Adhyaya 42
Vipula’s Guru-Obedience, Divine Flowers, and the Peril of Others’ Oaths (विपुलोपाख्यानम्—पुष्पप्राप्तिः शपथ-प्रसङ्गश्च)
Upa-parva: Dāna–Dharma Exempla: The Episode of Vipula and the Divine Flowers (Book 13, Adhyāya 42)
Bhīṣma narrates that Vipula, having performed severe tapas in accordance with his guru’s command, becomes confident in his merit and moves about acclaimed. In the same timeframe, Ruci (associated with wealth and giving) encounters divine, fragrant flowers that have fallen near an āśrama from a celestial woman passing through the sky. Ruci gathers them, is invited onward, and the kinship network is clarified: her elder sister Prabhāvatī is married to Citraratha of Aṅga. When the flowers are noticed, the matter is reported, and the ascetic Devaśarman instructs Vipula to retrieve such flowers. Vipula obeys without deliberation, goes to the place where the blossoms fell, and collects the divine, unfading, fragrant flowers—framed as attained through his tapas. Returning swiftly toward Campā to deliver them to his guru, Vipula witnesses a human couple engaged in a circular contest and quarrel about who is moving faster; their rivalry escalates into an oath that invokes Vipula’s post-mortem destiny as a punitive benchmark for whoever lies. Vipula becomes distressed, interpreting the invocation as a potential contamination of his karmic trajectory. He then sees gamblers similarly making a vow that anyone acting unfairly through greed should attain Vipula’s otherworldly fate. Vipula, unable to locate prior wrongdoing, burns inwardly with anxiety over being named in others’ speech-acts, reflecting that even strict austerity can be burdened by social discourse. After many days of rumination, he concludes he had earlier committed a fault by not speaking truthfully to his guru through deceptive sign-making, and he proceeds to Campā, offers the flowers to the guru, and worships him according to rule—reasserting disciplined submission as the stabilizing axis of dharma.
Chapter Arc: युधिष्ठिर लोक-प्रसिद्ध सत्य को सामने रखकर प्रश्न उठाते हैं—पुरुष बार-बार स्त्रियों में क्यों आसक्त होते हैं, और स्त्रियाँ भी पुरुषों में ही क्यों रजती हैं; इस पारस्परिक आकर्षण के भीतर कौन-सा नियम, कौन-सा भय और कौन-सी मर्यादा काम करती है? → प्रश्न तीखा होता जाता है: ‘पुरुष स्त्रियों का संग क्यों करते हैं? स्त्रियाँ किनमें रजती हैं और फिर क्यों विरजती हैं?’ साथ ही स्त्री-स्वभाव के विषय में प्रचलित कथनों/नीतिवचनों का भार बढ़ता है—सम्मान पाने पर भी मन को विकृत कर देना, अवसर देखकर प्रिय-अप्रिय को वाणी से साध लेना, और सत्य-असत्य को उलट देने जैसी बातें शंका को और गहरा करती हैं। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उभरता है—‘जिनके विषय में यह कहा गया कि वे झूठ को सच और सच को झूठ ठहरा देती हैं, ऐसी स्त्रियों की रक्षा (संरक्षा) पुरुष कैसे करें?’ यह क्षण अध्याय को ‘आकर्षण’ से उठाकर ‘रक्षा, मर्यादा और नीति’ के कठोर धरातल पर ले आता है। → उत्तर-परंपरा (नीतिशास्त्रीय निष्कर्षों और आचार्य-वचनों के संकेत) के सहारे यह स्थापित किया जाता है कि स्त्री-पुरुष संबंध केवल काम-आकर्षण नहीं, बल्कि बुद्धि, वाणी, सम्मान, तिरस्कार, और काल-योग (समय/परिस्थिति) से संचालित एक सूक्ष्म सामाजिक-धर्मिक तंत्र है; इसलिए ‘रक्षा’ का अर्थ केवल नियंत्रण नहीं, बल्कि विवेक, मर्यादा, और उचित सम्मान-व्यवहार की नीति भी है। → स्त्री-स्वभाव पर उठी शंकाओं के बाद अगला स्वाभाविक प्रश्न खुला रह जाता है—व्यवहार में कौन-सी ठोस मर्यादाएँ/नीतियाँ अपनाकर गृहस्थ-धर्म और स्त्री-रक्षा दोनों सुरक्षित हों?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात छा सं: एकोनचत्वारिशोड ध्याय: स्त्रियोंकी रक्षाके विषयमें युधिष्ठिरका प्रश्न युधिछिर उवाच इमे वै मानवा लोके स्त्रीषु सज्जन्त्यभीक्षणश: । मोहेन परमाविष्टा देवसृष्टेन पार्थिव
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្នុងលោកនេះ មនុស្សប្រុសតែងតែជាប់ចិត្តនឹងស្ត្រីម្តងហើយម្តងទៀត។ ដោយត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយមោហៈដ៏ខ្លាំង—ហាក់ដូចជាមោហៈដែលព្រះវិធាតាបានកំណត់—ពួកគេត្រូវបានទាញចូលទៅក្នុងការលង់លោភនោះជានិច្ច»។
Verse 2
स्त्रियश्न पुरुषेष्वेव प्रत्यक्ष लोकसाक्षिकम् | अतन्र मे संशयस्तीव्रो हृदि सम्परिवर्तते
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ដូចគ្នានេះ ស្ត្រីក៏ជាប់ចិត្តតែចំពោះបុរសដែរ—នេះឃើញច្បាស់ ហើយលោកទាំងមូលជាសាក្សី។ ដូច្នេះ សេចក្តីសង្ស័យដ៏មុតមាំមួយកំពុងវិលវល់នៅក្នុងចិត្តខ្ញុំ»។
Verse 3
कथमासां नरा: सड़ू कुर्वते कुरुनन्दन । स्त्रियो वा केषु रज्यन्ते विरज्यन्ते च ता: पुन:
យុធិષ્ઠិរ បានទូលថា៖ «ឱ កុរុនន្ទន! ហេតុអ្វីបានជាបុរសស្វែងរកការរួមសង្គមជាមួយស្ត្រី? ហើយស្ត្រីវិញ ដោយហេតុអ្វីបានជាពួកនាងស្រឡាញ់ភ្ជាប់ចិត្តនឹងបុរស ហើយបន្ទាប់មកវិលទៅជាអស់ចិត្តពីពួកគេម្តងទៀត?»
Verse 4
इति ता: पुरुषव्यापत्र कथं शक््यास्तु रक्षितुम् । प्रमदा: पुरुषेणेह तन्मे व्याख्यातुमहसि
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើស្ត្រីត្រូវប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់ដែលកើតពីបុរសដូច្នេះ តើនៅក្នុងលោកនេះ បុរសអាចការពារពួកនាងបានដោយពិតប្រាកដដូចម្តេច? សូមពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដឹង»។
Verse 5
पुरुषसिंह! पुरुष यौवनसे उन्मत्त स्त्रियोंकी रक्षा कैसे कर सकता है? यह विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें ।।
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ សីហាបុរស! បុរសម្នាក់អាចការពារខ្លួនពីស្ត្រីដែលស្រវឹងដោយយុវវ័យ ហើយក្លាយជាមិនប្រុងប្រយ័ត្ន ដូចម្តេច? សូមពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដោយលម្អិត។ ព្រោះស្ត្រីបែបនោះ ទោះកំពុងលេងស្នេហាក៏នៅទីនេះបោកបញ្ឆោតបុរស; ហើយបុរសណាដែលធ្លាក់ចូលក្នុងកណ្ដាប់ដៃពួកនាង មិនងាយរួចផុតឡើយ»។
Verse 6
गावो नवतृणानीव गृह्नन्त्येता नवं नवम् | शम्बरस्य च या माया माया या नमुचेरपि
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សិល្បៈនៃការបោកបញ្ឆោតទាំងនេះ ត្រូវបានយកមកប្រើម្តងហើយម្តងទៀត ជានិច្ចថ្មីៗ—ដូចគោដែលតែងយកស្មៅស្រស់ជានិច្ច។ ដូច្នេះហើយជាមន្តអាគមរបស់ សម្បរ; ហើយដូច្នេះដែរ ជាមន្តអាគមរបស់ នមុចិ»។
Verse 7
हसन्तं प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्ति च
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើអ្នកសើច ពួកនាងក៏សើចតប; បើអ្នកយំ ពួកនាងក៏យំតាមដែរ»។
Verse 8
उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पति:
