Adhyaya 8
ជំពូក 2.8 បម្លែងសុចរិតភាពនៃរតនាគារឲ្យក្លាយជាសមត្ថភាពក្នុងការឈ្នះសង្គ្រាម ដោយកំណត់ជាប្រព័ន្ធនូវលំនាំការក្លែងបន្លំ និងអនុវត្តការទទួលខុសត្រូវទូទាំងលំហូរការងារ ជាមួយពិន័យទប់ស្កាត់ដែលមានស្តង់ដារ។ វាបង្ហាញ apahāra ជាបច្ចេកទេសដែលអាចទាយទុកជាមុនបាន (ការជំនួសវត្ថុ កំណត់ត្រាក្លែងក្លាយ ការលេងពេលវេលា ការបន្លំការវាស់វែង/តម្លៃ)។ វាប្រែពីការអប់រំសីលធម៌ទៅការរចនាប្រព័ន្ធ៖ ការត្រួតពិនិត្យ ការផ្គូផ្គង/សម្របសម្រួលគណនី និងការសួរដេញដោលក្នុងការសវនកម្ម។ វាចាត់ទុកការទទួលខុសត្រូវនៅគ្រប់ចំណុចផ្ទេរការងាររដ្ឋបាល ដើម្បីបិទ “ចន្លោះ” និងបញ្ឈប់ការបោះបង់កំហុសទៅអ្នកដទៃ។ វាប្រើពិន័យខ្ពស់ និងមានស្តង់ដារ ដើម្បីធ្វើឲ្យការលួចបន្លំមិនសមហេតុផល និងទប់ស្កាត់ការឃុបឃិត។ វាដាក់សុវត្ថិភាព kośa ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការរក្សាទុកកងទ័ព បន្ទាយ និងការទូត ក្នុងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ Vijigīṣu។
Sutras
Sutra 1
कोशपूर्वाः सर्वारम्भाः ॥ कZ_०२.८.०१ ॥
ការងារទាំងអស់ ត្រូវចាប់ផ្តើមដោយ (ការធានា/ការរក្សា) រតនាគារជាមុនសិន។
Sutra 2
तस्मात्पूर्वं कोशमवेक्षेत ॥ कZ_०२.८.०२ ॥
ដូច្នេះ ជាមុនគេ គាត់គួរតែពិនិត្យមើល (ស្ថានភាព) រតនាគារ។
Sutra 3
प्रचारसमृद्धिश्चरित्रानुग्रहश्चोरनिग्रहो युक्तप्रतिषेधः सस्यसम्पत्पण्यबाहुल्यमुपसर्गप्रमोक्षः परिहारक्षयो हिरण्योपायनमिति कोशवृद्धिः ॥ कZ_०२.८.०३ ॥
ការកើនឡើងនៃរតនាគារមាន៖ ការពង្រីកការប្រមូលចំណូល, ការលើកទឹកចិត្តឲ្យមានអាកប្បកិរិយាផលិតភាព, ការបង្ក្រាបចោរ, ការហាមឃាត់/ការគ្រប់គ្រងឲ្យសមស្រប, ភាពរុងរឿងនៃដំណាំ, ភាពសម្បូរបែបនៃទំនិញពាណិជ្ជកម្ម, ការរួចផុតពីគ្រោះមហន្តរាយ, ការកាត់បន្ថយការលើកលែង/ការលះបង់, និងការទទួលបានមាសប្រាក់/ទ្រព្យសម្បត្តិ (តាមវិធីសមស្រប)។
Sutra 4
प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारोऽवस्तारः परिहापणमुपभोगः परिवर्तनमपहारश्चेति कोशक्षयः ॥ कZ_०२.८.०४ ॥
ការខាតបង់រតនាគារកើតឡើងដោយ៖ ការរារាំង, ការប្រើប្រាស់ខុសនៃការចំណាយ, ការជួញដូរមិនប្រក្រតី, ការទាមទារយកមុនពេលកំណត់ (មុនពេលដល់កាល), ការលើកលែងមិនយុត្តិធម៌, ការប្រើប្រាស់ដោយគ្មានសិទ្ធិ, ការជំនួស/កែប្រែ, និងការលួចបន្លំ/យកទៅជាកម្មសិទ្ធិ។
Sutra 5
सिद्धीनामसाधनमनवतारणमप्रवेशनं वा प्रतिबन्धः ॥ कZ_०२.८.०५ ॥
«ការរារាំង» មានន័យថា៖ មិនអាចសម្រេចអ្វីដែលត្រូវធ្វើ, មិនអាចបញ្ជូន/នាំចូលអ្វីដែលត្រូវបញ្ជូន, ឬមិនអាចបញ្ចូល/កត់ត្រាអ្វីដែលត្រូវបញ្ចូល។
Sutra 6
तत्र दशबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.८.०६ ॥
ក្នុងករណីនោះ ទណ្ឌកម្មគឺដប់ដង (នៃចំនួនដែលពាក់ព័ន្ធ)។
