Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

アシュヴァシラーは言った。「ここにおいて、わが一つの疑いを断ち切るに、汝ら二人はふさわしい。その疑いが断たれれば、我には輪廻（サンサーラ）よりの解脱が生ずるであろう。」

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

王がそのように語り終えると、その時、徳に住する最勝のヨーギー仙人カピラは、祭祀（ヤジュニャ）を行う者の中で最も優れた王に向かって語った。

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

カピラは言った。「王よ、至上のダルマに帰依する者よ、汝の心にいかなる疑いが起こったのか。望むところを語れ。聞き終えたなら、我はそれを断ち払おう。」

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

王は言った。「牟尼よ、解脱（モークシャ）は業（カルマ）によって得られるのか、それとも知者（ジュニャーニン）によって得られるのか。もし我に恩寵を垂れたのなら、この疑いを断ち切ってほしい。」

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

カピラは言った。「大王よ、この問いは昔、ブリハスパティ（Bṛhaspati）に問われたことがある。梵天（Brahmā）の子ライビヤ（Raibhya）と、また王ヴァス（Vasu）によってである。その頃ヴァスは王の中の最勝者で、博識にして、布施（dāna）の主として名高かった。」

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

チャークシュシャ・マヌの時代、梵天（ブラフマー）の系譜に連なるアヌヴァヤヴァルダナとヴァスは、梵天の住処へ赴き、御姿を拝見せんと願った。

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

王よ、道中で優れたヴィディヤーダラであるチャイトララタを見たヴァスは、親愛と敬意をもって、梵天への拝謁の機会について尋ねた、主よ。

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

彼は言った。「神々の集会は梵天の御殿で開かれている。」それを聞いてヴァスは梵天の住処の門口に立った。その折、同じ場所に大苦行者ライビヤが到来した。

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

その王ヴァスは心に喜び、精神を整えて、まず礼敬を捧げてから言った。「牟尼よ、まことにどこへ向かわれるのですか。」

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

ライビヤは言った。「大王よ、私は神々の師ブリハスパティのもとへ来た。天界の祭司に、ある別の用向きを尋ねるためである。」

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

ライビヤがそのように語っている間に、梵天の大いなる सभा（集会）は立ち上がり、神々の群れは、主よ、それぞれの住処へと去って行った。

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

その間、ブリハスパティはそこでライビヤとともに協議を行い、ヴァスによってしかるべく供養されてのち、自らの住処へと帰って行った。

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

アンギラスの裔なる王ライビヤとヴァスもまた着座した。諸王が座に就くと、王の中の王よ、彼は彼らにも語りかけた。

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

神々の師ブリハスパティは、ライビヤの近くで言った。「大いなる幸いを具え、ヴェーダとヴェーダーンガに通暁する者よ、我はいかにすべきか。」

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

ライビヤは言った。「ブリハスパティよ、智ある者は行為（カルマ）によって何を得るのか。あるいは――主よ、我が疑いを晴らすために問うのだ、解脱（モークシャ）について説き明かしてほしい。」

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

ブリハスパティは言った。「人が行ういかなる行為も—善であれ不善であれ—そのすべてをナーラーヤナに委ね奉り、供養の心で行うならば、その業によって汚されず、縛られもしない。」

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

また聞くところによれば、最勝の二度生まれよ、欺かれた二人のバラモンの間に対話があったという。その中に、アートレーヤ（Ātreya）系のあるバラモンがおり、ヴェーダの学習と誦持に専心するムニであった。

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

昔、サンヤマナ（Saṃyamana）という名の者がいた。彼は怠りなく修行し、早朝に沐浴し、三時の儀礼に励んでいた。ある日、彼はダルマ・アラニヤへ赴き、吉祥にして福徳あるバギーラティー（Bhāgīrathī）河で沐浴しようとした。

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

そこに、休んで座する鹿の大群を見て、目の鋭い猟師が現れた。名をニシュトゥラカ（Niṣṭhuraka）といい、弓を手にして死神のごとく、彼らを殺そうとして矢を弓につがえた。

