Adhyaya 27
Gaṅgā-māhātmya: Siddha–Śilavṛtti-saṃvāda and Gaṅgā-stava (गङ्गामाहात्म्यं—सिद्ध-शिलवृत्ति-संवादः)
Upa-parva: Tīrtha-mahātmya (Gaṅgā-stava Itihāsa Episode)
Vaiśaṃpāyana describes Bhīṣma’s eminence and the scene of his attendance by Yudhiṣṭhira and others after Gaṅgeya (Bhīṣma) has been struck down in battle. Numerous ṛṣis arrive to see Bhīṣma; Yudhiṣṭhira honors them in proper sequence, they converse pleasantly, and then vanish from sight, leaving the Pāṇḍavas reflective on their tapas. After this, Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the most sanctifying regions, polities, hermitages, mountains, and rivers. Bhīṣma answers by introducing an ancient narrative: a siddha, after traversing the earth, visits a householder who lives by śiloñcha/śilavṛtti (subsisting on gleaned grains) and is received according to rite. The householder asks the same question, and the siddha replies that those lands are best through which the Bhāgīrathī Gaṅgā flows. A long stava follows, asserting Gaṅgā’s superiority over austerities and sacrifices for obtaining an auspicious ‘gati’, emphasizing purification through seeing, touching, bathing, drinking, and even uttering her name; it also includes merit claims regarding ancestral uplift, removal of sin, and the affective solace of Gaṅgā-darśana. The siddha concludes that Gaṅgā’s qualities are immeasurable and urges sustained devotion; Bhīṣma applies the lesson to Yudhiṣṭhira. The chapter closes with a phalaśruti: hearing or reciting this Gaṅgā-stava-itihāsa releases one from impurities (kilbiṣa).
Chapter Arc: शान्ति के बाद के उपदेश-प्रसंग में भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि वे एक प्राचीन प्रश्न का उत्तर सुनें—ऐसे कौन-से कर्म हैं जो प्रत्यक्ष वध किए बिना भी ‘ब्रह्महत्या’ के तुल्य पाप बन जाते हैं। → भीष्म स्मरण कराते हैं कि उन्होंने कभी धर्म-निपुण व्यास से यह रहस्य पूछा था—अहिंसा का आवरण ओढ़कर भी ब्रह्मघ्नता कैसे घटित होती है। फिर वे एक-एक करके ऐसे सामाजिक-अन्याय गिनाते हैं: भूख से टूटे ब्राह्मण को ‘कुछ नहीं’ कहकर टालना, प्यास से व्याकुल गौओं के जल में बाधा डालना, योग्य वर होते हुए भी कन्या का विवाह न करना, ब्राह्मणों को अकारण मर्मभेदी शोक देना, असहाय/विकल ब्राह्मण की वस्तु हर लेना, और मोहवश आश्रम-वन-ग्राम-नगर में आग लगा देना। → सूची का नैतिक शिखर तब आता है जब ‘अहिंसा’ की परिभाषा उलट जाती है—यह स्पष्ट किया जाता है कि जीवन-रक्षा, आश्रय-रक्षा, अन्न-जल-रक्षा और ब्राह्मण-कल्याण में बाधा डालना भी ब्रह्मघात के समान है; पाप का केन्द्र ‘कर्म की हिंसा’ नहीं, ‘धर्म-रक्षा में विफलता’ बन जाता है। → भीष्म व्यास-वचन के आधार पर निष्कर्ष देते हैं कि जो व्यक्ति दीन, प्यासे, असहाय और धर्माश्रितों की रक्षा में बाधक बनता है, वह ब्रह्मघाती समझा जाए—क्योंकि वह समाज के धर्म-स्तम्भों को गिराता है। → अगले उपदेश के लिए संकेत रहता है कि अब इन पापों के प्रायश्चित्त/दान-धर्म और प्रतिकार-धर्म की विधियाँ आगे कही जाएँगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८३ श्लोक मिलाकर कुल १११३ “लोक हैं) न२्च्स्स्््तसािस्सि (9) ४२ >>
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ជាវង្សភារតៈ! សូមព្រះអង្គមេត្តាប្រាប់ខ្ញុំដោយពិតប្រាកដថា—មនុស្សមិនបានប្រើហិង្សាទៅលើព្រាហ្មណ៍ទេ តើដោយហេតុអ្វីបានជាបាបដែលហៅថា “ព្រហ្មហត្យា” (បាបធ្ងន់ដូចសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍) ក៏អាចកើតមានឡើងបាន?»
