Adhyaya 6
ជំពូក 2.6 បម្លែងរតនាគារឲ្យក្លាយជាប្រព័ន្ធដែលអាចអាន និងត្រួតពិនិត្យបាន ដោយកំណត់ច្បាស់អំពីចំណូល/ចំណាយ ការបែងចែកលំហូរតាមរយៈពេល និងការសម្អាតធាតុសង្ស័យ ដើម្បីឲ្យការផ្តន្ទាទោស និងការទាមទារសងអាចផ្អែកលើគណនេយ្យ មិនមែនលើអំណាចចិត្ត។ វាកំណត់ āya និង vyaya ជាប្រភេទហិរញ្ញវត្ថុស្នូលនៃការគ្រប់គ្រង។ វាចាត់ទុក śeṣa (សមតុល្យ/សល់) ជាវត្ថុដែលត្រូវគ្រប់គ្រង មិនមែនសំណល់គ្មានន័យ។ វាប្រើ praśodhana ដើម្បីសម្អាតធាតុសង្ស័យ ឬកំពុងរង់ចាំ និងទប់ស្កាត់ការខូចខាតនៃសៀវភៅបញ្ជី។ វាបែងចែកលំហូរជា vartamāna (បច្ចុប្បន្ន) paryuṣita (យឺតយ៉ាវ/បំណុលជំពាក់) និង anyajāta (ពិសេស/ប្រភពផ្សេង) ដើម្បីឲ្យអាចប្រៀបធៀបបាន។ វាកំណត់វដ្តរាយការណ៍ប្រចាំថ្ងៃ/ពាក់កណ្តាលខែ/ខែ/ឆ្នាំ ដើម្បីឲ្យការលេចធ្លាយមើលឃើញ។ វានាំចំណេញទីផ្សារ (តម្លៃ មាត្រដ្ឋាន ការប្រាក់ ចំណេញពាណិជ្ជកម្ម) ចូលក្នុងក្បាលគណនេយ្យរដ្ឋ។ វាបញ្ជាក់ដោយន័យថា daṇḍa ដោយគ្មានគណនេយ្យគឺអ arbitrary ហើយគណនេយ្យដោយគ្មាន daṇḍa គ្រាន់តែតុបតែង។ វាស៊ុម kośa ជាសរីរាង្គចិញ្ចឹមនៃរដ្ឋ saptāṅga ដែលត្រូវការការសម្អាត និងការការពារជាបន្តបន្ទាប់។
Sutras
Sutra 1
समाहर्ता दुर्गं राष्ट्रं खनिं सेतुं वनं व्रजं वणिक्पथं चावेक्षेत ॥ कZ_०२.६.०१ ॥
មេប្រមូលពន្ធ/មេប្រមូលចំណូល គួរត្រួតពិនិត្យបន្ទាយ ដែនជាតិ/ខេត្តរាជ្យ អណ្តូងរ៉ែ សំណង់ស្រោចស្រព/ទំនប់ ព្រៃឈើ ទីកន្លែងចិញ្ចឹមហ្វូងសត្វ/វាលស្មៅ និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម។
Sutra 2
शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबहिरिकादेयं च दुर्गम् ॥ कZ_०२.६.०२ ॥
មូលដ្ឋានចំណូលរបស់បន្ទាយ/ទីក្រុង រួមមាន៖ ពន្ធគយ; ពិន័យ/ទណ្ឌកម្ម; ថ្លៃសាឡាង និងថ្លៃដឹកជញ្ជូនតាមទឹក; ពន្ធទីក្រុង; ចំណូលពីការគ្រប់គ្រងស្តង់ដារ/សញ្ញាសម្គាល់ (ថ្លៃសេវា និងប្រាក់ចំណូលពីការអនុវត្តច្បាប់); ចំណូលពីរោងចក្របោះកាក់ (seigniorage/ចំណូលពីការបោះកាក់); ចំណូលពីស្រា; ចំណូលពីស្លaughterhouse; ចំណូលពីអំបោះ/វាយនភណ្ឌ; ចំណូលពីប្រេង; ចំណូលពីប៊ឺចម្រាញ់ (ghee); ចំណូលពីអាល់កាលី/អំបិលអាល់កាលី; ចំណូលពីជាងមាស/គ្រឿងអលង្ការ; ចំណូលពីស្ថាប័នទីផ្សារដែលគ្រប់គ្រង; ចំណូលពីនារីកម្សាន្តដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ; ចំណូលពីល្បែងស៊ីសង; ចំណូលពីសំណង់/ស្ថាបត្យកម្ម; ចំណូលពីសមាគមជាង និងសិប្បករ; ចំណូលពីការគ្រប់គ្រងវត្ត/ទីសក្ការៈ; និងការប្រមូលនៅច្រកទ្វារ និងចំណុចត្រួតពិនិត្យក្រៅទ្វារ។
Sutra 3