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

そのときバラモンのサンヤマナは、彼が狩猟に執心しているのを見て制止し、「善き人よ、この生きものを殺す行いをしてはならぬ」と言った。

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

その言葉を聞くと、猟師（ヴ்யాధ）は先に微笑み、こう言った。「おお、最上の二度生まれの方よ。私は生きものを、我と別なるものとしては殺さない。」

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

汝はパラマートマンである。バガヴァーン自らが衆生と戯れたもう。土の塊で牛を買うように、ここでも同じである—疑いはない。

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

おおブラーフマナよ、解脱を求める者にとって、この在り方は常に無明（アヴィディヤー）である。全世界は営みに忙しく、生計をまるで生命の息そのもののように頼みとしている。そして「我（われ）」という語で表される思いは、真の善（サードゥトヴァ）に至らない。

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

これを聞くと、婆羅門の中の第一人者、名をサンヤマナという二度生まれの者は、驚きつつ言葉を発した。しかしその言は貪りの意を含み、口調も苛烈であった。

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

「善き御方よ、これはいかなることか。目の前に明らかで、理にかなった言葉ではないか。」そう言うと、婆羅門の牟尼の言を聞いた猟師—ダルマを知る者—が答え、鉄の網を作ってその下に火を焚いた。

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

火を渡してから、彼は二度生まれの者（バラモン）に告げた。「薪の積み山を燃え立たせよ。」するとバラモンは口によって火を燃え上がらせ、やがて静かにやめた。

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

しかし火が再び燃え上がると、バラモンよ、彼は鉄より成るその網を運び去り、内側の網目を用いてそれを幾千もの別々の部分として引き離した。火は一所に留まっていたが、鉄の格子網によって抑えられていた。

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

すると貪欲な者はバラモンに言った。「大いなる聖仙よ、この一つの炎を受け取れ。これによって、ここに残るものを滅ぼしてみせよう。」

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

そう言うと、彼は水で満たした壺を素早く火中へ投げ入れた。炎はたちまち鎮まり、以前のように速やかに静まった。

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

そこで狩人は、苦行に富むそのバラモンに申し上げた。「尊き御方よ、あなたの家においてその燃える炎から起こった火により、肉を得て運び、食するための道（手立て）を、どうか私に授けてください。」

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

かく告げられて、バラモンは鉄の格子を見つめ、そこに火がないことを見た。根本が滅びたゆえに、それは終わりに至っていた。

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

その後、称賛された誓戒を保つバラモンは、明らかに様子を変え、しばし沈黙して立ち尽くした。その間に狩人が次の言葉を語った。

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

ここでは燃えさかる火が多くの枝へと広がる、ああ徳ある者の最勝よ。根が滅びれば滅尽が随う。そのようにここでも同じである、ああ二度生まれし者よ。

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

そのアートマンはプラクリティ（物質自然）のうちに住して衆生の依処となる。さらに再び、この世界の創造が起こり—まさにそこにおいて世界は成り立つ。

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

ピンダ（儀礼の食供）を受け取る法に従って彼に定められた誓行（ヴラタ）が何であれ、それぞれの行為を自己（アートマン）に結び合わせて修する者は、苦悩にも衰退にも陥らない。

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

狩人がそのように語り終えると、王の中の最勝者よ、たちまち虚空より花の雨が降り、その婆羅門の上に注がれた。

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

またその最勝の婆羅門は、意のままに行く巨大な天上のヴィマーナ（空中車）と、数多の第一の宝玉・財宝を目にした。

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

その中で婆羅門は、苛酷さと貪欲の気質が万般に遍満しているのを見、さらにその場で、意のままに姿を変えることのできる最勝の存在を見た。

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

瑜伽によって、不二の観想の薫習により成就し、「多身」として顕れる境地を見たのち、婆羅門は歓喜に満たされて自らの庵（アーシュラマ）へと帰って行った。

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

かくして、知を具する者は、たとえ行為をなしていても、また自らの身分（ジャーティ）の範囲で行じていても、解脱は生起する、二度生まれの最勝者よ。ライビヤよ、ヴァス王よ、これは確かなことである。