Verse 2
भीष्म उवाच व्यासमामन्त्रय राजेन्द्र पुरा यत् पृष्टवानहम् । तत्ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमना: शृणु
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ រាជេន្រ្ទ! កាលពីបុរាណ ខ្ញុំបានអញ្ជើញព្រះវ្យាស មកហើយសួរព្រះអង្គមួយសំណួរ។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់រឿងនោះដដែលឲ្យអ្នកស្តាប់—ចូរស្តាប់ដោយចិត្តផ្តោតតែមួយ»។
Verse 3
चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने । अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ មុនី! ព្រះអង្គជាជំនាន់ទីបួនក្នុងវង្សវសិષ્ઠៈ។ សូមប្រាប់ខ្ញុំដោយច្បាស់ថា—នៅក្នុងលោកនេះ ដោយការធ្វើកិច្ចការណាខ្លះ ទើបបាប “ព្រហ្មហត្យា” (បាបធ្ងន់ដូចសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍) កើតមានឡើង ទោះមិនបានប្រើហិង្សាទៅលើព្រាហ្មណ៍ក៏ដោយ?»
Verse 4
इति पृष्टो मया राजन् पराशरशरीरज: । अब्रवीन्निपुणो धर्मे नि:संशयमनुत्तमम्,राजन! मेरे द्वारा इस प्रकार पूछनेपर पराशर-पुत्र धर्मनिपुण व्यासजीने यह संदेहरहित परम उत्तम बात कही--
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ពេលខ្ញុំសួរគាត់ដូច្នេះ វ្យាសៈ—ព្រះបុត្ររបស់បារាសរៈ កើតពីរាងកាយរបស់គាត់—អ្នកជំនាញជ្រៅជ្រះក្នុងធម្មៈ បានឆ្លើយតបដោយព្រះបន្ទូលដ៏លើសលប់ ឥតសង្ស័យ ជាព្រះធម៌ដ៏ប្រសើរបំផុត»។
Verse 5
ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम् । ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាម្នាក់ហៅព្រះព្រាហ្មណ៍មកដោយខ្លួនឯង ដើម្បីឲ្យទានភិក្ខា ដល់អ្នកដែលជីវភាពបានក្លាយជាក្រីក្រ ហើយបន្ទាប់មកវិញនិយាយថា ‘គ្មានអ្វីឲ្យទេ’—ចូរដឹងថាមនុស្សនោះជាអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ មានទោសដូច ‘ព្រហ្មហត្យា’»។
Verse 6
मध्यस्थस्येह विप्रस्थ योडनूचानस्थ भारत । वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ កូនចៅភរតៈ! មនុស្សមានបញ្ញាអាក្រក់ណា ដែលនៅក្នុងលោកនេះ ដកហូតជីវភាពរបស់ព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រាជ្ញ ដែលឈរជាតត់ស្ថ (មិនលំអៀង) —ចូរដឹងថាមនុស្សនោះក៏ជាអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ដែរ»។
Verse 7
गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप । उत्पादयति यो विषध्नं त॑ विद्याद् ब्रह्मघातिनम्,'पृथ्वीनाथ! जो प्याससे पीड़ित हुई गौओंके पानी पीनेमें विघ्न डालता है, उसे भी ब्रह्मघाती जाने
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃផែនដី! អ្នកណាដែលបង្កឧបសគ្គដ៏បាបធ្ងន់ នៅពេលហ្វូងគោដែលរងទុក្ខដោយស្រេកទឹក ស្វែងរកទឹក—ចូរដឹងថាមនុស្សនោះជាអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍»។
Verse 8
यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक् शास्त्र वा मुनिभि: कृतम् । दूषयत्यनभिज्ञाय त॑ विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាដែលដោយមិនយល់ដឹងពិត បង្ខូចឬចោទប្រកាន់លើ ‘ស្រុតិ’ ដ៏មានអំណាច ដែលបញ្ជាក់វិធីធ្វើកិច្ចល្អ និងលើសាស្ត្រដែលឥសីបានរៀបរាប់—ចូរដឹងថាមនុស្សនោះជាអ្នកសម្លាប់ព្រហ្ម (បាបធ្ងន់ដូចព្រហ្មហត្យា)»។
Verse 9