सीता भागो बलिः करो वणिक् नदीपालस्तरो नावः पत्तनं विविचितं वर्तनी रज्जुश्चोररज्जुश्च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.६.०३ ॥
មូលដ្ឋានចំណូលរបស់រដ្ឋ (តំបន់ជនបទ/ខេត្ត) រួមមាន៖ ដីកសិកម្មរបស់ព្រះមហាក្សត្រ (សីតា); ភាគផលិតផលដែលរដ្ឋទទួល (ភាគ); ពន្ធបូជា/សួយសារអាករ (បលិ); ពន្ធ (ករ); កម្រៃ/ពន្ធពីពាណិជ្ជករ; កម្រៃការពារទន្លេ និងកម្រៃទាក់ទងនឹងទន្លេ; ទូក/សាឡាង; ពន្ធកំពង់ផែ/ទីប្រជុំជន (បត្តន); ការប្រមូលចម្រុះ/មិនទៀងទាត់ (វិវិចិត); ចំណូលពីផ្លូវ/មាគ៌ា; ការប្រមូលកម្រៃខ្សែ/ថ្លៃឆ្លង; និង «ខ្សែចោរ» (ការប្រមូលទាក់ទងនឹងការបង្ក្រាបចោរប្លន់ និងការទាមទារយកវិញ)។
Sutra 4
सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः खनिः ॥ कZ_०२.६.०४ ॥
រ៉ែ (ខនិ) ជាប្រភពចំណូលតាមរយៈ៖ មាស ប្រាក់ ពេជ្រ ត្បូង គុជខ្យង ផ្កាថ្ម សំបកស័ង្ខ លោហៈ អំបិល ដី/ល្បាប់ ថ្ម សារធាតុរ៉ែ (រ៉ស) និងរ៉ែដែក/អ័រ (ធាតុ)។
Sutra 5
पुष्पफलवाटषण्डकेदारमूलवापाः सेतुः ॥ कZ_०२.६.०५ ॥
នាយកដ្ឋានស្រោចស្រព និងទំនប់ (សេតុ) ផ្តល់ចំណូលពី៖ សួនផ្កា និងសួនផ្លែឈើ ចម្ការ/ព្រៃដាំ ដីស្រែចម្ការ ដំណាំឫស និងអាងទឹក/សំណង់ស្រោចស្រព។
Sutra 6
पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरिग्रहो वनम् ॥ कZ_०२.६.०६ ॥
នាយកដ្ឋានព្រៃឈើ (វនំ) រួមមានការចាប់យក/ប្រមូលដែលគ្រប់គ្រងបាននៃ៖ សត្វចិញ្ចឹម សត្វព្រៃ ផលិតផល/ទំនិញព្រៃឈើ និងព្រៃដំរី (តំបន់អភិរក្សដំរី)។
Sutra 7
गोमहिषमजाविकं खरोष्त्रमश्वाश्वतरं च व्रजः ॥ कZ_०२.६.०७ ॥
ហ្វូងសត្វរបស់រដ្ឋ (វ្រជៈ) រួមមាន៖ គោ ក្របី ពពែ និងចៀម លា និងអូដ្ឋ ហើយក៏មាន សេះ និងលា-សេះ (ម្យូល) ផងដែរ។
Sutra 8
स्थलपथो वारिपथश्च वणिक्पथः ॥ कZ_०२.६.०८ ॥
ផ្លូវពាណិជ្ជករ (vaṇik-patha) មាន៖ ផ្លូវគោក និងផ្លូវទឹក។
Sutra 9
इत्यायशरीरम् ॥ कZ_०२.६.०९ ॥
ដូច្នេះ «រាងកាយនៃចំណូល» (សំណុំប្រភេទចំណូលដែលរៀបចំជាប្រព័ន្ធ) បានបញ្ចប់។
Sutra 10
मूल्यं भागो व्याजी परिघः कॢप्तम् (क्लृप्तम्) रूपिकमत्ययश्चायमुखम् ॥ कZ_०२.६.१० ॥
«ច្រកចំណូល» (āya-mukha) មាន៖ ប្រាក់ចំណូលពីតម្លៃ/ការវាយតម្លៃ (mūlya)；ចំណែក/ភាគ (bhāga)；ការប្រាក់/ថ្លៃហិរញ្ញវត្ថុ (vyājī)；ការប្រមូលតាមច្រកទ្វារ/របាំង (parigha)；ការដាក់បន្ទុកដែលបានវាយតម្លៃ/កំណត់ស្តង់ដារ (kḷptam/klṛptam)；ប្រាក់ចំណូលជាសាច់ប្រាក់ (rūpikam)；និងការប្រមូលបំណុលយឺត/ហួសកំណត់ និងពិន័យចំពោះការខកខាន (atyaya)។
Sutra 11
देवपितृपूजादानार्थं स्वस्तिवाचनमन्तःपुरं महानसम् दूतप्रावर्तिमं कोष्ठागारमायुधागारम् पण्यगृहं कुप्यगृहं कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलम् पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्चेति व्ययशरीरम् ॥ कZ_०२.६.११ ॥