Sutra 7
कोशद्रव्याणां वृद्धिप्रयोगाः प्रयोगः ॥ कZ_०२.८.०७ ॥
«Prayoga» (ការប្រើប្រាស់/ការប្រើខុស) មានន័យថា ការយកទ្រព្យសម្បត្តិរតនាគារទៅប្រើប្រាស់ក្នុងរបៀបដែលអះអាងថាជា «វិធានការបង្កើន»។
Sutra 8
पण्यव्यवहारो व्यवहारः ॥ कZ_०२.८.०८ ॥
«Vyavahāra» មានន័យថា ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើទំនិញ។
Sutra 9
तत्र फलद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.०९ ॥
ក្នុងករណីនោះ ទណ្ឌកម្មគឺទ្វេដងនៃផលចំណេញដែលបានទទួល។
Sutra 10
सिद्धं कालमप्राप्तं करोत्यप्राप्तं प्राप्तं वेत्यवस्तारः ॥ कZ_०२.८.१० ॥
«Avastāra» គឺនៅពេលដែលមនុស្សម្នាក់ចាត់ទុកអ្វីដែលដល់កំណត់ថាមិនទាន់ដល់កំណត់ (ពន្យារពេលការទទួលយក) ឬចាត់ទុកអ្វីដែលមិនទាន់ដល់កំណត់ថាដល់កំណត់ (ទទួលយកមុនកាលកំណត់)។
Sutra 11
तत्र पञ्चबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.८.११ ॥
ក្នុងករណីនោះ ទណ្ឌកម្មគឺពិន័យជាប្រាក់ស្មើនឹងការសងប្រាក់/បំណងបង់ប្រាក់ ៥ ដង។
Sutra 12
क्लृप्तम् (कॢप्तम्) आयं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयतीति परिहापणम् ॥ कZ_०२.८.१२ ॥
‘បរិហាបណ’ គឺនៅពេលដែលមនុស្សម្នាក់ធ្វើឲ្យចំណូលដែលបានកំណត់/ត្រូវទទួលរួចហើយថយចុះ ឬធ្វើឲ្យចំណាយកើនឡើង។
Sutra 13
तत्र हीनचतुर्गुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.१३ ॥
ក្នុងករណីនោះ ទណ្ឌកម្មគឺបួនដង (នៃចំនួនទឹកប្រាក់) ហើយបន្ថយតាមកម្រិត/បរិមាណខ្វះខាត។
Sutra 14
स्वयमन्यैर्वा राजद्रव्याणामुपभोजनमुपभोगः ॥ कZ_०२.८.१४ ॥
‘ឧបភោគ’ (ការប្រើប្រាស់ខុស) គឺការបរិភោគ ឬការប្រើប្រាស់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះរាជា/រដ្ឋ ដោយខ្លួនឯង ឬតាមរយៈអ្នកដទៃ។
Sutra 15
तत्र रत्नोपभोगे घातः सारोपभोगे मध्यमः साहसदण्डः फल्गुकुप्योपभोगे तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०२.८.१५ ॥
នៅទីនេះ៖ សម្រាប់ការប្រើប្រាស់គ្រឿងអលង្ការខុស គឺទណ្ឌកម្មប្រហារជីវិត; សម្រាប់ការប្រើប្រាស់ទំនិញមានតម្លៃ/សារសំខាន់ខុស គឺពិន័យសាហសៈកម្រិតមធ្យម; សម្រាប់ការប្រើប្រាស់ទំនិញតូចតាច ឬទំនិញធម្មតាខុស គឺពិន័យតាមសមាមាត្រនឹងចំនួន/តម្លៃនោះតែប៉ុណ្ណោះ។
Sutra 16
राजद्रव्याणामन्यद्रव्येनादानं परिवर्तनम् ॥ कZ_०२.८.१६ ॥
‘បរិវរតន’ គឺការយកទ្រព្យរដ្ឋដោយដាក់ជំនួសដោយទំនិញផ្សេង—មានន័យថា ការប្តូរ/ជំនួសទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋដោយអ្វីមួយផ្សេងទៀត។
Sutra 17
तदुपभोगेन व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.८.१७ ॥
ទណ្ឌកម្ម/ការដោះស្រាយរបស់វា ត្រូវបានពន្យល់តាមច្បាប់ដែលបានកំណត់សម្រាប់ «upabhoga» (ការប្រើប្រាស់ខុស/ការប្រើប្រាស់មិនត្រឹមត្រូវ)។