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះបន្ទូលនៃធម៌ និងវិជ្ជាសាស្ត្រដ៏បរិសុទ្ធ ដែល ឧសនា (សុក្រាចារ្យ) ដឹង និងដែល ព្រះព្រហស្បតិ (បृहस्पति) ក៏ដឹងដែរ—»
Verse 9
स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत तास्तु रक्ष्या: कथं नरै: । जिस नीतिशास्त्रको शुक्राचार्य जानते हैं, जिसे बृहस्पति जानते हैं, वह भी स्त्रीकी बुद्धिसे बढ़कर नहीं है। ऐसी स्त्रियोंकी रक्षा पुरुष कैसे कर सकते हैं ।।
បញ្ញារបស់ស្ត្រី មិនអន់ជាងអ្វីទាំងអស់ឡើយ; តែស្ត្រីទាំងនោះគួរត្រូវបានការពារ—តើបុរសនឹងការពារបានដូចម្តេច? សូម្បីនីតិសាស្ត្រដែល សុក្រចារ្យ ដឹង និង ប្រ្ហស្បតិ ដឹង ក៏មិនលើសបញ្ញារបស់ស្ត្រីឡើយ។ ដូច្នេះ បុរសនឹងអាចការពារស្ត្រីបែបនេះបានយ៉ាងไร? គេថា “អសច្ចៈ” ក៏អាចហៅថា “សច្ចៈ” ហើយ “សច្ចៈ” ក៏អាចក្លាយជាអសច្ចៈដូចគ្នា។
Verse 10
स्त्रीणां बुद्ध्यर्थनिष्कर्षादर्थशास्त्राणि शत्रुहन्
យុធិស្ឋិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ អ្នកសម្លាប់សត្រូវ! ដោយសារត្រូវការទាញយក និងបំភ្លឺគោលបំណង និងដំណើរការនៃបញ្ញារបស់ស្ត្រី ទើបមានសាស្ត្រអត្ថ (arthaśāstra) អំពីនយោបាយ និងការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែង ត្រូវបានរៀបរាប់ឡើង»។
Verse 11
सम्पूज्यमाना: पुरुषैर्विकुर्वन्ति मनो नृषु
យុធិស្ឋិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពេលមនុស្សត្រូវបានបុរសគោរពសរសើរជាញឹកញាប់ ចិត្តរបស់ពួកគេនឹងប្រែប្រួលខូចខាត—ទស្សនៈចំពោះអ្នកដទៃក៏ផ្លាស់ប្តូរទៅ»។
Verse 12
इमा: प्रजा महाबाहो धार्मिक्य इति न: श्रुतम्
យុធិស្ឋិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ មហាបាហូ! យើងបានឮថា សត្វលោកទាំងនេះ—ស្ត្រី—មានធម្មជាតិជាប់ចិត្តនឹងធម៌ (ដូចជាជីវិតរបស់ សាវិត្រី ជាដើម បានបង្ហាញឲ្យឃើញ)។ ទោះជាត្រូវគោរព ឬត្រូវមើលងាយ ក៏ពួកនាងនៅតែបង្កឲ្យចិត្តបុរសរំខានជានិច្ច។ ដូច្នេះ អ្នកណាអាចការពារពួកនាងបានពិតប្រាកដ? នេះហើយជាសង្ស័យដ៏ធំដែលរំខានចិត្តខ្ញុំ»។
Verse 13
सत्कृतासत्कृताश्चापि विकुर्वन्ति मन: सदा । कस्ता: शक्तो रक्षितुं स्थादिति मे संशयो महान्
យុធិស្ឋិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ស្ត្រី ទោះត្រូវគោរពក៏ដោយ ទោះត្រូវមើលងាយក៏ដោយ ក៏នៅតែបង្កឲ្យចិត្តបុរសប្រែប្រួលជានិច្ច។ ដូច្នេះ អ្នកណាអាចមានសមត្ថភាពការពារពួកនាងបាន? នេះហើយជាសង្ស័យដ៏ធំរបស់ខ្ញុំ ឱ មហាបាហូ!»
Verse 14
तथा ब्रूहि महाभाग कुरूणां वंशवर्धन । यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कदाचन ।।
ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គ—មហាបុណ្យ មានកិត្តិយស ជាអ្នកបង្កើនវង្សកុរុ—ប្រាប់ខ្ញុំផង៖ ប្រសិនបើអាចការពារនារីទាំងនោះបាន នៅពេលណាមួយ ឱ កុរុដ៏ប្រសើរ សូមពន្យល់វិធីនោះ។ ហើយបើការពារបែបនេះធ្លាប់បានសម្រេចមកមុន សូមរៀបរាប់គំរូនោះឲ្យខ្ញុំស្តាប់ដោយលម្អិត។
Verse 38
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पंचचूडा और नारदका संवादविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីសាមសិបប្រាំបី ក្នុងផ្នែក «ទានធម៌» នៃ «អនុសាសនបវ៌» នៃ «ស្រីមហាភារត» ដែលពោលអំពីសន្ទនារវាង បញ្ចចូដា និង នារទ។ កថាបញ្ចប់នេះជាសញ្ញាបង្ហាញថា មេរៀនមួយអំពីសីលធម៌នៃការផ្តល់ និងការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ បានបញ្ចប់ហើយ។
Verse 39
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि स्त्रीस्वभावकथने एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីសាមសិបប្រាំបួន ក្នុង «អនុសាសនបវ៌» នៃ «ស្រីមហាភារត» ក្នុងផ្នែក «ទានធម៌» ក្នុងសុន្ទរកថាដែលពិពណ៌នាអំពីសភាព និងចរិតនៃស្ត្រី។