«រាងកាយនៃចំណាយ» រួមមានការចំណាយលើ៖ ការគោរពបូជាទេវតា និងបុព្វបុរស និងការធ្វើទាន; ពាក្យសួស្តី/ការអានពិធីសាសនាដើម្បីសុភមង្គល; ស្ថាប័នក្នុងព្រះរាជវាំង; ផ្ទះបាយរាជ; បេសកកម្មការទូត និងប្រតិបត្តិការអ្នកនាំសារ; ឃ្លាំងស្រូវ/ឃ្លាំងទំនិញ; ឃ្លាំងអាវុធ; ហាងទំនិញ; ឃ្លាំងទំនិញប្រើបានយូរ; សិក្ខាសាលារដ្ឋ/ប្រតិបត្តិការឧស្សាហកម្ម; កាតព្វកិច្ចពលកម្មបង្ខំ (corvée); ការថែទាំ និងផ្គត់ផ្គង់ទាហានថ្មើរជើង សេះ រទេះ និងដំរី; កន្លែងចិញ្ចឹមគោ; របង/វាលបិទសម្រាប់សត្វចិញ្ចឹម សត្វព្រៃ បក្សី និងសត្វគ្រោះថ្នាក់; និងឃ្លាំងឈើ និងចំណីស្មៅ/ស្មៅសម្រាប់សត្វ។
Sutra 12
राजवर्षं मासः पक्षो दिवसश्च व्युष्टम् वर्षाहेमन्तग्रीष्माणां तृतीयसप्तमा दिवसोनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः पृथगधिमासकः इति कालः ॥ कZ_०२.६.१२ ॥
ពេលវេលា (សម្រាប់គណនេយ្យរាជការ) ត្រូវរាប់ជា៖ ឆ្នាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ខែ កន្លះខែ ថ្ងៃ និងថ្ងៃដែលកន្លងផុត។ ក្នុងរដូវភ្លៀង រដូវរងា និងរដូវក្តៅ កន្លះខែខ្លះខ្លីជាង ដោយខ្វះថ្ងៃទី៣ ឬថ្ងៃទី៧; កន្លះខែដែលនៅសល់គឺពេញលេញ។ ខែបន្ថែម (អធិមាស) ត្រូវរាប់ដាច់ដោយឡែក។ នេះជាមាត្រដ្ឋានពេលវេលា។
Sutra 13
करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवी च ॥ कZ_०२.६.१३ ॥
អ្វីៗដែលត្រូវកត់ត្រាមាន៖ អ្វីដែលត្រូវធ្វើ (នៅសល់/មិនទាន់ធ្វើ), អ្វីដែលបានសម្រេច (បានបញ្ចប់), សមតុល្យ/សំណល់, ចំណូល និងចំណាយ, និងទុនសាច់ប្រាក់បម្រុង/ទុនដំណើរការ (នីវី nīvī)។
Sutra 14
संस्थानं प्रचारः शरीरावस्थापनमादानं सर्वसमुदयपिण्डः संजातं एतत्करणीयम् ॥ कZ_०२.६.१४ ॥
អ្វីដែលរាប់ជាអ្វី “នៅសល់ត្រូវធ្វើ (pending)” មាន៖ ការរៀបចំ/បង្កើតអង្គភាព (saṃsthāna), ការចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ/ចលនា (pracāra), ការថែរក្សាបុគ្គលិក/ស្ថាប័ន (śarīrāvasthāpana), ការប្រមូលដែលត្រូវយក (ādāna), និងផលបូកសរុបនៃចំណូលដែលរំពឹងទុកដែលបានកើតឡើង/បានវាយតម្លៃ (sarva-samudaya-piṇḍa) — ទាំងនេះជាអ្វីដែលនៅសល់ត្រូវធ្វើ។
Sutra 15
कोशार्पितं राजहारः पुरव्ययश्च प्रविष्टं परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयं एतत्सिद्धम् ॥ कZ_०२.६.१५ ॥
