Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin

Verse 1

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥

大地女神ダーラニーは言った。「おお神よ。ヴァスと最勝のライビヤが疑いの断絶を得たのち、アンギラスの言葉を聞いて、二人は何をなしたのですか。」

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥

聖なるヴァラーハは言った。あのヴァスは一切のダルマに通じ、自らの王国を治めつつ、多くの祭祀を修し、豊かなダクシナー（祭官への布施）を伴う大いなる儀礼を行った。

Verse 3

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥

儀礼行（カルマ・カーンダ）によって、王の中の最勝者は、神々の主たるハリ、ナーラーヤナ、至上の प्रभुを歓喜させた。彼はその御方を最高原理と不二として観想したのである。

Verse 4

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥

やがて長い歳月ののち、かの王の思惟は王権の享楽から離れ、世を縛る二対（ドヴァンドヴァ）の終息に至ったと伝えられる。

Verse 5

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥

その後、百人の兄弟の中でも最勝なる子ヴィヴァスヴァントを、自国の王として灌頂（アビシェーカ）し、みずからは苦行の林苑タपोーヴァナへと赴いた。

Verse 6

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥

プシュカラは巡礼聖地の中でも最勝と宣言される。そこではケーシャヴァ、すなわち「プンダリーカークシャ（蓮華の眼の御方）」が、彼に帰依する者たちによって礼拝される。

Verse 7

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥

そこへ赴いた王仙ヴァスは、カシュミーラの主として、きわめて苛烈な苦行によって自らの身体をやつれさせた。

Verse 8

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥

しかし賢者は、信愛をもって「プンダリーカークシャパーラ」と名づけられた讃歌を誦し、無垢なる神ナーラーヤナを歓ばせ奉ろうとした。讃歌の終わりに、その王—諸王の最勝—は彼に融け入り、一体となる境地に到った。

Verse 9

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥

ダラニーは言った。「神よ、『プンダリーカークシャ・パーラ』と呼ばれる讃歌は、伝承においていかに記憶されているのですか。その本質はいかなるものですか。パラメーシュヴァラよ、真実に、その要義に即して私に説き明かしてください。」

Verse 10

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥

聖なるヴァラーハは言った。「礼拝します、蓮華の眼の御方よ。礼拝します、マドゥスーダナ（マドゥを滅ぼす御方）よ。礼拝します、万界の主よ。礼拝します、鋭き円盤（チャクラ）を携える御方よ。」

Verse 11

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥

我は蓮華の眼をもつ遍在の主に礼拝する。宇宙そのものを御身とし、偉大なる御腕を備え、恩願を授け、あらゆる光輝に満ち、知と無知の両性を本質とする至高の自在者に。

Verse 12

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥

我はマドゥスーダナに礼拝する。原初の神にして大いなる神、ヴェーダとヴェーダーンガの真意を究め尽くした深遠なる御方、諸神の中の最上者に。

Verse 13

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥

我は蓮華の眼をもつ御方に礼拝する。宇宙の形にして大いなる形、聖なる智の体現、三重の顕現を有し、諸神すべての護りの鎧となる御方に。

Verse 14

सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥

我は至高の主に礼拝する。千の頭、千の眼、偉大なる腕を備え、全宇宙に遍満して立ち給う神に。

Verse 15

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥

我はヴィシュヌに礼拝する。守護を求める者の依処、真の帰依処。常に勝利する者（ジシュヌ）、永遠なる者（サナータナ）。その光輝は暗き雨雲に似て、御手に円盤（チャクラ）を執る御方に。