Sutra 18
सिद्धमायं न प्रवेशयति निबद्धं व्ययं न प्रयच्छति प्राप्तां नीवीं विप्रतिजानीत इत्यपहारः ॥ कZ_०२.८.१८ ॥
«Apahāra» (ការលួចបន្លំ/កេងបន្លំ) គឺ៖ មិននាំចូលចំណូលដែលបានប្រមូល; មិនបង់ចំណាយដែលបានអនុញ្ញាត/កត់ត្រា; ឬបដិសេធថាមិនបានទទួលប្រាក់បុរេប្រទាន/មូលនិធិប្រតិបត្តិការ ដែលបានទទួលរួច។
Sutra 19
तत्र द्वादशगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.१९ ॥
ក្នុងករណីនោះ ទណ្ឌកម្មមានទំហំដប់ពីរដង (នៃចំនួនទឹកប្រាក់)។
Sutra 20
तेषां हरणोपायाश्चत्वारिंशत् ॥ कZ_०२.८.२० ॥
វិធីសាស្ត្រនៃការកេងបន្លំ/យកទៅប្រើខុស (នៃមូលនិធិ/ទំនិញទាំងនេះ) មានចំនួនសែសិប។
Sutra 21
निर्वर्तनविषमः पिण्डविषमः वर्णविषमः अर्घविषमः मानविषमः मापनविषमः भाजनविषमः इति हरणोपायाः ॥ कZ_०२.८.२१f ॥
ទាំងនេះជាវិធីនៃការលួចយក/បន្លំយក៖ ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងការដំណើរការ/ការបម្លែង; ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងកញ្ចប់ទំនិញជាបាច់ធំ; ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងគុណភាព/ចំណាត់ថ្នាក់; ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងការវាយតម្លៃ; ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងស្តង់ដារមាត្រា; ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងវិធីវាស់; និងភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងភាជន៍/ឧបករណ៍ដាក់ (ធុង ឬឧបករណ៍ប្រើប្រាស់)។
Sutra 22
तत्रोपयुक्तनिधायकनिबन्धकप्रतिग्राहकदायकदापकमन्त्रिवैयावृत्यकरानेकैकशोऽनुयुञ्जीत ॥ कZ_०२.८.२२ ॥
ក្នុងករណីបែបនេះ គាត់គួរសួរដេញដោល—ម្នាក់មួយៗ និងដោយវិធីជាច្រើន—អ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងនេះ៖ អ្នកប្រើ/អ្នកប្រើប្រាស់, អ្នកដាក់ប្រាក់/អ្នករក្សាទុក, អ្នកកត់ត្រា, អ្នកទទួល, អ្នកផ្តល់, អ្នកចែកចាយ/អ្នកបង់ចេញ, រដ្ឋមន្ត្រីត្រួតពិនិត្យ, និងមន្ត្រីបម្រើផ្សេងៗ។
Sutra 23
मिथ्यावादे चैषां युक्तसमो दण्डः ॥ कZ_०२.८.२३ ॥
ហើយបើមនុស្សទាំងនេះនិយាយកុហក ទណ្ឌកម្មត្រូវសមស្របតាមកម្រិតការចូលរួមដែលមានកំហុសរបស់ពួកគេ។
Sutra 24
प्रचारे चावघोषयेत् अमुना प्रकृतेनोपहताः प्रज्ञापयन्तु इति ॥ कZ_०२.८.२४ ॥
ហើយនៅពេលចេញត្រួតពិនិត្យ/ពេលដំណើរការ គាត់គួរប្រកាសជាសាធារណៈថា៖ «អ្នកណាដែលត្រូវមន្ត្រី/ភ្នាក់ងារនេះធ្វើឲ្យខូចខាត សូមមកជូនដំណឹង (ដល់អាជ្ញាធរ)»។
Sutra 25
प्रज्ञापयतो यथोपघातं दापयेत् ॥ कZ_०२.८.२५ ॥
ចំពោះអ្នកដែលរាយការណ៍ គាត់គួរឲ្យបង់សំណង/សងខាត តាមកម្រិតការខូចខាត ឬការបាត់បង់ដែលបានទទួល។
Sutra 26
अनेकेषु चाभियोगेष्वपव्ययमानः सकृदेव परोक्तः सर्वं भजेत ॥ कZ_०२.८.२६ ॥
