ऋद्धस्य प्रतिपाल्या तदा भवेत् | अथ चेन्नाहरेच्छुल्क॑ क्रीता शुल्कप्रदस्य सा
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យុធិષ્ઠិរ! ប្រសិនបើបានទទួលថ្លៃកូនក្រមុំពីបុរសមានទ្រព្យដែលគ្មានកូនប្រុស នោះឪពុកត្រូវការពារក្មេងស្រីនោះគ្រប់វិធីរហូតដល់បុរសនោះត្រឡប់មកវិញ។ ដរាបណាមិនបានសងថ្លៃកូនក្រមុំវិញ នាង—ដែលត្រូវបានគេរាប់ថា “បានទិញ” ដោយថ្លៃនោះ—ត្រូវបានចាត់ទុកថាជារបស់អ្នកដែលបានបង់ថ្លៃ។»
Verse 3
तस्यार्थेडपत्यमीहेत येन न््यायेन शक्नुयात् । न तस्मान्मन्त्रवत्कार्य कश्चित् कुर्वीत किंचन
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងគួរប្រាថ្នាឲ្យមានកូនសម្រាប់គាត់តែម្នាក់—អ្នកដែលមានសិទ្ធិត្រឹមត្រូវលើនាង—ដោយវិធីណាដែលអាចធ្វើបានតាមយុត្តិធម៌ និងសមរម្យ។ ដូច្នេះ បុរសដទៃមិនអាចធ្វើពិធីរៀបការតាមវេដៈដោយមន្ត្រ ឬធ្វើអ្វីៗផ្សេងទៀតដែលបង្កើតសិទ្ធិអាពាហ៍ពិពាហ៍ប្រកួតប្រជែងឡើយ។»
Verse 4
स्वयंवृत्तेन सा$ऊज्ञप्ता पित्रा वै प्रत्यपद्यत । तत् तस्यान्ये प्रशंसन्ति धर्मज्ञा नेतरे जना:
ដោយទទួលព្រះបន្ទូលបញ្ជារបស់ឪពុក នាងបានដើរតាមចិត្តសម្រេចរបស់ខ្លួន ហើយទទួលយកលទ្ធផលនោះ។ អ្នកដែលដឹងធម៌ខ្លះសរសើរអំពើរបស់នាង; ប៉ុន្តែមនុស្សខ្លះទៀតមិនសរសើរឡើយ។
Verse 5
एतत् तु नापरे चक्कुरपरे जातु साधव: । साधूनां पुनराचारो गरीयान् धर्मलक्षण:
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្លះថា សត्पុរសដទៃមិនធ្លាប់ធ្វើដូចនេះទេ; ខ្លះទៀតថា សត्पុរសក៏ធ្លាប់ធ្វើដូចនេះនៅពេលខ្លះដែរ។ ដូច្នេះ អាចារ្យប្រពៃណី (ācāra) របស់អ្នកល្អពិត គឺជាសញ្ញាដ៏មានទម្ងន់បំផុតសម្រាប់ស្គាល់ធម៌។»
Verse 6
अस्मिन्नेव प्रकरणे सुक्रतुर्वाक्यमब्रवीत् । नप्ता विदेहराजस्य जनकस्य महात्मन:,इसी प्रसंगमें विदेहराज महात्मा जनकके नाती सुक्रतुने ऐसा कहा है
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងប្រធានបទនេះឯង សុក្រាតុបាននិយាយពាក្យទាំងនេះ—សុក្រាតុ ជាចៅប្រុសរបស់ព្រះមហាក្សត្រ វិទេហៈ គឺជនកៈដ៏មហាត្មា»។
Verse 7
असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम् । अत्र प्रश्न: संशयो वा सतामेवमुपालभेत्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «លើផ្លូវនៃអាកប្បកិរិយាមិនល្អ តើអាចឲ្យសាស្ត្រអនុមោទនាឬសរសើរបានដូចម្តេច? ហើយក្នុងរឿងដូចនេះ តើអាចយកសំណួរ សង្ស័យ ឬពាក្យតិះដៀលទៅដាក់មុខអ្នកសុចរិតបានយ៉ាងដូចម្តេច?»