Verse 16

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥

我はハリを観ず—清浄にして遍在し、常住不変、虚空の性をもち、太古よりの御方。有と無の二相を離れ、あまねく遍く在します。

Verse 17

नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥

おおアチュタよ、汝より別なるものを我は何一つ見ず。まことに、この一切—動くものも動かぬものも—悉く汝に満たされていると観ず。

Verse 18

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥

かく語りしとき、彼の身より、形を具えた人格的存在が現れ出たと伝えられる。色は濃き青、厚雲のごとく、猛々しく恐るべきものなり。

Verse 19

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥

赤き眼をもち、背は低けれど、焼け焦げた柱のごとき光を放つ。合掌して言う、「何をなすべきか、人々の主よ。」

Verse 20

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥

王は言った。「汝は誰ぞ。ここにて何をなさんとし、いずこより来たるや。狩人よ、我に語れ。われはそれを知りたい。」

Verse 21

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥

狩人は言った。「昔、カリの時代に、王よ、あなたは南方の地の王であった。円満なるダルマより生じた光栄ある者で、ジャナスターナにおいて識見に富んでいた。」

Verse 22

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥

ある時、勇者よ、馬に囲まれて、あなたは森へ赴き、野獣を討とうとした—とりわけ他を食らう猛獣を。

Verse 23

तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥

そこで、別の欲に駆られたあなたは、鹿の姿に身を装った牟尼を、遠くから二本の杖で打ち倒し、地に倒れさせた。

Verse 24

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥

最勝のブラーフマナはただちに死んだ。王よ、あなたもまた喜びに満ち、「この鹿は討たれた」と思いながら見守っていた、統治者よ。その間に、鹿の姿をしたそのブラーフマナは、山のプラストラヴァナにて死して横たわっていた。

Verse 25

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥

それを見て、大王よ、あなたの感官と心は動揺し、家へ帰った。その後、あなたはそのことを他の誰かに語った。

Verse 26

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥

それから幾日かの後、人々の主よ、夜の時、婆羅門殺しの罪を恐れて心おののきつつ、汝はこう思惟した。「罪より解き放たれるため、鎮静・浄罪のための行（儀礼）を行おう。」

Verse 27

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥

ついで大王よ、主なるナーラーヤナをただ一度でも念じて、汝は王よ、清浄なるドヴァーダシー（第十二日）に斎戒（断食）を守った。

Verse 28

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥

吉祥の日に「ナーラーヤナは我に大いに満悦せり」と宣して、法にかなって牝牛が施与された。だが彼は腹痛のため、ただちに死した。

Verse 29

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥

また、ドヴァーダシーの誓戒を守りながらも彼が食を断った理由—その因も—我は説き明かそう。それは汝の吉祥なる妃、名をナーラーヤニーという者に関わる。

Verse 30

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥

彼女は喉に宿る命の息をもってその言葉を発し、それが汝の運命の因となった。大王よ、まる一劫（カルパ）のあいだ、汝の境位は汝のヴィシュヌの都（ヴィシュヌプラ）に確立された。

Verse 31

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥

我もまた汝の身の内に住して、いかなることも減ずることなく悉く知る。されど我が思いはこうだ――「極めて恐るべきブラフマ・グラハが我を悩ませている」。

Verse 32

तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥

そのとき、ヴィシュヌの従者たちに棍棒で打ち倒され、我は滅びに至った。しかるのち、王の中の王よ、汝が天界に在したときでさえ、我は自らの光明によって汝の身の毛孔の内にとどまっていた。

Verse 33

ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥

それより、宇宙の昼の周期が尽き、また夜の周期も尽きたとき、徳ある者の最勝よ。しかして今、クリタの時代に起こる原初の創造において、王の最勝よ、（聞け／思惟せよ）。

Verse 34

सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥

大王よ、汝は王スーマナスの家に生まれた。われもまた、カाशミーラ国の主より生じて、汝の子孫として生まれたのである。

Verse 35

यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥

汝は多くの祭祀（ヤジュニャ）を修し、その多くは相応のダクシナー（供施）を備えていた。されど、ヴィシュヌを憶念することを欠くならば、我はそれらの儀礼によって真に満たされはしない。

Verse 36

इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥

今や、王の中の最勝者よ、汝が誦したプṇḍarīkākṣa（蓮華眼者）を讃える讃歌の霊験により、我が身に生じていた腫れ物を捨て去った。かくして再び全き身となり、狩人の姿としてもう一度生まれ変わった。

Verse 37

अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥

至尊なる主への讃歌を聞いて、かつて旧き罪の具現であった我は解き放たれた。今や、力ある御方よ、我が内にはダルマへと傾く心が現れている。

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥

この言葉を聞いて王は深い驚嘆に包まれた。王の中の最勝者は、恩願を授けて狩人を満足させようとした。

Verse 39

राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥

王は言った。「狩人よ、汝によって前生に過ぎ去ったことを思い起こした。ゆえに我が恩寵により、汝は『ダルマヴィヤーダ（法にかなう狩人）』となるであろう。」

Verse 40

यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥

また、プṇḍarīkākṣaに関するこの最上の説話を恭しく聴聞する者は、プシュカラへの巡礼において、規定にかなった儀礼沐浴と同等の功徳を得ると説かれる。

Verse 41

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥

シュリー・ヴァラーハは言った。「かく語り終えると、王はすぐれたヴィマーナに乗り、あらゆるものを余すところなく担う御方よ、至上の光輝によってヨーガの合一に到達した。」