អ្វីដែលរាប់ជាអ្វី “បានបញ្ចប់/បានដោះស្រាយ (settled)” មាន៖ អ្វីដែលបានដាក់បញ្ចូលក្នុងឃ្លាំងទ្រព្យ; ពន្ធ/កាតព្វកិច្ចចំពោះព្រះមហាក្សត្រ (rājahāra); ចំណាយទីក្រុង/បន្ទាយដែលបានបញ្ចូលក្នុងបញ្ជី (posted); អ្វីដែលបានបន្តយកទៅតាមច្បាប់ដែលបានដោះស្រាយរបស់ឆ្នាំមុន; អ្វីដែលបានបញ្ជាដោយលិខិតរាជក្រឹត្យ; អ្វីដែលបានបញ្ជាមាត់; និងអ្វីដែលត្រូវលើកលែង/បន្ធូរ—ទាំងនេះត្រូវចាត់ទុកថាបានដោះស្រាយរួច។
Sutra 16
सिद्धिकर्मयोगः दण्डशेषमाहरणीयं बलात्कृतप्रतिष्टब्धमवमृष्टं च प्रशोध्यं एतच्छेषमसारमल्पसारं च ॥ कZ_०२.६.१६ ॥
“សមតុល្យ/សំណល់ (balance/residue)” រួមមាន៖ លទ្ធផលសុទ្ធនៃប្រតិបត្តិការដែលបានបញ្ចប់; ពិន័យ/ទណ្ឌកម្មដែលនៅសល់ត្រូវប្រមូល; ចំនួនដែលអាចយកមកវិញបាន; ចំនួនដែលត្រូវបានទប់ស្កាត់ ឬរារាំងដោយកម្លាំង; និងចំនួនដែលត្រូវបានកេងប្រវ័ញ្ច/លួចយក ដែលត្រូវសម្អាតដោយការស៊ើបអង្កេត និងការយកមកវិញ។ សំណល់បែបនេះអាចមិនអាចយកមកវិញបាន ឬយកមកវិញបានតែផ្នែកមួយប៉ុណ្ណោះ។
Sutra 17
वर्तमानः पर्युषितोऽन्यजातश्चायः ॥ कZ_०२.६.१७ ॥
ចំណូល (receipts) មានបីប្រភេទ៖ ចំណូលបច្ចុប្បន្ន, ចំណូលចាស់/បានបន្តយកមក (carried-over), និងចំណូលថ្មីដែលកើតឡើងពីប្រភពផ្សេងៗ។
Sutra 18
दिवसानुवृत्तो वर्तमानः ॥ कZ_०२.६.१८ ॥
ចំណូល «បច្ចុប្បន្ន» គឺចំណូលដែលកើតឡើង ហើយត្រូវបានកត់ត្រារៀងរាល់ថ្ងៃ។
Sutra 19
परमसांवत्सरिकः परप्रचारसंक्रान्तो वा पर्युषितः ॥ कZ_०२.६.१९ ॥
ចំណូល «បន្តមក/ចាស់» គឺចំណូលដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរយៈពេលប្រចាំឆ្នាំមុន ឬចំណូលដែលបានផ្លាស់មកក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយសារត្រូវបានផ្ទេរមកពីការិយាល័យ/ប្រតិបត្តិការផ្សេង (parapracāra)។
Sutra 20
नष्टप्रस्मृतमायुक्तदण्डः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं डमरगतकस्वमपुत्रकं निधिश्चान्यजातः ॥ कZ_०२.६.२० ॥
ចំណូល «កើតឡើងថ្មី/ពីប្រភពផ្សេង» រួមមាន៖ ទ្រព្យដែលបាត់ហើយក្រោយមករកឃើញវិញ; ពិន័យដែលដាក់លើមន្ត្រី (āyukta); ចំណូលបន្ថែម/ចំហៀង (pārśva); ការរឹបអូស/បាត់សិទ្ធិ (pārihīṇika); អំណោយ/សួយសារអាករ (aupāyanika); ទ្រព្យរបស់អ្នកដែលចូលរួមបះបោរ/ក្លាយជាចោរ (ḍamara-gataka-sva); ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកគ្មានទាយាទ (aputraka); និងកំណប់ទ្រព្យដែលរកឃើញ (nidhi)។
Sutra 21
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.६.२१ ॥
ការកែសម្រួលចំណាយ/ការសងត្រឡប់ (vyaya-pratyāya) រួមមាន៖ សមតុល្យដែលនៅសល់ ដោយសារការបង្វែរ/រំខាន (vikṣepa), ជំងឺ/អសមត្ថភាព (vyādhita), ការផ្អាក (antara), ឬការចាប់ផ្តើមមិនពេញលេញ/នៅសល់ (ārambha-śeṣa)។
Sutra 22
