Adhyaya 8: Dialogue on the Ethical Limits of Subsistence and the Five Great Sacrifices (Dharmavyādha, Mātaṅga, and Prasanna)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥

聖なるヴァラーハは言った。「かの者は、王ヴァスの身体において狩人となり、自らの生業に安住して四千年の時を過ごした。」

Verse 2

एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥

自らの家族のために、森に住む獣をただ一頭だけ狩り、そのうえで従者・客人・供犠の火を常に満たし慰める務めを行う。

Verse 3

मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥

美しき腰の女よ、ミティラーにおいて、分別ある者は正しい作法に従い、あらゆるパルヴァンの日ごとに祖霊のためのシュラーダ（śrāddha）を常に修する。

Verse 4

अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥

常に聖火に奉仕し、真実と善き言葉を語る者は、生命の維持に心を寄せるゆえ、いかなる生きものをも倒してはならない（すなわち殺してはならない）。

Verse 5

एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥

かくして彼がそこに住していた折、法（ダルマ）に根ざした智慧を具える大苦行者は、アルジュナカという名の子を得た。彼は牟尼のごとく自制にすぐれていた。

Verse 6

तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥

やがて時が満ち、その賢者のすぐれた行いによって、アルッジャナキーという名の娘が生まれた。彼女は容色ことに勝れていた。

Verse 7

तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥

しかし彼女が青春の時期に至ると、法を知る者は思案した。「この娘は誰に与えるべきか。まことにふさわしい पुरुषは誰であろうか。」

Verse 8

इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥

そのように思案していると、彼はマタンガの子にして、法を旨とする猟師、プラサンナと呼ばれる者に、明瞭に語りかけた。

Verse 9

एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥

かく思い定めたマタンガは、ただちにプラサンナのもとへ赴き、その父に告げた。「苦行者の中の最勝よ、我が自らの意志により授けるアルジュニーを、あの大心の者のために受け取り給え。」

Verse 10

मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥

マタンガは言った。「このわが子は心おだやかで、あらゆるシャーストラ（聖典・学典）に通じている。ゆえに、狩人の中の最勝者よ、汝の娘アルジュナキーを（彼の）花嫁として受け入れる。」

Verse 11

एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥

このように告げられると、そのとき法にかなう狩人ダルマ・ヴィヤーダは、大いなる苦行を積む者として、心和らぎ賢明なるマタンガの子にその乙女を授けた。

Verse 12

धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥

その後、ダルマ・ヴィヤーダは娘を嫁がせて自宅へ帰った。彼女もまた、舅姑と夫に対し、恭しく心を尽くして仕える者となった。

Verse 13

अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥

やがて長い時が過ぎ、吉祥なる乙女アルジュナキーは姑にこう言われた。「娘よ、おまえはまるで生きものを害する者のようだ。タパス（苦行）を修することも、また夫を敬い仕えることも知らぬのだ。」

Verse 14

सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥

彼女もまた—細腰の乙女—わずかな過ちで叱責され、父の家へ赴いた。幼き娘は幾度も幾度も泣き続けた。

Verse 15

पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥

父が問うた。「娘よ、これはどうしたことだ。なぜ泣いているのか。」そう言われると、その女は事の次第を語り始めた。

Verse 16

श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥

彼女は言った。「父上、姑が激しい大いなる怒りで私に言い、声高く幾度もこう叫びました。『生きものを殺す者の娘よ——勝ち誇る者よ、狩人よ！』」

Verse 17

एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥

これを聞くと、法にかなうダルマヴャーダは怒りに満ち、土地の人々に囲まれたマタンガの家へと向かった。

Verse 18

तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥

すると、勝者の中でも最勝で、彼と縁あるマタンガは、来訪の客を座に迎え、作法に従ってアルギャ供と足洗いの水を捧げて礼遇し、こう言った。「ご来訪の目的は何か。到来の客として、いかなるもてなしを私が致そうか。」

Verse 19

व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥

狩人は言った。「私は少しの食を望む——意識を持たぬ食である。好奇心ゆえに、あなたの家へ来たのだ。」

Verse 20

मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥

マタンガは言った。「我が家には小麦と穀類がすでに整えてある。おお、ダルマを知る者のうち最勝の方よ、望むままに召し上がれ。おお、苦行の功徳に富む方よ。」

Verse 21

व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥

狩人は言った。「これらがいかなるものか見ている——小麦、米、そして大麦である。いずれもそれぞれ固有の相をもって存在する。その相によって、私はあなたを識別するのだ、至上の方よ。」

Verse 22

श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥

聖なるヴァラーハは言った。マタンガがそのように語ると、小麦で満たされた箕（み）が示され、さらにその場で、ダルマ・ヴャーダのために米粒の入った別の箕も示された。

Verse 23

दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥

米粒が小麦とともにあるのを見て、ダルマ・ヴャーダは優れた座から立ち上がり、立ち去ろうとした。しかしマタンガに制止された。

Verse 24

किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥

「なぜ立ち去ろうとなさるのか。お聞かせください、大いなる心の方よ。わが家には最上の食事がすでに整っているのに、あなたはまだ召し上がっていない。自ら調理した後でさえ、なぜ今日お食べにならぬのか。」