आत्मजां रूपसम्पन्नां महतीं सदृशे वरे | न प्रयच्छति य: कन्यां त॑ विद्याद् ब्रद्मघातिनम्,जो अपनी रूपवती कन्याकी बड़ी उम्र हो जानेपर भी उसका योग्य वरके साथ विवाह नहीं करता, उसे ब्रह्महत्यारा जाने
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ បុរសណាមិនរៀបការឲ្យកូនស្រីរបស់ខ្លួន ដែលមានរូបសម្បត្តិល្អ និងបានដល់វ័យគួររៀបការ ជាមួយប្តីសមស្របទាន់ពេលវេលា គេគួរដឹងថា បុរសនោះមានបាបដូចជាអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ (brahma-ghātin)។
Verse 10
अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु । दद्यान्मर्मातिगं शोकं त॑ विद्याद् ब्रद्मघातिनम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ បុរសមូಢ ដែលជាប់ចិត្តក្នុងអធម៌ ហើយនិយាយពាក្យក្លែងក្លាយបង្កើតការបង្ខូចកេរ្តិ៍ក្នុងចំណោមអ្នកទ្វិជៈ (អ្នកកើតពីរដង) បើធ្វើឲ្យកើតទុក្ខសោកដែលចាក់ចូលដល់មូលដ្ឋានជីវិត គេគួរដឹងថា បុរសនោះជាអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ (brahma-ghātin)។
Verse 11
“जो पापपरायण मूढ़ मनुष्य ब्राह्मणोंको अकारण ही मर्मभेदी शोक प्रदान करता है, उसे ब्रह्मघाती जाने ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ បុរសមូಢ ដែលជាប់ចិត្តក្នុងបាប ហើយដោយគ្មានហេតុផលណាមួយ បង្កទុក្ខសោកចាក់ចូលបេះដូងដល់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ គេគួរដឹងថា ជា brahma-ghātin។ ហើយអ្នកណាដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិទាំងមូលរបស់មនុស្សខ្វាក់ ឬខ្វិន ឬអ្នកអសមត្ថ/ល្ងង់ល្ហិត គេក៏គួរដឹងថា ជា brahma-ghātin ដែរ។
Verse 12
आश्रमे वा वने वापि ग्रामे वा यदि वा पुरे । आअन्मनिं समुत्सूजेन्मोहात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्,“जो मोहवश आश्रम, वन, गाँव अथवा नगरमें आग लगा देता है, उसे भी ब्रह्मघाती ही समझना चाहिये'
ភីṣ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ មិនថានៅអាស្រម ឬក្នុងព្រៃ ឬក្នុងភូមិ ឬក្នុងទីក្រុង—អ្នកណាដោយមោហៈដុតភ្លើងបង្កអគ្គីភ័យនៅទីនោះ គេគួរដឹងថា ជាអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ (brahma-ghātin)។
Verse 24
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि ब्रह्मघ्नक थने चतुर्विशो5ध्याय:
ដូច្នេះ ចប់ជំពូកទី២៤ ក្នុងអនុសាសនបರ್ವ នៃ «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុងផ្នែកស្តីពីធម៌នៃការទាន ក្នុងវគ្គស្តីពីអំពើសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍។
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks which places—countries, polities, hermitages, mountains, and rivers—are foremost in sanctity; the teaching reframes the inquiry as guidance on where and how dharma is practically cultivated through tīrtha association.
The chapter presents Gaṅgā as a paradigmatic locus where intention (śraddhā), practice (bathing/seeing/remembering), and moral transformation converge, portraying purification as both ritual and ethical reorientation.
Yes. The closing statement asserts that one who hears or recites this sacred itihāsa combined with Gaṅgā’s praise is released from impurities (sarva-kilbiṣa), functioning as a formal phalaśruti.