Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

これらのうち、いずれの神が至上であり、また誰が次位、あるいは下位なのでしょうか。デーヴァよ、我に説き明かしてください——我が好奇は深いのです、力ある御方よ。

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

麗しき面貌の者よ、彼女に関する驚異は多く、さまざまである。美しき肢体の者よ、我が語るところをすべて聞け、咎なき者よ。

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

大地は言った。「ある者はバヴァ（Bhava、すなわちシヴァ Śiva）を至上の自己、清浄なる聖原理として知る。ある者はハリ（Hari）をイーシャーナ（Īśāna）と言い、またある者は四面者（ブラフマー Brahmā）をそれと同定する。」

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

あるガナ（gaṇa）の首領たちは土塊を集めて戦い、また別の者たちは力を誇って組み討ちで争った。かくして神マヘーシュヴァラ（Maheśvara）は千のガナに囲まれて立っていた。

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

その優れた神が女神と戯れてそこに留まっている間に、ブラフマー（Brahmā）が諸神を伴い、急ぎ来た。

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

彼の来訪を見て、定められた作法により礼拝し、至高の神ルドラ（Rudra）は不滅のブラフマー（Brahmā）に語りかけた。

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

ブラフマンよ、汝の来訪の用向きは何か。遅れずに我に告げよ。さらに、なぜ諸神は急ぎ我が御前に来たのか。

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

ブラフマーは言った。「大いなるアスラ、アンダカ（Andhaka）がいる。彼によって天界の住人は皆苦しめられている。これを悟り、彼らは我がもとへ近づき、我に帰依し避難を求めた。」

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

それゆえ私はこれらすべての神々に告げた。「バヴァのもとへ行こう」と。ああ神々の主よ、そのゆえに彼らはここに集まったのである。

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

かく語り終えると、ブラフマー自らピナーカを担う者（シヴァ）へと目を向け、心において至上主ナーラーヤナを想起した。すると神ナーラーヤナは二者の間に立った。

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

そのときブラフマー、ヴィシュヌ、マヘーシュヴァラは一つの意に帰し、歓喜に満ちて、微妙なる視（すがた）をもって互いを見つめ合った。

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

やがて彼らの三つの視は一つとなり、その合一のまなざしから、神妙なる姿を具えた乙女が生じた。

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

彼女は青蓮の花弁のように深い色を帯び、黒く巻いた髪を持っていた。鼻筋は整い、額は美しく、顔立ちは麗しく、立ち居は落ち着き威厳に満ちていた。

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

その乙女を見て、ブラフマー、ヴィシュヌ、マヘーシュヴァラは言った。「吉祥なる者よ、汝は誰か。告げよ—いかなる洞察ある目的でここに来たのか。」

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

その乙女は三つの色—黒、白、そして黄み—を帯びていた。彼女は言った。「最上の者たちよ、汝らの視線の力より我は生じた。汝らは我を知らぬのか、麗しき腰の者よ—汝ら自身の至上のシャクティ、至高の女主宰を。」

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

そこでブラフマーらは彼女を喜び、恩寵を授けた。「汝の名はトリカーラー、女神よ。常に宇宙を守護せよ。」

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

さらに、咎なき者よ、汝には他の名も生じよう—汝の徳性より起こり、幸いに満ちた者よ、あらゆる成就（シッディ）をもたらす名である。

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

さらに別の理由がある、女神よ、美しき顔の者よ。汝は三色であるゆえ、三つの色によって自らの三重の御姿を速やかに成せ。

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

かくして神々に告げられるや、彼女はその身を三つに分かち—白・赤・黒—三相の位（トリムールティ）に至った。

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

その吉祥なるブラーフミーの姿によって、彼女はまことに衆生を創造する。柔和な相をもって、美しき腰の女神はブラフマーの定めに従い創造を行う。

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

赤き色を帯び、姿端正にして細き腰をもち、法螺貝と円盤を執る彼女は、ヴァイシュナヴィーの分（カーラー）と記憶される。彼女は全宇宙を護り、「ヴィシュヌのマーヤー」と称えられる。