Verse 25

व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥

狩人は言った。「汝は日ごとに、千により、また億（クロール）によりて生きものを殺す。かくのごとき大罪ある者の食を、いかなる善人が口にしようか。」

Verse 26

अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥

「もし家の中に無覚（アチェータニヤ）のものがあり、食がよく調えられているなら、今ここに、これらの水生の生きものがまさしく見えている。」

Verse 27

अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥

「我は家族のために、日に一度、森で獣を一頭だけ殺す。それを法にかなって調え、まず祖霊（ピトリ）に供え、その後に従者・扶養の者と共に食するなら—」

Verse 28

त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥

「しかし汝は—多くの生きものを殺し—己が家族と従者と共に、その手段で得た食を常に食している。われの見解では、それは食すべからざるものだ。」

Verse 29

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥

まことに、いにしえにブラフマーは薬草とあらゆる草木を創造した。シュルティは、これらが衆生の食であり、ヤジュニャ（祭祀の秩序）のために定められたものだと宣言する。

Verse 30

दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥

神々への祭儀、諸元素への祭儀、祖霊への祭儀、人々への祭儀、そして婆羅門の祭儀—これらは、古えに梵天ブラフマーによって定められた五つの大供犠（マハーヤジュニャ）である。

Verse 31

ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥

婆羅門たちの利益のため、また他の者たちをもその目的へ向けて、残るヴァルナの吉祥なる務めと規範は婆羅門によって制定されたと説かれる。

Verse 32

एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥

このように分配が正しくなされるなら、その勝れた食は清浄となる。さもなくば、これらの米粒でさえ一粒一粒が鹿または鳥であるかのように見なされ、施す者と食する者にとってそれは「大いなる肉」と説かれ、すなわち肉食に等しいとされる。

Verse 33

मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥

子を得るために、神々の姿を備えたわが娘を汝に与えた。しかるに彼女は、汝の妻によって「生きものを殺す者の娘」と言われた。

Verse 34

अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥

それゆえ我は汝の家に来て、汝の作法—神々への礼拝と、客人に対するタर्पナ（tarpaṇa：慰撫の供養）—を見届けようとするのである。

Verse 35

एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥

ここでこれらのうち一つを行ってさえ、望む果報が得られるのは見られない。ゆえに、祖霊ピトリ（Pitṛ）に捧げるシュラーダ（śrāddha）を営みたいとの願いから、あの家へ赴きたい。

Verse 36

स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥

「私は自分の家では食さない。『祖霊ピトリ（Pitṛ）に対してなすべき務めがある』と言ってな。さらに言う、『私は狩人であり命を奪う者だ。しかし汝は人々を害する者ではない』。」

Verse 37

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥

苦行の宝（tapodhana）よ、生きものを殺すこと（jīvaghāta）が魚（matsya）に関わり、さらに汝の子にも関わるとき、その重大さが顕れる。ゆえに、贖罪の法たるプラーヤシュチッタ（prāyaścitta）が示される。

Verse 38

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥

かく語って彼は立ち上がり、ああダラー（大地）よ、その女を呪って宣言した。「姑と嫁たちとの間に、いついかなる時も信頼が生じることなかれ。」

Verse 39

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥

「また、姑が生きているのにその死を望む嫁が、決して現れぬように。」そう語り終えると、ああバーミニー（情熱の女）よ、狩人は自らの家へと去って行った。

Verse 40

ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥

その後、慧眼の人は信愛をもって神々と祖霊（ピトリ）を供養し、わが系譜に子アルジュナカを後継として据えたのち、その大苦行者は自らの道をなお進んだ。

Verse 41

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥

ダルマヴャーダは、三界に名高い聖なるティールタ、すなわち「プルショーत्तマ」と称される至上の地へと速やかに赴いた。そこに至り心を統一すると、規律ある苦行に入り、かくの讃歌を誦した、ああ大地よ。

Verse 42

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥

我はヴィシュヌに礼拝する。神々の敵を滅する者、広き胸にシュリー（吉祥）を宿す者に。常に礼拝する—善き統治者、正しき規範に生きる者の最高の帰依処、トリヴィクラマ、マンダラを担う御方に。

Verse 43

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥

我はヴィシュヌ—ジャナールダナ、帰依処—に礼拝する。意志によって大地を歓ばせたダーモーダラ、光の一条のごとく清らかに輝く名声を持ち、蜂のように黒く艶ある身を備え、地を支え、ナラカの敵となり、人々に讃えられる御方に。

Verse 44

त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥

我はヴィシュヌ、プルショーत्तマに礼拝する—三重のあり方に安住し、手に鋭き輪（チャクラ）を執る御方。正しき規範に住し、無上の徳によって満ち足りた御方。至善「ニフシュレーヤサ」と称され、障りとなるものを滅する尊師、敬うべき導師に、我は帰敬する。

Verse 45

महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥

大いなる猪なるマハーヴァラーハ、供物（ハヴィス）と水を享受する御方、我が益をなすジャナールダナ、御顔を大地とする御方、大地を担い大海の中に大いなる帰依処となる御方——そのヴィシュヌよ、帰依を求めるこの私をお護りください。

Verse 46

मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥

世の主たるヴィシュヌよ、我が帰依処となり給え。御身のマーヤーによって三界は造られ、ただ一つの火が動くもの・動かぬもの一切に遍満するがごとく、また御身は自らの本性により、動不動のすべてに遍在し給う。

Verse 47

भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥

存在の各々の周期において、この世界—動くもの・動かぬものを含む全創造—を生み出すのはその御方であり、やがてそれはルドラを本質とするものへと融け入って帰滅する。ゆえに御方はまた、ハリ—ヴィシュヌ—ハラとも称される。

Verse 48

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥

虚空・アートマン（自己）・月・大地・風・火・太陽、そして水もまた、御身の顕現した諸形相より生ずる。不可思議の姿を帯びる永遠の世尊ヴィシュヌよ、常に我に安寧を授け給え。