Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā

Verse 1

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥

大地（ダーラー）は言った。「かのナーラーヤナは、神にして永遠の至上我（パラマートマン）である。ああ世尊よ、彼はあらゆる点で肯定されるべきか、それとも『これにあらず』（ネーティ）によって近づくべきか。私に説き明かしてください。」

Verse 2

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥

シュリー・ヴァラーハは言った。「マツヤ、クールマ、ヴァラーハ；ナラシンハ、ついでヴァーマナ；ラーマと（パラシュ）ラーマ；クリシュナ；ブッダ；そしてカルキー—これらが汝の十（アヴァターラ）である。」

Verse 3

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥

かくして彼のムールティ（顕現の御姿）は語り示された、ああ衆生を支える者よ。彼のダルシャナ（聖なる拝観）を得たいと願う者にとって、それらは階段の段のように輝きわたる。

Verse 4

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥

彼の至上の御姿は、神々といえども見ることができない。ゆえに、我らの姿に始まる諸形をとることによって、（彼らは）不動の心と勇気を支え、満たすのである。

Verse 5

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥

ブラフマーは—ラジャスとタマスに結びつく主のムールティとともに—それらによって宇宙を स्थापित（確立）し、また維持の位（sthiti）においても運行させる。

Verse 6

त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥

おお大地を支える者よ、汝はその神の第一のムールティである。第二のムールティは水と理解され、第三のムールティは火の輝きとして記憶される。

Verse 7

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥

第四は風の形相であると言われ、第五は虚空（アーカーシャ、エーテル）と呼ばれる。これらの御形相は、わたしの理解によれば、「クシェートラジュニャ」（場を知る者）としての位を示すものとして把握されるべきである。また彼には三つの形相の組もある。かくして、これらが八形相（アシュタムールティ）である。

Verse 8

अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥

「この全宇宙はナーラーヤナ（Nārāyaṇa）によって遍く満たされている」—かく説かれた。おお女神よ、これを説き明かしたが、なお何を聞きたいのか。

Verse 9

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥

ダーラニーは言った。ナーラダ（Nārada）にこのように告げられると、王プリヤヴラタ（Priyavrata）はその時答えた。「至上主の恩寵（prasāda）によって、私は何を成したのか。どうか告げよ。」

Verse 10

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥

シュリー・ヴァラーハは言った。彼は汝（大地）を七つに分け、それを息子たちに与えたのち、プリヤヴラタ（Priyavrata）はナーラダ（Nārada）から聞いたことに驚嘆しつつ、苦行（tapas）を修した。

Verse 11

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥

ナーラーヤナ（Nārāyaṇa）を本質とする至上のブラフマンを、ジャパ（japa）として唱えたのち、スヴァヤンブーヴァ（Svayambhuva）は内に満ち足り、彼岸—無上の涅槃（nirvāṇa）に到達した。

Verse 12

शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥

さらに別の物語を聞きなさい、麗しき腰の者よ。これはパラメーシュティン（Parameṣṭhin）に関わる出来事であり、昔、ある王が礼拝し奉り、御心を和らげるために努めたのである。

Verse 13

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥

アシュヴァシラー（Aśvaśirā）という名の王がいた。彼はきわめてダルマに篤かった。アシュヴァメーダ（Aśvamedha）の祭祀を成し遂げ、豊かなダクシナー（dakṣiṇā、祭礼の施与）を授ける者となった。

Verse 14

स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥

ついで彼は、終結のアヴァブリタ（avabhṛtha）の沐浴を済ませ、ブラーフマナたちに囲まれてその王仙は座していた。彼がそこに座している間に、瑜伽における最勝の牟尼が来臨した—光輝あるカピラ（Kapila）と、ヨーギンの王ジャイギーシャヴヤ（Jaigīṣavya）である。

Verse 15

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥

そこで王は急ぎ立ち上がり、王たちの中の最勝者として、歓喜をもって慣例の歓迎の作法を、最上の礼法にかなって行った。

Verse 16

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥

大いなる力を持つ王は、礼拝して座に就かせたその二人を見て問いかけた。すなわち、鋭き智慧を備え、ヨーガに通暁し、自らの意志で来臨した二人に。

Verse 17

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥

おお、すぐれた二人のバラモンよ、疑いについて問う。至上なる神ハリ—ナーラーヤナを、いかに正しく礼拝すべきか。

Verse 18

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥

バラモンたちは言った。「王よ、あなたが師としてナーラーヤナと称えるその者は誰か。われら二人こそナーラーヤナであり、あなたの眼前に直接現れているのだ、統治者よ。」

Verse 19

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥

アシュヴァシラスは言った。「汝ら二人は成就したバラモン、悉地を得た者であり、苦行によって罪過を焼き尽くした。しかるに、いかにして『われらがナーラーヤナである』と言うのか。」—かくしてその言葉が発せられた。