Verse 8
असदेव हि धर्मस्य प्रदानं धर्म आसुर: । नानुशुश्रुम जात्वेतामिमां पूर्वेषु कर्मसु
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ការផ្តល់អ្វីដែលមិនមែនជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន គឺអធម្មជាក់ស្តែង—វាជា “ធម្ម” បែបអាសុរ។ យើងមិនដែលបានឮថា អ្នកចាស់ទុំក្នុងសម័យបុរាណ បានប្រព្រឹត្តរបៀបនេះក្នុងកិច្ចការណ៍របស់ពួកគេឡើយ។ តាមរបៀបបុរាណ ស្ត្រីស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ឪពុក ឬប្តី ឬកូនប្រុស; មិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកឯករាជ្យទេ។ នេះជាច្បាប់បុរាណនៃការប្រព្រឹត្ត។ ការបំពានលើវា គឺជាកម្មអាក្រក់—ជា “ធម្ម” បែបអាសុរ។ ក្នុងសម័យមុនៗ យើងមិនដែលបានឮថា អ្នកចាស់ទុំដ៏គួរគោរព បានយកវិធីអាសុរនេះមកប្រើនៅពេលរៀបការឡើយ»។
Verse 9
भार्यापत्योर्हि सम्बन्ध: स्त्रीपुंसो: स्वल्प एव तु । रति: साधारणो धर्म इति चाह स पार्थिव:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ចំណងរវាងប្តីនិងប្រពន្ធ—ឬរវាងស្ត្រីនិងបុរស—មានលក្ខណៈល្អិតល្អន់ និងមានដែនកំណត់។ ការរួមស្នេហា (រតិ) គឺជាធម្មរួមរបស់ពួកគេ; ព្រះមហាក្សត្រ សុក្រាតុ ក៏បានប្រកាសដូច្នេះដែរ»។
Verse 10
युधिछिर उवाच अथ केन प्रमाणेन पुंसामादीयते धनम् । पुत्रवद्धि पितुस्तस्य कन्या भवितुमहति
យុធិષ્ઠិរៈបានសួរ៖ «ព្រះបិតាមហា! តាមប្រមាណណា ឬច្បាប់អំណាចណា ទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកម្មសិទ្ធិរបស់បុរសតែប៉ុណ្ណោះ? ព្រោះសម្រាប់ឪពុក កូនស្រីក៏សមគួរត្រូវបានរាប់ស្មើកូនប្រុសដែរ»។
Verse 11
भीष्म उवाच यथैवात्मा तथा पुत्र: पुत्रेण दुहिता समा । तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដូចជាខ្លួនឯងយ៉ាងណា កូនប្រុសក៏ដូច្នោះដែរ ហើយកូនស្រីក៏ស្មើនឹងកូនប្រុស។ នៅពេល ‘ខ្លួន’ ដែលមានរូបកាយ—ក្នុងរូបកូន—នៅតែមានស្ថិតស្ថេរ តើអ្នកដទៃអាចយកទ្រព្យរបស់គាត់ដោយសិទ្ធិបានដូចម្តេច?»
Verse 12
मातुश्न यौतकं॑ यत् स्यात् कुमारी भाग एव सः । दौहित्र एव तद् रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ទ្រព្យដែលមកពីយោតកៈ (ទ្រព្យដូរី/ទ្រព្យអាពាហ៍ពិពាហ៍) របស់ម្តាយ ជាភាគរបស់កូនស្រីក្រមុំដោយពិត។ ដូច្នេះ បើបុរសម្នាក់ស្លាប់ដោយគ្មានកូនប្រុស អ្នកមានសិទ្ធិទទួលមរតកនោះ គឺកូនប្រុសរបស់កូនស្រី (ដៅហិត្រៈ—ចៅតាមខ្សែម្ដាយ) នោះឯង»
Verse 13
ददाति हि स पिण्डान् वै पितुर्मातामहस्य च । पुत्रदौहित्रयोरेव विशेषो नास्ति धर्मत:,दौहित्र अपने पिता और नानाको भी पिण्ड देता है। धर्मकी दृष्टिसे पुत्र और दौहित्रमें कोई अन्तर नहीं है
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ចៅតាមកូនស្រី (ដៅហិត្រៈ) នោះ បូជាបិណ្ឌ (piṇḍa) ដល់ឪពុករបស់ខ្លួន និងដល់ជីតាម្តាយ (នានា) ផងដែរ។ តាមទស្សនៈធម៌ មិនមានភាពខុសគ្នារវាងកូនប្រុស និងចៅតាមកូនស្រីឡើយ»
Verse 14
अन्यत्र जामया सार्ध प्रजानां पुत्र ईहते । दुहितान्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते
ភីෂ្មៈបានពន្យល់ថា៖ «ជាទូទៅ គេប្រាថ្នាកូនប្រុសសម្រាប់បន្តវង្ស។ ប៉ុន្តែក្នុងករណីពិសេស កូនស្រី—ជាពិសេសកូនស្រីដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ឲ្យបំពេញតួនាទីដូចកូនប្រុស—អាចមានស្ថានៈ និងសិទ្ធិលើមរតកខ្ពស់ជាង។ ទោះបីបន្ទាប់មកមានកូនប្រុសកើតឡើង កូនស្រីដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា ‘កូនប្រុស’ នោះ ក៏នៅតែជាសហមរតកជាមួយគាត់។ ហើយបើប្រៀបនឹងកូនប្រុសចិញ្ចឹម កូនស្រីសាច់ឈាមរបស់ខ្លួន ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានសិទ្ធិ និងកិត្តិយសលើទ្រព្យបិតាខ្ពស់ជាង»
Verse 15
दौहित्रकेण धर्मेण नाज पश्यामि कारणम् । विक्रीतासु हि ये पुत्रा भवन्ति पितुरेव ते
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ខ្ញុំមិនឃើញហេតុផលសមរម្យណាមួយ ដើម្បីអនុវត្តធម៌ ‘ដៅហិត្រកៈ’ នៅទីនេះឡើយ។ ព្រោះបើកូនស្រីត្រូវបានប្រគល់ឲ្យដោយទទួលតម្លៃ កូនប្រុសដែលកើតពីនាង គឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ឪពុករបស់គេតែប៉ុណ្ណោះ; ដូច្នេះ មិនមានមូលហេតុយុត្តិធម៌ណា ឲ្យពួកគេក្លាយជាមរតករបស់ជីតាម្តាយតាមគោលការណ៍ដៅហិត្រកៈទេ»
Verse 16
असूयवस्त्वधर्मिष्ठा: परस्वादायिन: शठा: । आसुरादधिसम्भूता धर्माद् विषमवृत्तय:
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «អ្នកដែលកើតពីអាពាហ៍ពិពាហ៍ប្រភេទ អាសុរ (āsura) ជាទូទៅមានចិត្តច្រណែនចង់រកកំហុសអ្នកដទៃ មិនស្ថិតក្នុងធម៌ លួចយកទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកដទៃ មានល្បិចកល ហើយប្រព្រឹត្តអំពើផ្ទុយនឹងធម៌»។
Verse 17
अत्र गाथा यमोदगीता: कीर्तयन्ति पुराविद: । धर्मज्ञा धर्मशास्त्रेषु निबद्धा धर्मसेतुषु
នៅទីនេះ បុរសប្រាជ្ញាដែលដឹងទំនៀមទម្លាប់បុរាណ—អ្នកយល់ច្បាស់អំពីធម៌ ហើយឈរមាំក្នុងធម្មសាស្ត្រ និងព្រំដែននៃសីលធម៌—បានសូត្រគាថាដែលគេថា យម (Yama) បានច្រៀងទុកមក។
Verse 18
यो मनुष्य: स्वकं पुत्र विक्रीय धनमिच्छति । कन्यां वा जीवितार्थाय यः शुल्केन प्रयच्छति
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «បុរសណាដែលលក់កូនប្រុសរបស់ខ្លួនដើម្បីចង់បានទ្រព្យ ឬអ្នកណាដែលដើម្បីរកជីវិត បញ្ជូនកូនស្រីដោយទទួលថ្លៃកូនក្រមុំ—បុរសនោះប្រព្រឹត្តដោយមោហៈ ហើយធ្វើអំពើខុសធម៌ធ្ងន់ធ្ងរ»។
Verse 19
सप्तावरे महाघोरे निरये कालसाह्वये । स्वेदं मूत्र पुरीषं च तस्मिन् मूढ: समश्ुते
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «នៅនរកដ៏សាហាវខ្លាំងឈ្មោះ កាល (កាលសូត្រ) ដែលអាក្រក់ជាងនរកដ៏គួរភ័យទាំងប្រាំពីរ នោះអ្នកមានមោហៈជាបាបី ត្រូវបង្ខំឲ្យស៊ីញើស ទឹកនោម និងអាចម៍របស់ខ្លួន»។
Verse 20
आर्षे गोमिथुनं शुल्क केचिदाहुर्मुषैव तत् । अल्पो वा बहु वा राजन् विक्रयस्तावदेव स:
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «មហាក្សត្រ! មានអ្នកខ្លះនិយាយថា ក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍ប្រភេទ អារិស (Ārṣa) ត្រូវទទួលគោមួយ និងគោឈ្មោលមួយ ជាថ្លៃកូនក្រមុំ។ ប៉ុន្តែវាជាគំនិតខុស; ព្រោះថា ទោះយកតិចឬយកច្រើន ក៏មានន័យដូចគ្នា—វាក្លាយជាការលក់កូនស្រី»។