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

黒き色の彼女は、三叉戟を執るラウドリーの姿、牙も恐ろしき女神である。彼女はまことに世界を収めて解消する。

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

シュリー・ヴァラーハは言った。「至上の神はナーラーヤナである。彼より四面の者（ブラフマー）が生まれた。そこからルドラが現れたのだ、女神よ。彼は一切智に至った。」

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

その女神――ブラフマーより生じたスリシュティは、白き色にして光り輝き、広き蓮華の花弁のごとき眼をもつ大いなる福徳の処女であった。彼女はただちにブラフマーに告げ、まさにその場で姿を消した。

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

姿を隠したのち、女神――恩寵を授ける者――は、遍在（自在の行動）を願いつつ、偉大にして熾烈なるタパスを修するため白山シュヴェータパルヴァタへ赴いた。

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

また、ヴァイシュナヴィーなるその処女は、ケーシャヴァ（Keśava）の許しを得て、至難のタパスを修するためマンダラードリへ赴いた。

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

黒き色にして大いなる眼をもち、ラウドリーとして猛々しく、突き出た牙により恐るべき彼女は、しかもなお吉祥なる者として、タパスを修するため勝れたニーラパルヴァタへ赴いた。

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

やがて長き時を経て、プラジャーパティは衆生を創造し始めた。そのとき、創造を行うにつれて、彼の力は増大していった。

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

しかしブラフマーの心より生まれた子らが増えなかったとき、彼は省みて言った。「これは我において何事か。なぜ子孫が然るべく増えぬのか。」

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

そこでブラフマーは、善き誓願の者よ、ヨーガの修習によって心中に観想した。思惟するうちに神は、白山（シュヴェータパルヴァタ）にて甚大なる苦行を行い、タパスによって罪垢を焼き尽くしたその乙女を悟った。

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

それからブラフマーは、蓮華の眼をもつ乙女が苦行するその場所へ赴いた。彼女を見て、次の言葉を語った。

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

ブラフマーは言った。「いかなる目的のためにこの苦行を行うのか、幸いなる者よ。所期の事を顧みれば、その営みは相応しい。われは汝に満足した、広き眼の者よ――いかなる願いを授けようか。」

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

スリシュティは言った。「バガヴァンよ、ただ一つの場所に留まっていては、安らかに在ることができません。ゆえに私は願いを乞います――サルヴァガタトヴァ、すなわちあらゆる所へ赴く力（遍在・遍行）を望みます。」

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

かく彼に告げられると、その創造（スリシュティ）—蓮華の眼をもつもの—は彼の膝上において融解（滅）に入った。かの女神、蓮華眼の御方である。その時より、ブラフマーより生じた創造は増大し、広がっていった。

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

ブラフマーからは意より生まれた七人の子らが現れ、その中にはタパス（苦行）の力に富む者もいた。彼らから、さらに他の者たちから、衆生の総体は四種となり、不動のものと動くものとの創造があまねく確立された。

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

世において言語として成り立つもの（vāṅmaya）—不動と動の宇宙—そのすべては創造によって定め置かれ、常に、過去であり未来であるものとして存立する。

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

多くの鉱石に彩られた麗しきカイラーサの峰に、神は日々住まわれる。三つの眼をもち、槍（三叉戟・śūla）を執る御方である。

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

ある日、万有に礼拝される神は大いなる威光をもって現れ、ガナたちとガウリーに囲まれていた。彼は聖なる弓ピナーカ（Pināka）を携える御方である。

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

そこでは、獅子の顔をもつガナたちが獅子のように咆哮し、またある者は象の顔、さらにある者は馬の顔をしている。

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

またある者はシンシュマーラ（海豚）の顔、ある者は猪の顔をもち、さらにある者は荒々しく馬の顔をもつ。加えて驢馬の顔、山羊の顔の者もいる。魚の顔をもつ者もいて、その姿は残忍で、まことに無数、手には武器を執っている。

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

ある者は歌い舞い、走り回って手を打ち、またはパチパチと音を立てる。彼らは笑い、甲高い叫び声を上げ、咆哮する—大いなる力を備えた者たちである。