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

かくして王よ、ライビヤとヴァスの二人は疑いの断絶を得て、ブリハスパティの聖なる座を辞し、自らの庵（アーシュラマ）へと赴いた。

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

それゆえ、王の中の最勝者よ、汝もまた主ナーラーヤナを礼拝せよ。差別なく、主が自らの身体の内に住するものと観じつつ、主を供養し崇拝せよ。

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

カピラの言葉を聞くや、威力ある王アシュヴァシラスは、長子ダンニャ（スートゥーラシラスの名でも知られる）を召し、己が国において灌頂して王位に就け、王は森へと旅立った。

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

麗しき腰の女よ、ナイミシャと呼ばれる地において、彼は苦行と讃歌とによって、身そのものが祭祀である尊き師、すなわちヤジュニャ（供犠）の化身を歓喜させ奉った。

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

ダーラニーは言った。「供犠をその身とするナーラーヤナへの讃歌を、王はいかにして作したのですか。幸いなる方よ、これをもう一度私に語ってください。」

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

聖なるヴァラーハは言った。「礼拝を受けるにふさわしきハリに、我は帰依して礼拝する。彼は神々の主として、バヴァ（シヴァ）として、太陽として、祭祀の火として、王ソーマとして、また多様なる姿のマルットとして現れる。われは祭祀に身を現す“ヤジュニャ・プルシャ（祭祀の人格）”としてのハリに敬礼する。」

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

我は永遠なるヤジュニャ・プルシャに帰依して礼拝する。牙は畏るべく猛く、眼は月と太陽、腹は二つの至（夏至・冬至）を伴う一年、体毛はダルバ草、そしてその力は儀礼を支える薪である。

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

まことに、天と地の間の空間は彼の御身によって遍満され、あらゆる方角もまた同様である。称賛に値する主、統べる者、諸世界の生起の源—ジャナールダナに、我は常に礼拝して帰依する。

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

我は、ヤジュニャをその御姿とする主に常に礼拝して帰依する。始まりなき至上の統御者は、神々とアスラの勝敗のため、時代ごと（ユガごと）に自らの原初の身体を顕現される。そのヤジュニャ・ムールティなる御方に、我はひれ伏す。

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

猛き光輝を具え、勝利のために清浄なるチャクラ（円盤）を執り給う。汚れなき光線にて燦然と輝く。四臂の御方は、ガダー（棍棒）、剣、シャールンガ（Śārṅga）の弓、その他の武器を携える。祭祀の化身たるヤジュニャ・ムールティに、我は常に礼拝して帰依する。

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

ある時は千の頭を戴き、ある時はその身は大いなる山に等しい。ある時はまた、同じ御方が塵の微粒ほどに微細である。われは常に、祭祀の人（yajña-nara）に礼拝し奉る。

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

われは常に、祭祀の具現たるヤジュニャムールティ（Yajñamūrti）に礼拝し奉る。四つの御顔として一切を創り、手に輪（チャクラ）を執りて守護し、また時の火に似て滅尽をもたらす御方に。

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

われは常に、そのヤジュニャムールティに礼拝し奉る。古より在り、遍満し、量り知れぬ御方。輪廻（サンサーラ）の輪を回転させる働きの原理として供養され、また瑜伽行者らにより禅観される御方に。

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

わが心を正しく汝に捧げたとき、真実の理はこの身のうちに明らかに現れた。しかも我が理解は堅固となった――「他には何もない」と。ゆえに、その理解が四方より我が清浄なる心性を護らんことを。

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

かく告げられるや、彼の前に火焔のごとき名高き光輝が現れた。王は心を定めてその光明の中へ入り、祭祀の具現たるヤジュニャムールティ（Yajñamūrti）において融解し、究竟の合一を得た。