Verse 21
यद्यप्याचरित: कैश्रिन्नैष धर्म: सनातन: । अन्येषामपि दृश्यन्ते लोकत: सम्प्रवृत्तय:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ទោះបីមានមនុស្សខ្លះបានប្រព្រឹត្តអំពើបែបនោះក៏ដោយ វាមិនមែនជាធម្មៈអស់កល្បជានិច្ចឡើយ។ ចំពោះអ្នកដទៃផងដែរ គេឃើញមានទម្លាប់ និងលំនាំអាកប្បកិរិយាជាច្រើន កើតឡើងតាមលោការប្រពៃណី និងសង្គមធម្មតាប៉ុណ្ណោះ។
Verse 22
वश्यां कुमारी बलतो ये तां समुपभुञज्जते । एते पापस्य कर्तारस्तमस्यन्धे च शेरते,जो किसी कुमारी कन्याको बलपूर्वक अपने वशमें करके उसका उपभोग करते हैं, वे पापाचारी मनुष्य अन्धकारपूर्ण नरकमें गिरते हैं
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកណាដែលប្រើកម្លាំងបង្ខំឲ្យកុមារីស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន ហើយរំលោភនាង អ្នកនោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តបាបធ្ងន់ធ្ងរ; ពួកគេដេកស្ថិតក្នុងនរកងងឹតអន្ធការដ៏មិនឃើញពន្លឺ។
Verse 23
अन्यो>5प्यथ न विक्रेयो मनुष्य: कि पुन: प्रजा: । अधर्ममूलैहि धनैस्तैर्न धर्मोडथ कश्नन
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ មនុស្សម្នាក់ទៀតក៏មិនគួរលក់ដែរ—តើនឹងនិយាយអ្វីទៅលើកូនចៅ ឬអ្នកស្ថិតក្រោមការពឹងផ្អែករបស់ខ្លួន? ហើយធម្មៈណាមួយក៏មិនអាចសម្រេចផលពិតប្រាកដបានឡើយ ប្រសិនបើធ្វើឡើងដោយទ្រព្យសម្បត្តិដែលមានឫសគល់ពីអធម្មៈ។
Verse 44
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मका वर्णनविषयक चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏គួរគោរព នៃអនុសាសនបរវៈ ក្នុងផ្នែក «ទានធម្មបរវៈ» បានបញ្ចប់ជំពូកទី៤៤ ស្តីពីការពណ៌នាអំពីធម្មៈនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍។
Verse 45
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विवाहधर्मे यमगाथा नाम पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» នៃអនុសាសនបរវៈ ក្នុងផ្នែក «ទានធម្មបរវៈ» ក្នុងអនុផ្នែកស្តីពីធម្មៈនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ ជំពូកទី៤៥ មានចំណងជើង «យមគាថា» (បទពាក្យរបស់យម) បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
How a polity should evaluate and place individuals when birth-status is mixed or unknown—whether honor and trust should follow asserted lineage/appearance or demonstrable ethical conduct and dharma-knowledge.
A person’s identity is made legible through karma and śīla: consistent good conduct, compassion, truthfulness, and restraint are the reliable indicators of worth, overriding superficial signs of status.
Yes: Bhīṣma frames deeds as self-revelatory—actions disclose both the individual and even a ‘lost’ lineage—and advises the wise to avoid unions/choices that cannot reproduce one’s ethical self (ātman) in continuity.