Verse 63
बले: कुम्भीनसे श्वैव सर्वास्ता योषितो विदु: । जैसे गौएँ नयी-नयी घास चरती हैं
យុធិស្ឋិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នារីទាំងឡាយ ត្រូវបាននិយាយថា ស្គាល់ល្អនូវសិល្បៈនៃមាយា ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង បលិ និង កុម្ភីនស (និងដូចគ្នានោះ)។ ដូចគោចិញ្ចឹមស៊ីស្មៅថ្មីៗជានិច្ច ដូច្នេះដែរ នារីទាំងនេះ—គេថា—តែងយកបុរសថ្មីៗជានិច្ច»។
Verse 73
अप्रियं प्रियवाक्यैश्न गृह्लते कालयोगत: । पुरुषको हँसते देख ये स्त्रियाँ जोर-जोरसे हँसती हैं। उसे रोते देख स्वयं भी फूट- फ़ूटकर रोने लगती हैं और अवसर आनेपर अप्रिय पुरुषको प्रिय वचनोंद्वारा अपना लेती हैं
យុធិស្ឋិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «តាមកាលៈទេសៈ និងឱកាស នារីអាចឈ្នះចិត្តសូម្បីបុរសដែលមិនពេញចិត្ត ដោយពាក្យផ្អែមល្ហែម។ ឃើញបុរសសើច ពួកនាងសើចខ្លាំង; ឃើញគាត់យំ ពួកនាងក៏ផ្ទុះទឹកភ្នែកដែរ។ ហើយពេលឱកាសមកដល់ ដោយវាចាផ្អែម នាងអាចធ្វើឲ្យសូម្បីបុរសដែលមិនស្និទ្ធ ក្លាយជារបស់នាងបាន។»
Verse 96
इति यास्ता: कथं वीर संरक्ष्या: पुरुषैरिह । वीर! जिनके झूठको भी सच और सचको भी झूठ बताया गया है, ऐसी स्त्रियोंकी रक्षा पुरुष यहाँ कैसे कर सकते हैं?
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដូច្នេះហើយ ឱ វីរបុរស! បុរសនៅក្នុងលោកនេះ នឹងអាចការពារនារីដូច្នោះបានដោយរបៀបណា—នារីដែលពាក្យកុហកត្រូវបានប្រកាសថាជាសេចក្តីពិត ហើយសេចក្តីពិតវិញត្រូវបានបង្ខូចថាជាពាក្យកុហក?»
Verse 103
बृहस्पतिप्रभृतिभिरमर्मन्ये सद्धि: कृतानि वै । शत्रुघाती नरेश! मुझे तो ऐसा लगता है कि स्त्रियोंकी बुद्धिमें जो अर्थ भरा है
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកសម្លាប់សត្រូវ! ខ្ញុំជឿជាក់ថា គម្ពីរនីតិ និងធម្មនីតិ ដែលសត្បុរសដូចជា ព្រះព្រហស្បតិ (បૃហស្បតិ) បានតែងឡើង នោះ គឺបានដកយកសារសំខាន់បំផុតនៃអត្ថន័យ និងប្រាជ្ញាអនុវត្ត ដែលស្ថិតនៅក្នុងបញ្ញារបស់នារី»។
Verse 116
अपास्ताश्च तथा राजन् विकुर्वन्ति मनः स्त्रिय: । नरेश्वर! पुरुषोंद्वारा सम्मानित होनेपर भी ये रमणियाँ उनका मन विकृत कर देती हैं और उनके द्वारा तिरस्कृत होनेपर भी उनके मनमें विकार उत्पन्न कर देती हैं
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! នារីអាចធ្វើឲ្យចិត្តរង្គោះរង្គើបានទាំងពីរយ៉ាង។ ទោះបីបុរសគោរពលើកតម្កើង ក៏នារីដ៏ស្រស់ស្អាតទាំងនេះអាចបំភាន់ និងបំផ្លាញសមតុល្យក្នុងចិត្តបុរសបាន; ហើយទោះបីត្រូវបុរសបដិសេធ ក៏នៅតែអាចបង្កឲ្យចិត្តគេកើតការរអាក់រអួល និងវិកលវិការ»។
Frequently Asked Questions
Vipula’s disciplined merit is challenged not by his own overt action but by being used as a reference-point in others’ competitive oaths; the tension lies in how speech-acts can create perceived karmic exposure and moral anxiety for an uninvolved party.
Austerity and achievement do not substitute for vigilance in truthfulness and humility; dharma is stabilized through correct relation to the guru and careful speech, especially when social discourse attempts to instrumentalize another person’s destiny.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-commentary is implicit—ethical speech and guru-aligned conduct protect one’s moral trajectory, while reckless oath-making illustrates avoidable social harm.