នៅពេលមានបទចោទជាច្រើន ប្រសិនបើជនត្រូវចោទមិនគេចវេស ហើយពេលសួរតែម្តងបាននិយាយតាមអ្វីដែលអ្នកដទៃបាននិយាយ (មានការបង្ហាញស្របគ្នា) នោះគាត់ត្រូវទទួលបានចំណែកទាំងមូល (រង្វាន់/កិត្តិយស)។
Sutra 27
वैषम्ये सर्वत्रानुयोगं दद्यात् ॥ कZ_०२.८.२७ ॥
នៅពេលមានភាពមិនស្មើគ្នា/មិនទៀងទាត់ (ក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍ ឬស្ថានការណ៍) ត្រូវធ្វើការសួរតាមដានបន្ថែមគ្រប់ចំណុច។
Sutra 28
महत्यर्थापहारे चाल्पेनापि सिद्धः सर्वं भजेत ॥ कZ_०२.८.२८ ॥
ក្នុងករណីលួចយកទ្រព្យធំ (បំពានយកទ្រព្យ) ទោះបីបញ្ជាក់បានត្រឹមតែភាគតិច (នៃភស្តុតាង ឬការរកឃើញ) ក៏ភាគីដែលឈ្នះត្រូវទទួលបានចំណែកទាំងមូល។
Sutra 29
कृतप्रतिघातावस्थः सूचको निष्पन्नार्थः षष्ठमंशं लभेत द्वादशमंशं भृतकः ॥ कZ_०२.८.२९ ॥
អ្នកផ្តល់ព័ត៌មានដែលបានឈានដល់ដំណាក់កាលនៃការទប់ទល់បាន (ឧបសគ្គត្រូវបានយកឈ្នះ) ហើយបានសម្រេចគោលដៅដោយជោគជ័យ ត្រូវទទួលបានមួយភាគប្រាំមួយ; អ្នកជួលជំនួយ (ភ្នាក់ងារ) ត្រូវទទួលបានមួយភាគដប់ពីរ។
Sutra 30
प्रभूताभियोगादल्पनिष्पत्तौ निष्पन्नस्यांशं लभेत ॥ कZ_०२.८.३० ॥
បើពីបទចោទប្រកាន់ជាច្រើន សម្រេចបានលទ្ធផលតិចតួច ត្រូវផ្តល់ចំណែកតាមសមាមាត្រនៃអ្វីដែលបានសម្រេចពិតប្រាកដ។
Sutra 31
अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत न चानुग्राह्यः ॥ कZ_०२.८.३१ ॥
បើមិនសម្រេចការងារ/រឿងក្តី (មានន័យថាការចោទប្រកាន់មិនបានលទ្ធផល) គាត់ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្ម—ទណ្ឌកម្មរាងកាយ ឬទណ្ឌកម្មប្រាក់—ហើយមិនត្រូវបានអនុគ្រោះទេ។
Sutra 32
अभियुक्तोपजापात्तु सूचको वधमाप्नुयात् ॥ कZ_०२.८.३२च्द् ॥
ប៉ុន្តែបើដោយការញុះញង់/សូកប៉ាន់ (upajāpa) របស់ជនត្រូវចោទ អ្នកផ្តល់ព័ត៌មានបែរជាពុករលួយ ឬប្រព្រឹត្តតាមនោះ អ្នកផ្តល់ព័ត៌មានត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិត។
Frequently Asked Questions
Leakage-proof custody and disbursement preserves kośa, enabling regular wages, provisioning, and public works; it also deters predation by officials, stabilizing trust and ensuring the state can fund defense and relief without fiscal shock.
For apahāra as defined here (e.g., not entering realized revenue, withholding authorized expenditure, denying received nīvī, substitution and related frauds), the fine is twelvefold (dvādaśaguṇa daṇḍa), with restitution ordered according to the measured loss (yathopaghātaṃ dāpayet) and equal/appropriate punishment for false testimony (mithyāvāde yuktasamo daṇḍaḥ).