विक्रिये पण्यानामर्घवृद्धिरुपजा मानोन्मानविशेषो व्याजी क्रयसंघर्षे वार्धवृद्धिः इत्यायः ॥ कZ_०२.६.२२ ॥
ចំណូល (āya) រួមមាន៖ (១) upajā—ការកើនឡើងនៃតម្លៃពេលលក់ទំនិញ; (២) vyājī—ប្រាក់ចំណេញដែលកើតពីភាពខុសគ្នានៃមាត្រដ្ឋានវាស់ និងមាត្រដ្ឋានចំណុះ; និង (៣) ការកើនឡើងនៃតម្លៃដោយសារការប្រកួតដេញថ្លៃក្នុងការទិញ។
Sutra 23
नित्यो नित्योत्पादिको लाभो लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ कZ_०२.६.२३ ॥
ចំណូលមានពីរប្រភេទ៖ (១) និត្យៈ—ទៀងទាត់/កើតឡើងជាប្រចាំ; និង (២) និត្យោត્પાદិកៈ—ចំណូលដែលបង្កើត (ឬបង្កើតឡើង) ចំណូលទៀងទាត់។ ចំណាយគឺអ្វីដែលបង្កើតប្រាក់ចំណេញ (លាភោត્પાદិកៈ)។
Sutra 24
दिवसानुवृत्तो नित्यः ॥ कZ_०२.६.२४ ॥
អ្វីដែលបន្តទៅរៀងរាល់ថ្ងៃ គេហៅថា ចំណូលទៀងទាត់ (និត្យៈ)។
Sutra 25
पक्षमाससंवत्सरलाभो लाभः ॥ कZ_०२.६.२५ ॥
ប្រាក់ចំណេញ (លាភៈ) គឺជាការកើនឡើងដែលទទួលបានក្នុងរយៈពេលកន្លះខែ មួយខែ ឬមួយឆ្នាំ។
Sutra 26
तयोरुत्पन्नो नित्योत्पादिको लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ कZ_०२.६.२६ ॥
អ្វីដែលកើតឡើងពីទាំងពីរ (ចំណូលទៀងទាត់ និងប្រាក់ចំណេញ) គេហៅថា និត្យោត્પાદិកៈ (ចំណូលបង្កើតចំណូល)។ ចំណាយគឺអ្វីដែលជាលាភោត્પાદិកៈ (បង្កើតប្រាក់ចំណេញ)។
Sutra 27
संजातादायव्ययविशुद्धा नीवी प्राप्ता चानुवृत्ता च ॥ कZ_०२.६.२७ ॥
នីវី (ទុនបម្រុង/ទុនដំណើរការរបស់រតនាគារ) គឺអ្វីដែលនៅសល់ជាសុទ្ធ (សុទ្ធសាធ/សុទ្ធសំណល់) បន្ទាប់ពីគណនាចំណូល និងចំណាយរួច; វាទាំងត្រូវបានទទួលបាន ហើយត្រូវបានយកទៅបន្ត (ដឹកនាំទៅមុខ) ផងដែរ។
Sutra 28
ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच्च विपर्ययम् ॥ कZ_०२.६.२८च्द् ॥
ហើយអ្នកគ្រប់គ្រងមានប្រាជ្ញាគួរធ្វើឲ្យការចំណាយថយចុះ ហើយទប់ស្កាត់អ្វីដែលផ្ទុយ (មានន័យថា ចំណូលធ្លាក់ចុះ និងចំណាយកើនឡើង)។
Frequently Asked Questions
Stable kośa through auditable revenue and controlled expenditure: arrears are recoverable, doubtful items are verified rather than arbitrarily seized, and net reserve (nīvī) is clarified—enabling predictable provisioning of fort/army and reducing corruption-driven scarcity.
Daṇḍa is implied via ‘daṇḍaśeṣa’ and ‘āyuktadaṇḍa’: officials who conceal, misclassify, or fail to remit recoverable balances are subject to fines/penalties proportionate to loss and culpability, alongside recovery (āharaṇa) of the enforceable remainder after verification (praśodhana).