Verse 20

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥

法螺・円盤・棍棒を手にし、黄衣をまとい、ガルダに乗るジャナールダナ—この大いなる神に、世に比肩する者がいようか。

Verse 21

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥

その王の言葉を聞くと、戒律の誓いを守る二人のバラモンは微笑み、「王よ、ヴィシュヌを見よ」と語った。

Verse 22

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥

かく語り終えるや、かのカピラは自らヴィシュヌとなり、ジャイギーシャヴ்யもまたその瞬間にガルダとして現れ出た。

Verse 23

ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥

するとその瞬間、王の一座（王国の集い）は驚愕の叫びに包まれた。ガルダに乗り坐す永遠の神ナーラーヤナを目の当たりにしたからである。

Verse 24

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥

そのとき名高き王は合掌して礼拝し、言った。「鎮まりたまえ、婆羅門たちよ。これはヴィシュヌではなく、そのような御方でもない。」

Verse 25

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥

その蓮華のごとき臍の中よりブラフマーが生じ、またそのブラフマーよりルドラが生じた。まさに彼こそヴィシュヌ、至上の主（パラメーシュヴァラ）である。

Verse 26

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥

王の言葉を聞くや、かの二人の最勝の聖仙は、至高の顕現の力、ことにヨーガ・マーायाを用いた。

Verse 27

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥

カピラとパドマナーバ、そしてプラジャーパティたるジャイギーシャヴヤは、蓮華の上に坐して現れた。さらにその膝には童子（クマーラカ）もいた。

Verse 28

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥

王は彼を見た—眼は赤く、劫末の火のごとく輝いていた。そこで王は言った。「宇宙の主は真にこのようではない。これは常にヨーギンのマーヤーである。栄光あるハリは遍満する。」

Verse 29

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥

その言葉が終わるや、王の सभाに、蚊、南京虫、虱、蜂、鳥、そして蛇が現れた。

Verse 30

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥

馬、牛、象、獅子、虎、山犬（ジャッカル）、鹿、その他の獣、さらに虫類までも—家畜と野獣のあらゆるものが—生類を担う者よ、王宮において幾百万とも見られた。

Verse 31

तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥

その生きものの群れを見て、王の心は驚嘆に満ちた。「これは何であろうか」と思い巡らし、やがて悟って、ジャイギーシャヴヤの偉大さと、賢者カピラの徳を理解した。

Verse 32

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥

そのときアシュヴァシラス王は、両手を恭敬の合掌（アンジャリ）に結び、信愛をもって二人の聖仙に問うた。「これは何であるか、ああ、二度生まれの最勝者よ。」

Verse 33

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥

二人のバラモンは言った。「王よ、あなたが我らに問うたゆえに答えよう。ここでヴィシュヌはいかに礼拝されるべきか、また大王よ、いかにして彼に到達するのか。そのためにこそ、これがあなたに示されたのである。」

Verse 34

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥

王よ、あなたが示したこれらはまさしく全知者の徳相である。そしてその神はナーラーヤナ—全知にして、意のままに姿を現す力を具える者である。

Verse 35

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥

まことに、その吉祥にして柔和なる臨在は、どこかに安住しているとはいえ、人々によって到達され得る。さらに、この御方を礼拝し奉る（アーラーダナ）ことにより、この言葉は意味あるもの、すなわち体験によって確証される。

Verse 36

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥

しかし、パラマートマン—世界の主—はあらゆる身体の内に住する。バクティによって、彼は自らの身体の内において知覚されるが、それでもなお、いずれか一処にのみ留まるものではない。

Verse 37

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥

ゆえに、意図する義を示すために、至上の自己たる神の御姿が顕された。王の中の最勝者よ、我らの間において汝の正しい理解が生ずるためである。かくして遍在するヴィシュヌは、汝の身にも宿る、人々の主よ。

Verse 38

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥

王よ、臣たちと従者の群れ、また神々をはじめとして示された者たち—獣も虫の群れさえも—これらもまたヴィシュヌ・マヤ、すなわちヴィシュヌにより成り、遍満されている。

Verse 39

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥

「ハリは遍在する」との堅固な観想を養うべきである。彼に等しい存在は他にないという心構えをもって、その心境のままに近づき、奉仕し、仕えるべきである。

Verse 40

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥

王よ、これが汝のために説き明かされた、知の真実なる心のあり方である。満ち足りて分かれぬ思いをもって、ナーラーヤナ、すなわちハリを憶念せよ。

Verse 41

परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥

満ちた専一の心で、尊き師なるナーラーヤナを憶念せよ。花と供物、香の薫供を捧げ、またブラーフマナたちを満たすタर्पナ(tarpaṇa)を行い、安住した禅定によって、至上主は速やかに得られる。